đặt vấn đề hoạt động là đối tượng nghiên cứu và đã chú ý tới sự hình thành các công cụ tâm lý bên trong từ bên ngoài.Lêônchiev tiến thêm một bước bằng cách vạch ra sự tương đồng về bản chất và cấu trúc giữa hoạt động bên ngoài và hoạt động bên trong. Đồng thời xác định được cấu trúc, chức năng của các đơn vị trong hoạt động và cơ chế hình thành động cơ, mục đích và phương tiện hoạt động. Tuy vậy, vấn đề còn tồn tại là quá trình chuyển hoá từ bên 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoài vào bên trong diễn ra như thế nào? Công trình nghiên cứu của nhà tâm lý học P.Ganpêrin (1902 – 1988) đã giải quyết khá triệt để vấn đề này. Giả thuyết khoa học ở đây là: Hoạt động tâm lý là kết quả của quá trình chuyển các hoạt động vật chất bên ngoài vào đầu óc con người.
Quá trình di chuyển ấy tiến hành theo một số bước, ở mỗi bước có sự phản ánh mới, một lần tái hiện hành động và sự cải tổ một cách có hệ thống hoạt động đó.Ganpêrin đã phát hiện ra được cơ chế tâm lý của việc hình thành hành động trí tuệ của trẻ theo các giai đoạn. Căn cứ vào thành phần và các thông số đặc trưng của hành động, P.Galperin đã xác lập và mô tả các bước của sự hình thành một hành động trí óc, hay nói cách khác, quá trình chuyển hoá và cải tổ các hành động vật chất từ bên ngoài thành hành động trí óc bên trong. - Bước 1: lập cơ sở định hướng của hành động. Tầm quan trọng của giai đoạn này là ở chỗ, nó giúp học sinh biết rõ mục đích, các bước tiến hành, các phương tiện cần thiết để thực hiện hành động sau này.
Tóm lại, nó tạo cơ sở để chủ thể điều khiển, điều chỉnh hành động của mình sau này cho phù hợp với những dự định trước. - Bước 2: Hành động vật chất (hay vật chất hoá). Dựa vào thầy làm mẫu, học sinh tự hành động với các đồ vật (vật thật hoặc vật thay thế) một cách từ từ, chậm chạp từng thao tác một, trong dạng khai triển nhất của nó từ đầu đến cuối cho đến khi đạt được kết quả như ở mẫu. Khi đó, logic của khái niệm trải ra ngoài một cách vật chất, trước mắt mọi người để có thể sửa chữa, điều chỉnh khi cần thiết.
Qua đó, học sinh nắm được phương pháp chung thực hiện hành động, nắm được logic của hành động. Như vậy, ngay ở giai đoạn hành động vật chất này, giai đoạn có tác dụng quyết định nhất để hình thành hành động trí óc (khái niệm) hoạt động đã có đủ những chỉ số: hình thái, tính khái quát, độ triển khai… 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Bước 3: Hành động nói to không dùng đồ vật.ở giai đoạn này học sinh chỉ mô tả lại hành động vật chất, nghĩa là chỉ thay đổi hình thái hành động chứ không làm thay đổi logic của hành động ấy. Tuy nhiên, do sử dụng ngôn ngữ nên đã cô lại chất liệu của hoạt động tạo điều kiện việc thực hiện bước thứ nhất của việc chuyển logic của hành động từ ngoài vào trong. - Bước 4: hành động với lời nói thầm.
Bước này tiếp tục tận dụng thế mạnh của ngôn ngữ (ở mức độ âm thanh chỉ đủ cho mình nghe) để thực hiện bước thứ hai của việc chuyển logic của hành động từ ngoài vào trong. Âm thanh chỉ đủ cho mình nghe, trong trường hợp này là chỗ dựa vật chất cuối cùng của hành động. Hành động, do đó mang nhiều tính tinh thần hơn. - Bước 5: hành động rút gọn với lời nói bên trong.
ở giai đoạn này, hành động hoàn toàn không còn chỗ dựa vật chất. Nội dung vật chất của hành động tuy vậy không biến mất mà được biểu thị trong nghĩa của từ. ở đây, nghĩa của từ như cái lõi vật chất của ý nghĩ về hành động đã làm. Đến giai đoạn này, hành động trở thành hành động trí óc với những đặc điểm nổi bật là rút gọn, tự động hoá, đối tượng của nó không phải là đồ vật hay lời nói mà là khái niệm.
Như vậy, sự nghiên cứu khách quan theo phương pháp phát sinh đã cho phép P.Ganpêrin xác lập được nội dung thực sự của hành động trí tuệ. Chỉ có thể theo dõi từ đầu đến cuối quá trình hành động trí tuệ mới cho phép hiểu được những đặc điểm cơ bản của quá trình tâm lí này, cho phép hiểu được ý nghĩ được hình thành như thế nào, nó là gì và vì sao lại xuất hiện dưới dạng đó. Những thành tựu nghiên cứu mà P.Ganpêrin đạt được từ những năm 1953 đã trở thành cơ sở tâm lí học của một chiến lược dạy học mới. Sự hình thành các khái niệm khoa học có nội dung đối tượng diễn ra ngay trong việc tổ chức các hành động học tập.
Thực chất, đó là những cơ chế hình thành 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khái niệm. Việc Ganpêrin tìm ra cơ chế đó giúp con người kiểm soát được quá trình hình thành khái niệm. Cũng có quan điểm gần giống với Ganpêrin, A.Lêônchiev cho rằng: “học thuộc lòng các từ ngữ chưa đủ, hiểu ngôn từ chưa đủ, thậm chí hiểu những tư tưởng và tình cảm chứa đựng trong ngôn từ cũng chưa phải đã đủ. Điều cần thiết là những tư tưởng và tình cảm này phải trở thành những cái quyết định bên trong của nhân cách” [5 tr287].Theo ông: Thứ nhất: Về hình thức, có hai loại hoạt động: Hoạt động bên trong (hoạt động tinh thần), và hoạt động bên ngoài (hoạt động vật chất, thực tiễn).
Về bản chất, hai loại hoạt động này có cấu tạo chung giống nhau. Hoạt động bên trong có nguồn gốc từ hoạt động bên ngoài, là quá trình chuyển đối tượng từ bên ngoài vào bên trong cá nhân. Quá trình này không phải là sự di chuyển hoạt động bên ngoài vào trong ý thức đã có từ trước mà là quá trình hình thành bình diện bên trong do sự di chuyển và cải tổ hoạt động bên ngoài. Quá trình di chuyển và cải tổ này được diễn ra qua một số bước nhất định.
Mỗi bước là một sự cải biến hình thức thể hiện của đối tượng trên cơ sở bảo toàn nội dung xã hội của nó. Thứ hai:Cấu trúc của hoạt động: Hoạt động (cả hoạt động bên ngoài và hoạt động bên trong) là đơn vị phân tử chứ không phải đơn vị hợp thành. Vì vậy, cấu trúc của hoạt động không phải là sự kết hợp của các bộ phận tạo thành một khối chỉnh thể, mà là cấu trúc chức năng và chuyển hoá chức năng của các đơn vị của hoạt động. Ông đã xác định một cấu trúc chức năng của hoạt động bao gồm sự chuyển hoá giữa các yếu tố chủ thể, hoạt động, hành động, thao tác tương ứng với sự chuyển hoá chức năng của các đối tượng cần chiếm lĩnh: động cơ, mục đích, phương tiện.
Thứ 3: Quá trình phát triển của trẻ em là quá trình lĩnh hội các kinh nghiệm xã hội – lịch sử do loài người tích luỹ được qua các thế hệ. Thực chất 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của các quá trình này là tiến hành các hoạt động. Mỗi gia đoạn phát triển của trẻ em có nhiều hoạt động, trong đó có hoạt động chủ đạo. lêônchiev cho rằng: hoạt động chủ đạo là hoạt động mà sự phát triển của nó quy định những biến đổi chủ yếu nhất trong các quá trình tâm lý và trong các đặc điểm tâm lý của nhân cách trẻ em ở giai đoạn phát triển nhất định của nó, tạo nên cấu trúc đặc trưng của nhân cách và định hướng sự phát triển của nhân cách đó.
Sự thay thế nhau giữa các giai đoạn phát triển của trẻ em được đặc trưng bởi sự thay thế của các hoạt động chủ đạo. Vì vậy, có thể căn cứ vào hoạt động chủ đạo để xác định các giai đoạn lứa tuổi trong quá trình phát triển của trẻ em. Như vậy, dựa trên thành tựu nghiên cứu của Lêônchiev, ta thấy trung tâm của vấn đề hình thành hành động học cho người học là kỹ thuật và nghệ thuật hình thành và chuyển hoá các đơn vị chức năng của hoạt động này: Hình thành động cơ học tập, mục đích học tập, phương tiện học tập, từ đó hình thành hoạt động học tập, hoạt động học, thao tác học. Dĩ nhiên, để giải quyết vấn đề nói trên không chỉ dựa vào lý thuyết hoạt động của lêônchiev mà cần phải khai thác nhiều thành tựu tâm lý khác.
Năm 1995, tại Hội nghị tâm lí học ở Matxcơva, B.Nataze đã trình bày báo cáo của mình “Về việc nắm vững những khái niệm khoa học tự nhiên cụ thể trong trường phổ thông”. Tác giả chủ yếu tìm tòi con đường và phương pháp lĩnh hội khái niệm một cách khoa học và độc lập. Sự thông hiểu, ngay ở cấp 1, đã đóng một vai trò quan trọng trong ghi nhớ. Hiểu càng sâu thì ghi nhớ càng chính xác, đầy đủ và bền vững.
Càng ghi nhớ được một cách lôgic thì hiệu quả ghi nhớ càng cao. Chính vì vậy, B.Bloom (1956 – 1984) cũng cho rằng: “hiểu” là một trong những mục tiêu nhận thức cần thực hiện một số các mục tiêu liên quan đến khả năng nhớ lại hoặc nhận biết các tài liệu đã học cùng với sự phát triển năng lực và các kỹ năng trí tuệ. Mục tiêu nhận thức chiếm vị trí cốt lõi trong việc xây dựng 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những chương trình dạy học và trong các nội dung đánh giá, kiểm tra, thi cử. Nó được phân bậc từ đơn giản đến phức tạp như sau: 1.Đavđốp trong các công trình của mình cũng đã đề cập tới khả năng lĩnh hội các tri thức khoa học dưới sự tổ chức của nhà sư phạm.
Trên cơ sở đó, họ đề xuất một số quan điểm dạy học mới là: có thể hình thành các hành động trí tuệ đích thực cho học sinh ngay trong lứa tuổi nhỏ. Thông qua hoạt động với đối tượng, trẻ em có thể lĩnh hội được bản chất các khái niệm khoa học.Elcônhin, đối với học sinh phổ thông, việc lĩnh hội diễn ra trong quá trình học tập, bởi vì đó là hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi này; qua đó, trẻ thể hiện các mối quan hệ của mình với xã hội. Sự hình thành những phẩm chất chủ yếu của nhân cách cũng như các quá trình tâm lí cụ thể diễn ra trong hoạt động chủ đạo. Lĩnh hội là nội dung cơ bản của hoạt động học tập và được quy định bởi cấu trúc và mức độ phát triển của hoạt động này.