Chương I SƠ LƯỢC SỰ HÌNH THÀNH NỀN Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM MỤC TIÊU 1. Trình bày được các đặc điểm của nền Y học cổ truyền Việt nam qua từng thời kỳ. Chỉ ra tính ưu việt của Y học cổ truyền Việt nam, giai đoạn 1945 đến nay. Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM TRƯỚC THÁNG 8 – NĂM 1945 Ngay từ thời Hồng Bàng và các Vua Hùng 2879 - 257 trước Dương lịch, ở nước ta đã có tục ăn trầu, kèm theo là tục nhuộm răng đen bằng cánh kiến đỏ, vỏ lựu và ngũ bội tử.
Điều đó vừa có tác dụng bảo về răng miệng vừa làm tăng vẻ đẹp hồng nhuận của da mặt; đồng thời chống lại sự đồng hóa của nước ngoài. Đã từ rất sớm, nhân dân ta đã biết dùng gừng, tỏi, ớt làm gia vị ăn hàng ngày, để giúp cho việc tiêu hóa được tốt, vừa đề phòng các bệnh cảm mạo, bệnh đường ruột. Từ cuối thế kỷ III trước Dương lịch, các cây thuốc như sắn dây, riềng, đậu khấu, ích trí, quế, vông nem… đã được sử dụng, dùng hoa đậu khấu để phá khí, tiêu đờm, hoa gừng núi trị khí lạnh, dùng xương bồ để tăng sức khỏe, tăng tuổi thọ, dùng cây bàm bàm (đậu voi) để giải các loại thuốc độc. Ngoài ra còn dùng nhiều vị thuốc khác để trị bệnh, như mộc hương, hương phụ… Trong thời kỳ từ 179 trước dương lịch đến 938 đã có sự giao lưu giữa Y học cổ truyền (YHCT) Việt nam và YHCT Trung Quốc.
Các vị thuốc như ý dĩ, sử quân tử, hoắc hương, sả, đậu khấu, sắn dây…của Việt nam đã được đưa sang Trung Quốc. Đồng thời cũng trong khoảng thời gian này cũng có nhiều Thầy thuốc Trung Quốc sang Việt nam để hành nghề y, và ngược lại. Có thể nói, trong một thời kỳ khá dài của lịch sử, YHCT Việt Nam không được phát triển. Tuy nhiên, dưới một số Triều đại Phong kiến Việt Nam cũng có một số điểm đáng lưu ý về quá trình diễn biến của YHCT.
Dưới các Triều Ngô, Đinh, Lê, Lý (938-1224) Từ năm 938 nền độc lập của nhà nước phong kiến Việt Nam được thiết lập từ nhà Ngô, Đinh, Lê, Lý. Song phải đến thời nhà Lý, nước ta mới xuất hiện nhiều thầy thuốc chuyên nghiệp. Ở Triều đình đã có Ty Thái y, có Ngự y chuyên chăm sóc sức khỏe cho nhà Vua. Dưới Triều Trần (1225-1399) Dưới thời nhà Trần, YHCT có một số đặc điểm sau: - Có Viện Thái y, chuyên chăm lo sức khỏe của các Vua, quan trong Triều, cho quân đội, đồng thời quản lý y tế trong cả nước.
Năm 1261 có khóa thi tuyển lương y vào Viện Thái y. Viện Thái y chỉ đạo việc đào tạo thầy thuốc và có kế hoạch thu hái, tàng trữ, cấp phát dược liệu. - Tuệ Tĩnh, tức Nguyễn Bá Tĩnh, một Tiến sỹ Hoàng giáp, một thầy thuốc nổi tiếng với phương châm trị bệnh “Nam dược trị Nam nhân”. Ông đã soạn cuốn Nam dược thần hiệu với 499 vị thuốc và các phương thuốc nam để chữa 184 loại bệnh.
Và bước đầu chia bệnh ra làm 10 khoa. 2 3 - Đã bắt đầu với công việc trồng trọt cây thuốc do Phạm Ngũ Lão phụ trách. Dưới Triều Hồ (1400-1427) - Triều đình có chủ trương chữa bệnh rộng rãi cho nhân dân, đã có Quảng tế thự, tổ chức các cơ sở chữa bệnh ở địa phương. - Xuất hiện các lương y nổi tiếng về châm cứu, như Nguyễn Đại Năng, Vũ Toàn Trai, Lý Công Tuấn.
Nguyễn Đại năng đã biên soạn “ Châm cứu tiệp hiệu diễn ca”, vận dụng 120 huyệt để chữa bệnh hiểm nghèo. Dưới Triều Lê (1428-1788) Vua Lê Nhân Tông rất chú trọng phát triển YHCT ở nước ta, quan tâm đến việc bảo vệ sức khỏe của nhân dân. - Triều đình có Viện Thái y, đứng đầu là Đại sứ, dưới là chánh phó ngự y, chăm lo sức khỏe cho Vua, chánh phó lương y chăm sóc sức khỏe cho hoàng gia và quan lại. - Luật Hồng Đức, quy chế nghề y, trừng phạt các thầy thuốc vụ lợi, chữa bệnh theo cách chữa khoán, hoặc dây dưa.
Đã có các quy chế vệ sinh xã hội, nghiêm trị những người bán thuốc gây ngộ độc. Đã hướng dẫn việc giữ vệ sinh, luyện tập thân thể để nâng cao tuổi thọ. - Các lương y nổi tiếng: Nguyễn Trực chuyên chữa bệnh trẻ em bằng xoa bóp, bấm huyệt, đốt bấc. Chu Doãn Văn trị bệnh ngoại cảm, Hoàng Đôn Hòa bào chế thuốc hoàn và trồng thuốc tại chỗ để chữa bệnh cho nhân dân, đặc biệt bệnh sốt rét và thổ tả.
Lê Hữu Trác, hiệu là Hải Thượng Lãn Ông (1720-1791), người tỉnh Hưng yên đã để lại một kho tàng kinh nghiệm về YHCT, đã tổng kết kinh nghiệm của nhiều thế hệ của các nhà YHCT trong và ngoài nước, đã xuất bản tác phẩm đồ sộ “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” với 28 tập, 66 quyển để phổ cập đào tạo thầy thuốc và để lưu truyền cho hậu thế. Dưới Triều Tây sơn (1789-1802) - Thái y viện đã được củng cố và đã có kế hoạch tăng cường chống dịch bệnh ở các địa phương. Đã thành lập Nam dược cục. - Lương y Nguyễn Hoành (Thanh hóa) đã biên soạn 500 vị thuốc từ các cây cỏ ở địa phương, đồng thời biên soạn 130 vị thuốc từ các loài chim, cá, kim, thạch, đất, nước.
Dưới Triều Nguyễn (1802 - 1905) - Nhà Nguyễn dựa vào thế Pháp, lập ra các Tế sinh đường ở các Tỉnh, sau đổi thành các Ty lương y. Những người tàn tật, nghèo khổ được nuôi dưỡng ở Dưỡng tế sự ở các tỉnh. Viện thái y đã bổ nhiệm các chức vụ về bào chế thuốc, kiểm tra, đóng gói, sắc thuốc… - Năm 1856, Vua Tự đức cho mở trường dạy thuốc ở Huế. - Luật Gia long quy định trừng phạt những vụ chữa bệnh trái phép gây chết người.
Dưới thời thuộc Pháp (1884-1945) - Người Pháp đã tiến hành tổ chức ngành y tế của nước ta theo cách tổ chức của Tây y. Ở các thành phố đều có các nhà thương, ở các tỉnh lỵ có các bệnh xá, thời gian đầu do các nhà binh phụ trách. - Các Ty lương y của Nam triều bị giải tán. YHCT không còn nằm trong hệ thống y tế nhà nước.
3 4 - YHCT bị thực dân Pháp chèn ép, đè nén. Những thầy thuốc YHCT bị hạn chế về số lượng. Tuy nhiên YHCT việt nam vẫn tìm mọi cách để hoạt động, giữ gìn những kinh nghiệm quý báu của dân tộc trong sự nghiệp bảo vệ sức khỏe của nhân dân ta. Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM TỪ SAU THÁNG 8- NĂM 1945 ĐẾN NAY Sau khi giành được chính quyền, Bác Hồ và Đảng ta đã quan tâm đến việc phát triển nền YHCT của nước nhà.
Ngày 4/1/1955, Bộ y tế có công văn 9126 YD/ PBCB hướng dẫn các địa phương khai thác và sử dụng thuốc nam. Ngày 27/2/1955, trong thư Bác Hồ gửi Hội nghị cán bộ y tế có viết “Y học phải dựa trên nguyên tắc khoa học, dân tộc, đại chúng. Ông cha ta ngày trước có nhiều kinh nghiệm quý báu về cách chữa bệnh bằng thuốc ta, thuốc bắc. Để mở rộng phạm vi y học, các cô, các chú cũng nên chú trọng nghiên cứu và phối hợp thuốc Đông và thuốc Tây”.
Ngày 3/6/1957 nghị định số 339 của Bộ nội vụ, hội Đông y Việt Nam được thành lập. Đã thành lập vụ Đông y, sau đổi thành vụ YHCT, và nay là Cục y dược cổ truyền. Chỉ thị 101 TTg ngày 15/3/1961, 21 CP ngày 19/2/1967 và 26 CP, ngày 19/10/1978 đã chỉ ra “Trên cơ sở khoa học, thừa kế và phát huy những kinh nghiệm tốt của Đông y và kết hợp với Tây y, tăng cường khả năng phòng bệnh chữa bệnh và tiến tới xây dựng nền y học Việt Nam”. Hiến pháp nước CHXHCNVN, có ghi “ Phát triển và hoàn thiện hệ thống bảo vệ sức khỏe nhân dân trên cơ sở kết hợp y học, dược học hiện đại với y học cổ truyền”.
Các nghị quyết của Ban chấp hành Trung ương đảng khóa VII, khóa VIII, nghị quyết 37/ CP ngày 20/6/1996 của chính phủ đã định hướng chiến lược công tác chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân trong thời gian 1996-2000. Đồng thời có chiến lược phát triển YHCT từ 2005-2010. Về mặt chuyên môn đã thành lập các bệnh viện y học cổ truyền Trung ương và các bênh viện YHCT địa phương. Trong các bệnh viện đa khoa ở Trung ương và địa phương các khoa YHCT đuợc thành lập.
Về mặt đào tạo đã thành lập Học viện Y dược học cổ truyền. Trong các Trường Đại học y, dược trong cả nước đều có khoa, hoặc Bộ môn Y dược học cổ truyền. Đặc biệt phần Dược học cổ truyền đã được quan tâm về mặt tổ hức cũng như về mặt học thuật từ các cấp trung ương đến địa phương. Về mặt sản xuất thuốc YHCT, ở tất cả các thành phố trực thuộc trung ương đến các địa phương đều có các xí nghiệp, nhà máy, với các trang thiết bị hiện đại để bào chế các chế phẩm thuốc YHCT với chất lượng và sản lượng ngày càng cao, đáp ứng được yêu cầu chăm sóc sức khỏe của nhân dân.
4 5 Chương II MỘT SỐ HỌC THUYẾT CỦA Y HỌC CỔ TRUYỀN MỤC TIÊU 1. Trình bày được các khái niệm cơ bản về học thuyết Âm dương, học thuyết Ngũ hành, học thuyết Tạng tượng, học thuyết Kinh lạc. Vận dụng các học thuyết này vào Y học cổ truyền (YHCT). HỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG 2.
Nội dung học thuyết Âm dương Thuyết Âm dương có nguồn gốc từ các học thuyết triết học cổ của Trung Quốc. Sau đó được các nhà y học vận dụng vào các lĩnh vực của YHCT. Nội dung của học thuyết âm dương, nêu lên hai mặt đối lập của một sự việc của một vật thể. Hai mặt đó luôn luôn có sự đối lập nhau, tương phản nhau, song lại có sự thống nhất với nhau, hỗ trợ và nương tựa vào nhau, để cùng tồn tại và phát triển.
Âm dương mang thuộc tính khách quan và tương đối. Có thể biểu hiện khái niệm Âm dương bằng một biểu tượng là một vòng tròn khép kín, phân thành 2 phần bởi đường cong chữ S (Hình 1). Trong đó một bên biểu thị phần âm (Thái âm), một bên biểu thị phần dương (Thái dương). Ở mỗi phần Thái âm, Thái dương đó, lại có một vòng tròn nhỏ.
Ở Thái âm thì có Thiếu dương; còn ở Thái dương thì có Thiếu âm.1: Biểu tượng âm dương Một số ví dụ về âm- dương: - Về vật chất, nước và lửa, lửa thuộc dương, nước thuộc âm; đất và nước, đất thuộc dương, nước thuộc âm… - Về không gian, trời thuộc dương, đất thuộc âm; phía ngoài thuộc dương, phía trong thuộc âm; phía trên thuộc dương, phía dưới thuộc âm.