Quá trình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng (1976-2015)

Luận án tiến sĩ phân tích quá trình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía bắc đến lâm đồng từ năm 1976 đến năm 2015, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp

• Tác giả: Nguyễn Thị Hà Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Văn Hùng
• Trường học: Trường Đại học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Di Dân Tự Do Của Các Dân Tộc Thiểu Số Phía Bắc Đến Lâm Đồng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Lâm Đồng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. NGUỒN TÀI LIỆU SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5.1. Phương pháp luận
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành
• 1.5.3. Phương pháp nghiên cứu cụ thể, liên ngành
• 1.6. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.7. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 2. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra
• 2.1.1. Tình hình nghiên cứu
• 2.1.2. Những vấn đề luận án cần tập trung nghiên cứu
• 2.2. Một số vấn đề lý thuyết
• 2.2.1. Khái niệm và thuật ngữ
• 2.2.2. Một số lý thuyết áp dụng trong nghiên cứu
• 2.3. Khái quát về địa bàn nghiên cứu và tộc người
• 2.3.1. Miền núi phía Bắc
• 3. TÌNH HÌNH DI DÂN TỰ DO CỦA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ PHÍA BẮC ĐẾN LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1976 ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Tình hình di dân tự do thời kỳ trước Đổi mới từ năm 1976 đến năm 1986
• 3.1.1. Bối cảnh lịch sử
• 3.1.2. Chính sách di dân ở Tây Nguyên và Lâm Đồng
• 3.1.3. Tình hình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng
• 3.2. Tình hình di dân tự do trong thời kỳ Đổi mới từ năm 1986 đến năm 2015
• 3.2.1. Bối cảnh lịch sử
• 3.2.2. Chính sách di dân ở Tây Nguyên và Lâm Đồng
• 3.2.3. Tình hình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng
• 4. NHỮNG CHUYỂN BIẾN KINH TẾ, VĂN HÓA VÀ XÃ HỘI CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ PHÍA BẮC DI CƯ TỰ DO ĐẾN LÂM ĐỒNG
• 4.1. Chuyển biến kinh tế
• 4.2. Chuyển biến xã hội
• 4.2.1. Các yếu tố tác động đến sự chuyển biến
• 5. NGUYÊN NHÂN, TÁC ĐỘNG, ĐẶC ĐIỂM CỦA DI DÂN TỰ DO VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Nguyên nhân di cư
• 5.2. Tác động đối với kinh tế - xã hội tỉnh Lâm Đồng
• 5.2.1. Tác động đối với kinh tế
• 5.2.2. Tác động đối với xã hội
• 5.3. Đặc điểm của quá trình di cư
• 5.4. Một số kiến nghị
• 5.4.1. Ổn định địa bàn cư trú
• 5.4.2. Ổn định đời sống và phát triển sản xuất
• 5.4.3. Xây dựng các điểm tái định cư theo hướng bền vững và truyền thống
• 5.4.4. Đầu tư phát triển kinh tế - xã hội cho nơi xuất cư
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA NGHIÊN CỨU SINH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về di dân tự do của dân tộc thiểu số

Di dân tự do của dân tộc thiểu số từ Bắc vào Lâm Đồng diễn ra trong bối cảnh lịch sử đặc biệt, từ năm 1976 đến năm 2015. Hiện tượng này không chỉ phản ánh sự thay đổi về địa lý mà còn là một phần quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội tại Lâm Đồng. Các yếu tố như điều kiện sống, chính sách di dân của nhà nước, và sự phân bố dân cư không đồng đều đã tạo ra động lực cho dòng di cư này. Đặc biệt, Lâm Đồng với tiềm năng kinh tế và tài nguyên thiên nhiên phong phú đã trở thành điểm đến lý tưởng cho các dân tộc thiểu số phía Bắc. Theo số liệu thống kê, từ năm 1976 đến 2015, số lượng người di cư tự do đã tăng đáng kể, tạo nên sự đa dạng về văn hóa và dân số tại địa phương.

II. Lịch sử di dân tự do từ Bắc vào Lâm Đồng

Quá trình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng được chia thành hai giai đoạn chính: trước và sau năm 1986. Giai đoạn trước 1986, di dân chủ yếu diễn ra trong khuôn khổ của các chính sách di dân có tổ chức, với số lượng ít và không đồng đều. Tuy nhiên, từ đầu thập niên 1990, sau khi chính sách đổi mới được thực hiện, dòng di dân tự do đã gia tăng mạnh mẽ. Đặc biệt, số lượng người di cư từ các dân tộc như Tày, Nùng, Hmông, và Dao đã tạo nên một bức tranh đa dạng về dân cư tại Lâm Đồng. Sự gia tăng này không chỉ ảnh hưởng đến cơ cấu dân số mà còn đến các khía cạnh kinh tế, văn hóa và xã hội của địa phương.

III. Tình hình di dân tự do trong giai đoạn đổi mới

Từ năm 1986 đến 2015, tình hình di dân tự do của các dân tộc thiểu số diễn ra mạnh mẽ và có tính chất quy mô lớn. Các chính sách của nhà nước đã tạo điều kiện thuận lợi cho người dân di cư, dẫn đến sự gia tăng dân số tại Lâm Đồng. Nhiều hộ gia đình từ các tỉnh miền núi phía Bắc đã quyết định di cư để tìm kiếm cơ hội sống tốt hơn. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống cho người di cư mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế của tỉnh. Tuy nhiên, sự gia tăng này cũng gây ra áp lực lên hạ tầng cơ sở và các dịch vụ xã hội tại địa phương, tạo ra thách thức trong việc quản lý và phát triển bền vững.

IV. Những chuyển biến kinh tế văn hóa và xã hội

Cộng đồng các dân tộc thiểu số di cư tự do đã có nhiều chuyển biến tích cực trong kinh tế, văn hóa và xã hội. Sự giao thoa văn hóa giữa các dân tộc đã tạo ra sự phong phú về bản sắc văn hóa tại Lâm Đồng. Kinh tế của các hộ gia đình di cư cũng đã có sự cải thiện rõ rệt nhờ vào việc tham gia vào các hoạt động sản xuất nông nghiệp và dịch vụ. Tuy nhiên, những vấn đề như xung đột văn hóa, sự thay đổi trong lối sống, và áp lực lên môi trường sống cũng cần được chú trọng. Việc quản lý và hỗ trợ cộng đồng di cư trở thành nhiệm vụ quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

V. Nguyên nhân tác động và kiến nghị

Nguyên nhân di dân tự do chủ yếu liên quan đến tìm kiếm cơ hội việc làm và cải thiện đời sống. Tác động của di cư đến kinh tế - xã hội của Lâm Đồng là đa chiều, vừa tích cực vừa tiêu cực. Để quản lý tốt hơn tình trạng di dân, cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho người di cư, như ổn định địa bàn cư trú, phát triển sản xuất, và xây dựng các điểm tái định cư bền vững. Ngoài ra, cần giải quyết các vấn đề tại nơi xuất cư để giảm áp lực di cư, từ đó hướng tới sự phát triển bền vững cho cả hai bên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số: 9 22 90 13) với đề tài "Quá trình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2015" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hà Giang thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Văn Hùng tại Trường Đại học Đà Lạt (bảo vệ năm 2023).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau năm 1975, các chủ trương điều chỉnh phân bố dân cư và lao động trên quy mô cả nước đã mở ra các dòng di dân vào vùng đất Tây Nguyên nói chung và tỉnh Lâm Đồng nói riêng. Bên cạnh luồng di dân có tổ chức theo chương trình xây dựng vùng kinh tế mới, hiện tượng di dân tự do của các dân tộc thiểu số từ vùng trung du và miền núi phía Bắc vào Lâm Đồng xuất hiện và tăng mạnh, đặc biệt từ đầu thập niên 1990 đến năm 2004. Dòng di cư nông thôn – nông thôn này đã tạo nên những biến đổi sâu sắc về cơ cấu dân cư, kinh tế, văn hóa và trật tự xã hội tại địa bàn tiếp nhận. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào luồng di cư nông thôn – đô thị hoặc nghiên cứu di dân đến Tây Nguyên ở phạm vi khái quát, thiếu vắng các công trình nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống theo tiến trình lịch sử về cộng đồng các dân tộc thiểu số phía Bắc di cư tự do đến Lâm Đồng. Do đó, việc nghiên cứu đề tài xuất phát từ đòi hỏi thực tiễn và yêu cầu học thuật nhằm làm sáng tỏ tiến trình di cư, sự thích nghi và tác động kinh tế – xã hội của hiện tượng này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu toàn diện, hệ thống và chuyên sâu về di cư tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc ở Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2015 nhằm nhận diện tiến trình gia nhập cộng đồng dân cư; phân tích sự chuyển biến kinh tế, văn hóa, xã hội; làm sáng tỏ nguyên nhân, các yếu tố ảnh hưởng và đánh giá tác động đối với địa phương; từ đó cung cấp luận cứ khoa học cho công tác quản lý di dân và phát triển bền vững.

Để đạt được mục tiêu trên, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả bối cảnh lịch sử kết hợp phân tích tài liệu lưu trữ và số liệu điều tra nhằm diễn giải quy mô, cường độ, hướng di chuyển và không gian phân bố của các dân tộc thiểu số phía Bắc tại Lâm Đồng giai đoạn 1976–2015.
2. Phân tích những chuyển biến tích cực cùng những bất cập, tồn tại trong đời sống kinh tế, xã hội của cộng đồng di cư trong quá trình thích nghi tại vùng đất mới.
3. Đánh giá các yếu tố tác động đến quyết định di cư, hướng di chuyển và tác động của luồng di dân đối với sự phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Lâm Đồng.
4. So sánh, phân tích và luận giải điểm khác biệt của tiến trình di cư tự do đến Lâm Đồng với một số địa phương khác trong cả nước.
5. Đề xuất hệ thống kiến nghị làm cơ sở khoa học phục vụ xây dựng chính sách quản lý di dân, ổn định đời sống cộng đồng theo hướng phát triển bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình di dân tự do của các tộc người thiểu số miền núi phía Bắc đến Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2015, tập trung chủ yếu vào 4 dân tộc: Tày, Nùng, Dao và Hmông (ngoài ra có đề cập khái quát đến người Thái, người Mường di cư đến huyện Đức Trọng sau năm 1954 để hoàn thiện diện mạo lịch sử).
• Phạm vi không gian: Địa giới hành chính tỉnh Lâm Đồng, khảo sát trọng điểm tại các địa bàn có mật độ cư trú cao gồm xã Rô Men (huyện Đam Rông), xã Tân Văn (huyện Lâm Hà), xã Phước Cát 2 (huyện Cát Tiên); khảo sát bổ sung tại thị trấn Liên Nghĩa (huyện Đức Trọng), xã Tân Thanh (huyện Lâm Hà), xã Phi Liêng (huyện Đam Rông). Nơi xuất cư gồm 14 tỉnh trung du và miền núi phía Bắc: Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Kạn, Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên và Hòa Bình.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1976 (thời điểm đất nước thống nhất, bắt đầu triển khai các chính sách phân bố dân cư toàn quốc) đến năm 2015 (kết thúc thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Lâm Đồng lần thứ IX nhiệm kỳ 2011–2015).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Luận án điểm lại các lý thuyết và công trình nghiên cứu di dân tiêu biểu trên thế giới:

• Nghiên cứu quy luật và mô hình di cư: E. Ravenstein (1885) với tác phẩm "The Law of Migration" đặt nền móng giải thích động lực kinh tế trong di chuyển dân cư; C. Curtis Roseman (1971) với "Migration as a spatial and temporal process"; E. Moore (1966) nghiên cứu mô hình nội đô; W. Clark (1982) tổng quan về di cư và tính di động.
• Nghiên cứu di dân trong phát triển kinh tế: Hawley (1950) và Arthur Lewis (1954) với mô hình hai khu vực giải thích dịch chuyển lao động do chênh lệch cơ hội việc làm và áp lực đất đai; Everett S. Lee (1966) với tác phẩm "A Theory of Migration" thiết lập lý thuyết lực đẩy – lực hút (push – pull); Harris và Todaro (1970) mô hình hóa di cư nông thôn – thành thị dựa trên chênh lệch thu nhập kỳ vọng.
• Nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu lao động và di cư nông thôn: B. Bhattacharya (1993), G. Fields (1994), M. Greenwood (1997), D. Hare (1999) khảo sát các yếu tố đẩy – kéo tại Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á mới nổi.

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Di dân nông thôn – đô thị: Nga My (1997), Tương Lai (1998), Doãn Mậu Diệp và Trịnh Khắc Thẩm (1998), Nguyễn Văn Tài (1998), Nguyễn Văn Phái (2000), Trần Thị Hồng Vân (2002), Phạm Văn Dũng (2004), Nguyễn Văn Tiến và Nguyễn Hoàng Mai (2006), Đặng Thị Thanh Nhàn (2008), Trương Bá Thanh và Đào Hữu Hòa (2010), Nguyễn Đình Long và Nguyễn Thị Minh Phượng (2013), Trần Nguyệt Minh Thư (2013), Đinh Quang Hà (2014), Bùi Xuân Mai (2014), Lê Văn Sơn (2014).
• Di dân mùa vụ và di dân con lắc: Lê Đăng Giảng (1995), Đặng Nguyên Anh (2012), các báo cáo điều tra di dân của Tổng cục Thống kê và Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) năm 2004 và 2014 (công bố năm 2016).
• Nghiên cứu về giới trong di cư: Hà Thị Phương Tiến (2004), Đặng Thị Thanh Nhàn (2009), Phạm Thị Huệ (2010), Nguyễn Thị Hồng Xoan (2012).
• Tác động kinh tế – xã hội của di dân: Đặng Nguyên Anh (1997), Thân Văn Liên (1997), Đoàn Kim Thắng (1997), Hoàng Văn Chức (2004), Đinh Quang Hà (2010), Lê Bạch Dương và Nguyễn Thanh Liêm (2011), Nguyễn Nữ Đoàn Vy (2018).
• Mạng lưới xã hội và chính sách di dân: Đặng Nguyên Anh (1998, 2006), Phillip Guest (1998), Alejandro Portes (2003), Hoàng Văn Chức và Đinh Thị Minh Tuyết (2003), Mai Ngọc Cường (2013).
• Di dân các dân tộc thiểu số và địa bàn Tây Nguyên: Lê Duy Đại (1983, 1984), Lê Duy Đại và Ngô Đức Thịnh (1987), Đậu Tuấn Nam (2013), Nguyễn Đình Tấn (2020), Bùi Minh Đạo (2011), Phan An (2014), Nguyễn Thị Bích Hà (2002), Trương Minh Dục (2008), Trần Hồng Hạnh (2014), Đặng Nguyên Anh (2014), Phạm Quang Hoan (2015), Lê Hồng Lý (2015), Nguyễn Bá Thủy (1998, 2002, 2003), Đào Thanh Thái (2015), Võ Thị Mai Phương (2016), Nguyễn Duy Thụy (2016).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận di dân dưới góc độ Xã hội học hoặc Kinh tế học, tập trung vào luồng di cư nông thôn – đô thị hoặc khảo sát tổng thể Tây Nguyên, Đắk Lắk. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: phục dựng tiến trình di cư tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến địa bàn cụ thể là tỉnh Lâm Đồng theo tiến trình lịch sử (1976–2015), phân tích loại hình di dân nông thôn – nông thôn mang tính định cư lâu dài, đồng thời làm rõ sự thích nghi sinh thái – văn hóa và chuyển biến kinh tế – xã hội của các cộng đồng này tại Nam Tây Nguyên.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm

• Khái niệm sử dụng: Luận án chuẩn hóa và sử dụng các khái niệm di dân, di cư, xuất cư, nhập cư, di dân có tổ chức, di dân tự do (tự phát), dân tộc/tộc người và dân tộc thiểu số (theo định nghĩa tại Nghị định số 05/2011/NĐ-CP ngày 14/01/2011 của Chính phủ).
• Lý thuyết di dân của E. Ravenstein (1885): Xem xét các quy luật di chuyển gắn với khoảng cách và động lực kinh tế.
• Lý thuyết hai khu vực của Hawley (1950) và Lewis (1954): Luận giải động lực tìm kiếm đất sản xuất nông nghiệp và chênh lệch điều kiện việc làm.
• Lý thuyết Lực hút – Lực đẩy (Push – Pull Theory) của Everett S. Lee (1966): Khung phân tích trọng tâm nhằm xác định các yếu tố đẩy tại nơi xuất cư (thiếu đất canh tác, bùng nổ dân số, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt) và các yếu tố hút tại nơi nhập cư (quỹ đất dồi dào, khí hậu thuận lợi, cơ hội phát triển cây công nghiệp dài ngày).
• Lý thuyết Mạng lưới xã hội (Social Network Theory): Phân tích vai trò của mối liên kết gia đình, dòng họ, làng bản trong việc cung cấp thông tin, giảm thiểu chi phí rủi ro và định hình hướng di chuyển của người di cư.
• Lý thuyết Sinh thái học nhân văn / Sinh thái học văn hóa (Cultural Ecology) của J. Steward: Giải thích cơ chế thích nghi của cộng đồng các tộc người thiểu số phía Bắc đối với môi trường tự nhiên và xã hội mới tại Lâm Đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin (chủ nghĩa duy vật lịch sử và duy vật biện chứng) cùng hệ thống phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: Phương pháp chủ đạo dùng để tái hiện tiến trình di dân theo từng giai đoạn lịch sử cụ thể, đặt trong mối liên hệ với các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước và sự phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Lâm Đồng.
• Phương pháp tổng hợp, phân tích, thống kê, so sánh: Xử lý các nguồn tư liệu văn bản, bảng số liệu thống kê để so sánh hiện trạng di cư của Lâm Đồng với các tỉnh Tây Nguyên khác.
• Phương pháp điền dã dân tộc học: Thực hiện quan sát tham dự, ghi chép, chụp ảnh tại các điểm cư trú tập trung ở xã Rô Men (huyện Đam Rông), xã Tân Văn (huyện Lâm Hà), xã Phước Cát 2 (huyện Cát Tiên).
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Sử dụng bảng hỏi bán cấu trúc đối với hai nhóm đối tượng:
  • Cán bộ quản lý địa phương: 02 cán bộ/địa phương (01 nam, 01 nữ).
  • Người dân di cư: 02 người/dân tộc/địa bàn (01 nam, 01 nữ) áp dụng cho 4 dân tộc Tày, Nùng, Hmông, Dao, kết hợp phỏng vấn hồi cố và đương đại.
• Phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi:
  • Kích thước mẫu được xác định theo công thức Slovin với sai số chọn mẫu $e = 0{,}05$ (5%) trên tổng thể dân số 4 dân tộc thiểu số phía Bắc tại Lâm Đồng năm 2019 là $N = 53.233$ người (gồm 24.423 người Nùng, 20.248 người Tày, 5.248 người Hmông, 3.314 người Dao).
  • Tổng dung lượng mẫu khảo sát: $n = 397$ mẫu.
  • Phân bổ mẫu theo tỷ lệ dân số thực tế: người Nùng chiếm 46% (183 mẫu), người Tày chiếm 38% (151 mẫu), người Hmông chiếm 9,8% (39 mẫu), người Dao chiếm 6,2% (24 mẫu).
  • Dữ liệu điều tra được làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS.

Thành phần dân tộc	Quy mô dân số tại Lâm Đồng (năm 2019)	Tỷ lệ cơ cấu (%)	Số lượng mẫu khảo sát thực tế (mẫu)
Người Nùng	24.423	46,0%	183
Người Tày	20.248	38,0%	151
Người Hmông	5.248	9,8%	39
Người Dao	3.314	6,2%	24
Tổng cộng	53.233	100,0%	397

Nguồn tư liệu sử dụng

• Nguồn tài liệu sơ cấp: Các văn kiện, nghị quyết, quyết định của Đảng và Chính phủ về chính sách di dân, phân bố dân cư; các báo cáo hành chính, số liệu thống kê lưu trữ của UBND tỉnh Lâm Đồng, Chi cục Văn thư – Lưu trữ tỉnh, Cục Thống kê tỉnh Lâm Đồng, Công an tỉnh, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV và UBND các huyện/xã khảo sát.
• Nguồn tài liệu thứ cấp: Các công trình nghiên cứu, sách chuyên khảo, luận án tiến sĩ, bài báo tạp chí khoa học chuyên ngành trong và ngoài nước.
• Nguồn tài liệu điền dã: Tư liệu phỏng vấn sâu, quan sát thực địa và 397 phiếu điều tra xã hội học do chính tác giả thu thập trực tiếp.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu di dân trên thế giới và tại Việt Nam, phân định rõ các khoảng trống tri thức mà đề tài tập trung giải quyết. Tác giả xác lập khung lý thuyết (Ravenstein, Hawley, Lewis, Lee, mạng lưới xã hội, sinh thái văn hóa) và chuẩn hóa hệ thống khái niệm chuyên ngành.

Bên cạnh đó, chương cung cấp bức tranh khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội của 14 tỉnh trung du và miền núi phía Bắc – nơi xuất cư. Vùng đất này có địa hình hiểm trở, diện tích đất canh tác nông nghiệp chỉ chiếm 5,5% diện tích tự nhiên, thảm rừng bị suy giảm nghiêm trọng trong thập niên 1980, kết hợp với tỷ suất sinh cao dẫn đến sức ép dư thừa lao động (năm 1988 toàn vùng có khoảng 70.000 người không có việc làm). Đồng thời, chương phân tích truyền thống lịch sử, kỹ thuật canh tác (làm ruộng nước thung lũng của người Tày, Nùng; làm nương rẫy, ruộng bậc thang của người Dao, Hmông) và điều kiện địa bàn tiếp nhận Lâm Đồng với diện tích 9.764,8 km², đất bazan màu mỡ, khí hậu thuận lợi cho cây công nghiệp.

Chương 2: Tình hình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2015

Luận án phục dựng tiến trình lịch sử di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng qua hai giai đoạn lớn:

• Giai đoạn 1976–1986 (Trước Đổi mới): Dưới cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp, hình thái di dân có tổ chức (xây dựng các vùng kinh tế mới như khu kinh tế mới Hà Nội tại Nam Ban – Lâm Hà) giữ vai trò chủ đạo. Hiện tượng di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc chỉ diễn ra lẻ tẻ, quy mô nhỏ, chủ yếu bám theo người thân hoặc phân tán vào các điểm kinh tế mới.
• Giai đoạn 1986–2015 (Thời kỳ Đổi mới):
  • Tiểu kỳ 1990–2004: Di dân tự do bùng nổ ồ ạt với quy mô và cường độ lớn. Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế hàng hóa, đặc biệt là sự gia tăng giá trị của cây cà phê và nhu cầu khai phá đất nông nghiệp đã thu hút hàng vạn người dân tộc Tày, Nùng, Dao, Hmông di chuyển vào Lâm Đồng.
  • Tiểu kỳ 2005–2015: Số lượng di dân tự do có xu hướng giảm mạnh và dần ổn định nhờ chính sách quản lý, kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước, cùng việc cạn kiệt quỹ đất tự nhiên có thể khai hoang.
  • Không gian phân bố: Các hộ di dân tự do chủ yếu chọn địa bàn vùng sâu, vùng xa, vùng giáp ranh thuộc các huyện Đam Rông (xã Rô Men, Phi Liêng), Lâm Hà (xã Tân Văn, Tân Thanh), Cát Tiên (xã Phước Cát 2), Đạ Tẻh, Bảo Lâm và Di Linh để cư trú và lập nghiệp.

Chương 3: Những chuyển biến kinh tế, văn hóa và xã hội của cộng đồng các dân tộc thiểu số phía Bắc di cư tự do đến Lâm Đồng

Chương này đánh giá các mặt chuyển biến của cộng đồng di cư trong quá trình hội nhập:

• Chuyển biến kinh tế: Người di cư đã nhanh chóng chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ kinh tế tự cung tự cấp (trồng ngô, lúa nương, lúa nước thung lũng) sang sản xuất nông nghiệp hàng hóa, lấy cây công nghiệp dài ngày (cà phê, chè, điều) làm nguồn thu nhập chính, kết hợp chăn nuôi gia súc, gia cầm.
• Chuyển biến văn hóa: Diễn ra quá trình biến đổi và thích ứng về kiến trúc nhà ở (chuyển dần từ nhà sàn gỗ, nhà trình tường truyền thống sang nhà trệt xây gạch, lợp tôn), trang phục (chủ yếu mặc trang phục phổ thông của người Kinh trong sinh hoạt hàng ngày, chỉ mặc trang phục truyền thống vào dịp lễ hội), ẩm thực và phong tục tập quán. Tín ngưỡng, tôn giáo có sự chuyển đổi đáng kể, một bộ phận đồng bào (đặc biệt là người Hmông, Dao) tiếp nhận tôn giáo mới (Tin Lành).
• Chuyển biến xã hội: Cơ cấu gia đình, quan hệ dòng họ và tổ chức cộng đồng có sự thích nghi với môi trường mới. Tỷ lệ tiếp cận dịch vụ y tế, đường giao thông, phương tiện đi lại và giáo dục được nâng lên, mặc dù trình độ học vấn và điều kiện sinh hoạt ở vùng sâu vẫn còn nhiều khó khăn.
• Yếu tố tác động: Sự chuyển biến chịu tác động tổng hợp từ điều kiện tự nhiên, chính sách phát triển kinh tế – xã hội của Nhà nước, cơ chế thị trường, tác động của tôn giáo và đặc biệt là sự giao lưu, tiếp biến văn hóa do quá trình cộng cư với người Kinh và các tộc người bản địa tại chỗ (Cơ-ho, Mạ).

Chương 4: Nguyên nhân, tác động, đặc điểm của di dân tự do và kiến nghị

• Nguyên nhân di cư: Được phân tích toàn diện qua lý thuyết "lực đẩy – lực hút". Lực đẩy từ nơi xuất cư là tình trạng thiếu đất sản xuất, áp lực gia tăng dân số, năng suất nông nghiệp thấp, thiên tai; lực hút tại Lâm Đồng là quỹ đất sản xuất dồi dào, khả năng sinh lợi cao từ cây công nghiệp, khí hậu ôn hòa và sự nâng đỡ của mạng lưới thân tộc có sẵn tại địa phương.
• Tác động kinh tế – xã hội:
  • Mặt tích cực: Bổ sung nguồn lực lao động quan trọng, khai hoang mở rộng diện tích canh tác, thúc đẩy phát triển kinh tế nông nghiệp hàng hóa, góp phần hình thành các cụm dân cư mới và làm phong phú bức tranh văn hóa địa phương.
  • Mặt tiêu cực: Gây áp lực nặng nề lên tài nguyên rừng (tình trạng phá rừng làm nương rẫy, đặc biệt giai đoạn 2008–2015), tranh chấp đất đai với các công ty lâm nghiệp và cư dân bản địa; tạo gánh nặng cho hệ thống hạ tầng giao thông, trường học, trạm y tế và tiềm ẩn phức tạp về an ninh trật tự, quản lý hộ tịch, hộ khẩu.
• Đặc điểm quá trình di cư: Là hình thái di cư nông thôn – nông thôn; mang tính tự phát nhưng gắn liền với mạng lưới xã hội họ hàng, làng bản; di cư theo quy mô hộ gia đình nhằm mục đích định cư lâu dài (bất ly nông).
• Kiến nghị giải pháp: Luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp cơ bản:
  1. Tăng cường quản lý nhà nước để ổn định địa bàn cư trú, quy hoạch lại các điểm dân cư phân tán.
  2. Hỗ trợ giao đất sản xuất, chuyển giao kỹ thuật canh tác, ổn định sinh kế và tiếp cận vốn vay.
  3. Quy hoạch và xây dựng các khu tái định cư theo hướng phát triển bền vững, giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống.
  4. Đầu tư đồng bộ phát triển kinh tế – xã hội tại chính các tỉnh xuất cư ở miền núi phía Bắc nhằm triệt tiêu các yếu tố lực đẩy, ngăn chặn tình trạng di dân tự do tái diễn.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự đúc kết các đóng góp khoa học mới về lý luận và thực tiễn:

1. Về lịch sử và quy mô: Công trình đã nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống và phục dựng toàn diện tiến trình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2015 dưới góc độ lịch sử; xác lập rõ các phân kỳ phát triển gắn với bối cảnh kinh tế – xã hội và chính sách của Đảng, Nhà nước.
2. Về chuyển biến kinh tế – văn hóa – xã hội: Trình bày và luận giải có căn cứ khoa học sự biến đổi đời sống kinh tế, phương thức sản xuất, sinh hoạt văn hóa và cấu trúc xã hội của các nhóm tộc người Tày, Nùng, Dao, Hmông trong quá trình thích nghi sinh thái tại Nam Tây Nguyên, cung cấp luận cứ về thực trạng đa bản sắc văn hóa ở Lâm Đồng.
3. Về khung lý thuyết giải thích: Ứng dụng lý thuyết "lực hút – lực đẩy" và lý thuyết "mạng lưới xã hội" để làm sáng tỏ bản chất của luồng di dân nông thôn – nông thôn, xác định động lực kinh tế và nhu cầu đất sản xuất là yếu tố chi phối quyết định di cư.
4. Về đánh giá tác động hai mặt: Phân tích khách quan, toàn diện các tác động tích cực (bổ sung lực lượng lao động, mở rộng sản xuất) và tiêu cực (suy giảm diện tích rừng, tranh chấp đất đai, sức ép hạ tầng cơ sở) của hiện tượng di dân tự do đối với sự phát triển của tỉnh Lâm Đồng.
5. Về cơ sở chính sách: Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi, làm cơ sở khoa học cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc hoạch định chính sách quản lý dân cư, ổn định đời sống đồng bào dân tộc thiểu số và xử lý vấn đề xuất cư tại các tỉnh phía Bắc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Do nguồn dữ liệu thống kê hành chính về di dân tự do qua các thời kỳ có những biến động, thiếu đồng nhất giữa các cơ quan quản lý (công an, nông nghiệp, thống kê), một số chỉ số định lượng về các đợt di chuyển trước năm 1990 chủ yếu dựa trên các tài liệu hồi cố và báo cáo tổng kết từng giai đoạn. Ngoài ra, nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào 4 dân tộc chính (Tày, Nùng, Dao, Hmông) trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng nên chưa đi sâu phân tích toàn diện các nhóm dân tộc thiểu số di cư khác có quy mô nhỏ hơn.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Tiếp tục mở rộng theo dõi sự biến đổi sinh kế và hội nhập văn hóa của thế hệ con em người di cư (thế hệ thứ hai, thứ ba) sinh ra tại Lâm Đồng; so sánh đối chiếu mô hình thích ứng sinh thái – xã hội của người di cư phía Bắc tại vùng Nam Tây Nguyên (Lâm Đồng) với các vùng Bắc và Trung Tây Nguyên (Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum, Đắk Nông).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên chuyên ngành Lịch sử, Dân tộc học, Xã hội học và Nhân học: Có thể khai thác nguồn tư liệu lịch sử, hệ thống 397 mẫu điều tra thực nghiệm, phương pháp tiếp cận liên ngành và các bảng số liệu chi tiết về biến động dân cư Tây Nguyên.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn và các luận cứ khoa học để Ủy ban Dân tộc, chính quyền tỉnh Lâm Đồng và các tỉnh Tây Nguyên xây dựng chính sách sắp xếp, ổn định dân di cư tự do, quy hoạch đất sản xuất, bảo vệ tài nguyên rừng và an sinh xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
• Chính quyền các tỉnh miền núi phía Bắc nơi xuất cư: Tham khảo các đánh giá về "lực đẩy" để định hướng chính sách giảm nghèo bền vững, giải quyết việc làm tại chỗ, hạn chế xuất cư tự phát.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát định lượng trên quy mô mẫu bao nhiêu và phân bổ như thế nào?

Luận án áp dụng công thức Slovin với sai số chọn mẫu 5% trên tổng thể 53.233 người thuộc 4 dân tộc Tày, Nùng, Hmông, Dao tại Lâm Đồng năm 2019, xác định dung lượng mẫu tối ưu là 397 người. Cơ cấu mẫu được phân bổ tương ứng: 183 người Nùng (46%), 151 người Tày (38%), 39 người Hmông (9,8%) và 24 người Dao (6,2%), được xử lý số liệu qua phần mềm SPSS.

2. Quá trình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng được phân kỳ lịch sử ra sao?

Tiến trình di dân được chia làm hai giai đoạn chính: giai đoạn 1976–1986 (di dân có tổ chức chiếm ưu thế, di dân tự do chỉ diễn ra nhỏ lẻ, phân tán) và giai đoạn 1986–2015 (di cư tự do bùng nổ mạnh mẽ trong thời kỳ Đổi mới, phát triển ồ ạt từ đầu những năm 1990 đến năm 2004, sau đó giảm mạnh và dần ổn định từ năm 2005 đến năm 2015).

3. Những địa bàn nào tại Lâm Đồng tiếp nhận mật độ di dân tự do cao nhất?

Địa bàn nhập cư chủ yếu là vùng sâu, vùng xa, vùng giáp ranh thuộc các huyện: Đam Rông (tiêu biểu là xã Rô Men, Phi Liêng), Lâm Hà (xã Tân Văn, Tân Thanh), Cát Tiên (xã Phước Cát 2), Đạ Tẻh, Bảo Lâm và Di Linh.

4. Động lực cốt lõi thúc đẩy các dân tộc thiểu số phía Bắc di cư tự do đến Lâm Đồng là gì?

Động lực chủ yếu xuất phát từ yếu tố kinh tế và môi trường sinh thái theo cơ chế "lực đẩy – lực hút": áp lực thiếu đất canh tác, mật độ dân số tăng cao và năng suất thấp ở vùng núi phía Bắc đã đẩy người dân di chuyển đến Lâm Đồng – nơi có quỹ đất nông nghiệp màu mỡ, khí hậu ôn hòa, cơ hội làm giàu từ cây cà phê và sự giúp đỡ từ mạng lưới thân tộc đã đến trước.

5. Tác động tiêu cực lớn nhất của hiện tượng di dân tự do đối với Lâm Đồng là gì?

Tác động tiêu cực lớn nhất được luận án xác định là tình trạng phá rừng, lấn chiếm đất rừng để lấy đất canh tác nông nghiệp (đặc biệt trong giai đoạn 2008–2015), tranh chấp đất đai với người dân tại chỗ và các công ty lâm nghiệp, cùng áp lực quá tải đối với cơ sở hạ tầng dịch vụ (y tế, giao dục, giao thông) và công tác quản lý nhân khẩu, an ninh trật tự tại địa phương.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hà Giang là công trình khoa học chuyên khảo phục dựng có hệ thống quá trình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng giai đoạn 1976–2015. Bằng việc kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử với điều tra xã hội học định lượng và điền dã dân tộc học, công trình đã làm rõ bản chất kinh tế, đặc điểm di dân nông thôn – nông thôn và quá trình chuyển đổi sinh thái, văn hóa của người di cư. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp tri thức cho lịch sử địa phương và dân tộc học Việt Nam mà còn cung cấp hệ thống luận cứ thực tiễn phục vụ quản lý dân cư và phát triển bền vững tại vùng đất Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu. Nội dung chương này trình bày lịch sử nghiên cứu vấn đề, qua đó làm rõ vấn đề đã được nghiên cứu và xác định những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết. Bên cạnh đó, chương này còn trình bày khái quát về các khái niệm thường dùng và lý thuyết nghiên cứu của luận án; địa bàn và các tộc người miền núi phía Bắc; điều kiện tự nhiên, địa danh hành chính và dân cư của tỉnh Lâm Đồng.

Tình hình di dân tự do của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2015. Trên cơ sở các tư liệu thu thập được, tác giả tập trung trình bày tình hình di dân của các dân tộc thiểu số phía Bắc đến Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2015 dưới tác động của bối cảnh lịch sử và các chủ trương về di dân của Đảng và Nhà nước Việt Nam. Những chuyển biến kinh tế, văn hóa và xã hội của các cộng đồng dân tộc thiểu số phía Bắc di cư tự do đến Lâm Đồng. Trong chương này, luận án trình bày và phân tích những chuyển biến về kinh tế, văn hóa và xã hội của các dân tộc thiểu số phía Bắc trên vùng đất mới.

Đồng thời, những yếu tố tác động đến quá trình chuyển biến từ khi di cư đến Lâm Đồng cũng được luận giải trên cơ sở các tư liệu thu thập được. Nguyên nhân, tác động, đặc điểm của di dân tự do và kiến nghị. Nội dung chương này làm rõ nguyên nhân và những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định di cư, hướng di chuyển của người dân; phân tích những tác động của vấn đề di dân tự do đối với kinh tế - xã hội Lâm Đồng từ năm 1976 đến năm 2015; phân tích những đặc điểm của quá trình di cư. Từ đó, luận án đề xuất một số kiến nghị nhằm ổn định đời sống của các dân tộc thiểu số phía Bắc ở Lâm Đồng và ngăn chặn tình trạng di cư tự do tái diễn trong tương lai.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra 1. Tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài Trên thế giới, lịch sử di dân và vấn đề phát sinh từ hiện tượng này như động lực di dân, thích ứng với môi trường tự nhiên, xã hội và văn hóa của cộng đồng dân di cư cũng như việc quản lý quá trình di dân là những vấn đề được nhiều học giả quan tâm như: E.

Các tác giả này đã xuất bản nhiều công trình về di dân thuộc các lĩnh vực Xã hội học, Dân số học, Nhân chủng học, Kinh tế học. Số lượng công trình nghiên cứu về di dân ở các góc độ khác nhau trên thế giới với một số lượng đồ sộ mà luận án khó có thể đề cập hết. Hai quốc gia đi đầu trong nghiên cứu về di dân là Mỹ và Anh. Những nghiên cứu về di dân sớm nhất trên thế giới xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX ở Mỹ và thực sự phát triển từ thập niên 1960 đến thập niên 1980 (Đinh Quang Hà, 2014, tr.

Điều này hoàn toàn dễ hiểu do đặc điểm ra đời, phát triển và tăng dân số của quốc gia này là quá trình di cư liên tục của các luồng di dân từ các châu Âu, châu Phi và châu Á. Các luồng di dân này đã tác động sâu sắc tới sự phát triển kinh tế và văn hóa Mỹ. Các học giả đã để lại những công trình nghiên cứu có giá trị về di dân quốc tế, đặc biệt là di dân đô thị tiêu biểu như: “Model of Migration and the Intra-urban Case” (Các mô hình di cư và trường hợp nội đô) (E. Moore, 1966), “Migration as a spatial and temporal frocess” (Di cư là một quá trình không gian và thời gian) (C.Curtis Roseman, 1971), “Recent research on migration and mobility: A review and interpretation” (Nghiên cứu gần đây về di cư và tính di động: Đánh giá và diễn giải) (W.

Clark, 1982)… Những nghiên cứu này bao gồm các hướng nghiên cứu về tác động của di dân, phân loại di dân, hành vi di cư, đo lường và giải thích sự di chuyển. Trong khi đó, ở nước Anh lại có nhiều nghiên cứu về di dân nông thôn – đô thị. Đó kết quả của cuộc cách mạng công nghiệp cùng với quá trình đô thị hóa ở Anh cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX. Đây là nhóm các công trình nghiên cứ về loại hình di dân nông thôn – đô thị với tác giả tiêu biểu E.Ravenstien với “The Law of migration” (Những quy luật về di dân) (1885) đã tổng kết quy luật di dân, nguyên nhân và một vài đặc trưng của quá trình di dân.

Vào cuối thế kỷ XX, sự biến động về kinh tế - xã hội ở nhiều nước châu Âu (Đức, Pháp, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Liên Xô…) cùng quá trình đô thị hóa ở các quốc gia có nền 10 kinh tế mới nổi ở châu Á (Nhật Bản, Thái Lan, Philippines, Hàn Quốc, Trung Quốc, Malaysia…) đã trở thành động lực thúc đẩy việc nghiên cứu di dân ngày càng phát triển trên quy mô toàn thế giới. Các nghiên cứu tập trung vào từng lĩnh vực chuyên sâu đối với mỗi loại hình di dân, đặc biệt là di dân nông thôn – đô thị, chẳng hạn như: “Rural-Urban Migration in Economic Development” (Di cư nông thôn-thành thị trong phát triển kinh tế) (Bhattacharya, B., 1993), “Changing Labor Market Conditions and Economic Develop- ment in Hong Kong, the Republic of Korea, Singapore, and Taiwan, China” (Thay đổi điều kiện thị trường lao động và phát triển kinh tế ở Hồng Kông, Hàn Quốc, Singapore và Đài Loan, Trung Quốc) (Fields, G., 1994), “Internal migration in developed countries” (Di cư nội địa ở các nước phát triển) (Greenwood, M.,1997), ““Push” versus “pull” factors in migration outflows and returns: Determinants of migration status and spell duration among China’s rural population” (Các yếu tố “đẩy” so với “kéo” trong dòng di cư ra và quay về: Các yếu tố quyết định tình trạng di cư và thời gian di cư của dân số nông thôn Trung Quốc) (Hare, D. Trong những thập kỷ đầu thế kỷ XX, có nhiều công trình nghiên cứu về di dân ở các nước đang phát triển trong khuôn khổ các dự án nghiên cứu được tài trợ bởi một số quốc gia và tổ chức quốc tế. Những kết quả nghiên cứu về di dân của các quốc gia trên đã hình thành các lý thuyết về di dân bao gồm: lý thuyết xã hội về quy luật di dân liên quan đến quy mô dân số và khoảng cách di dân của E.Ravenstein (1885); lý thuyết “Hai khu vực” dưới góc độ kinh tế của Hawley (1950) và Arthus Lewis (1954) lý giải sự di dân từ khu vực nông nghiệp sang khu vực công nghiệp do áp lực đất sản xuất nông nghiệp và chênh lệch về cơ hội việc làm; lý thuyết “Lực hút – lực đẩy” của E.

Evertt Lee (1966) trong “A Theory of Migration” (Lý thuyết di dân) phân tích nhân tố ảnh hưởng đến di dân từ nơi đi và nơi đến; lý thuyết di cư nông thôn – thành thị của Harris và Torado (1970) giải thích về sự chênh lệch thu nhập đã tạo động lực di dân từ nông thôn ra đô thị. Các lý thuyết về di dân, nhất là lý thuyết “Lực hút – lực đẩy” được ứng dụng phổ biến trên thế giới trong các nghiên cứu về di dân hiện nay. Như vậy, những nghiên cứu nêu trên chú trọng phân tích các nhân tố tác động đến quá trình di dân, đặc biệt quan tâm đến nhân tố kinh tế; đồng thời xác lập phương pháp nghiên cứu về di dân là phương pháp định lượng và phương pháp so sánh. Nghiên cứu về di dân như là một sự kiện theo dòng chảy của lịch sử, lý giải sự tác động của hiện tượng này đối với lịch sử phát triển của một vùng đất, cũng như phân tích sự thích ứng của 11 người di cư với môi trường mới theo chiều dài lịch sử vẫn là một đề tài còn thiếu vắng.

Các công trình nghiên cứu của các học giả trong nước ❖ Nghiên cứu về di dân ở Việt Nam Ở Việt Nam, di dân là một hiện tượng diễn ra liên tục trong suốt chiều dài lịch sử. Hiện tượng này có mối liên hệ chặt chẽ trong việc hình thành, mở rộng lãnh thổ quốc gia, gắn liền với nhiều vấn đề quan trọng của phát triển bền vững như phân bố lại lực lượng sản xuất, những vấn đề về kinh tế - xã hội, môi trường và tài nguyên. Từ sau năm 1975, cuộc di dân do Nhà nước tổ chức để thực hiện mục tiêu phân bố lại dân cư và lao động trong cả nước đã thu hút được sự quan tâm của nhiều học giả. Tuy nhiên, khi quá trình công nghiệp hóa được đẩy mạnh, di dân đặt ra nhiều hệ quả phải giải quyết về kinh tế - xã hội ở các đô thị thì vấn đề di cư ở Việt Nam mới thực sự được triển khai.

Từ những năm cuối thế kỷ XX – đầu thế kỷ XXI trở lại đây, có nhiều công trình nghiên cứu về di dân được thực hiện ở Việt Nam. Vấn đề di dân và quản lý di dân cũng được nhiều học giả trong nước nghiên cứu như: Tương Lai, Đặng Nguyên Anh, Khổng Diễn, Đinh Quang Hà, Lê Bạch Dương, Trịnh Khắc Thẩm, Đặng Thị Thanh Nhàn, Hà Thị Phương Tiến… với các xu hướng nghiên cứu như sau: Về các loại hình di cư, di cư nông thôn – đô thị chiếm được sự quan tâm lớn của nhiều học giả do quá trình di dân ồ ạt về các thành phố lớn của Việt Nam, đặc biệt là thành phố Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.