Luận án về chính sách dân tộc của nhà nước Việt Nam đối với vùng Tây Bắc giai đoạn 2001-2011

Khám phá chính sách dân tộc của Nhà nước Việt Nam đối với vùng Tây Bắc giai đoạn 2001-2011, phân tích tác động và kết quả đạt được.

• Đề tài: Chính Sách Dân Tộc Của Việt Nam Tại Tây Bắc (2001-2011)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2011

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án
• 1.2. Các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài
• 1.3. Các công trình nghiên cứu của các học giả trong nước
• 1.4. Kết quả nghiên cứu của các công trình đã được công bố và những vấn đề luận án cần nghiên cứu, giải quyết
• 1.5. Một số nhận xét, đánh giá về các công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.6. Một số vấn đề đặt ra mà luận án cần nghiên cứu, giải quyết
• 1.7. Một số khái niệm có liên quan được sử dụng trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA NHÀ NƯỚC Ở VÙNG TÂY BẮC TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2005
• 2.1. Khái quát về đặc điểm kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc
• 2.2. Về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
• 2.3. Các đặc điểm cơ bản về dân cư, kinh tế, văn hóa, xã hội
• 2.4. Khái lược về chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc trước năm 2001
• 2.5. Nội dung các chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2005
• 2.5.1. Nguyên tắc, mục tiêu, nhiệm vụ của chính sách dân tộc
• 2.5.2. Những nội dung cụ thể của chính sách dân tộc
• 2.5.3. Quá trình thực hiện, kết quả cơ bản và những vấn đề còn tồn đọng
• 2.5.3.1. Quá trình tổ chức thực hiện chính sách
• 2.5.3.2. Một số kết quả cơ bản của chính sách
• 2.5.3.3. Một số vấn đề còn tồn đọng
• 3. CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH BỔ SUNG CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA NHÀ NƯỚC Ở VÙNG TÂY BẮC TỪ NĂM 2006 ĐẾN NĂM 2011
• 3.1. Cơ hội và thách thức mới đối với sự phát triển của các dân tộc Tây Bắc
• 3.2. Những cơ hội mới cho sự phát triển của các dân tộc Tây Bắc
• 3.3. Một số thách thức cơ bản đối với các dân tộc Tây Bắc
• 3.4. Nội dung các chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2006 đến năm 2011
• 3.4.1. Nguyên tắc, nhiệm vụ và mục tiêu của chính sách
• 3.4.2. Những nội dung cụ thể và cơ bản của chính sách
• 3.4.3. Quá trình thực hiện, kết quả cơ bản và những vấn đề tồn đọng
• 3.4.3.1. Quá trình tổ chức thực hiện chính sách
• 3.4.3.2. Một số kết quả cơ bản của chính sách
• 3.4.3.3. Những vấn đề còn tồn đọng của chính sách
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM
• 4.1. Ưu điểm của chính sách
• 4.2. Một số hạn chế và nguyên nhân
• 4.2.1. Hạn chế của chính sách dân tộc
• 4.2.2. Nguyên nhân dẫn đến hạn chế của chính sách
• 4.3. Một số kinh nghiệm chủ yếu
• 4.3.1. Kinh nghiệm về hoạch định chính sách
• 4.3.2. Kinh nghiệm về tổ chức thực hiện chính sách
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chính sách dân tộc tại Tây Bắc

Chính sách dân tộc của Việt Nam tại Tây Bắc từ năm 2001 đến 2011 đã phản ánh sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với các vấn đề dân tộc trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội. Tây Bắc là vùng có sự đa dạng về dân tộc, với hơn 50 dân tộc sinh sống. Chính sách dân tộc không chỉ nhằm phát triển kinh tế mà còn bảo tồn văn hóa và tạo điều kiện cho các dân tộc thiểu số phát triển. Theo đó, chính sách này đã được xây dựng dựa trên nguyên tắc tôn trọng quyền lợi và nhu cầu của các dân tộc, đồng thời thúc đẩy sự bình đẳng và đoàn kết giữa các dân tộc. Việc thực hiện chính sách này đã góp phần quan trọng vào việc cải thiện đời sống của người dân, giảm nghèo và nâng cao chất lượng cuộc sống.

1.1. Bối cảnh lịch sử và xã hội

Tây Bắc, với vị trí địa lý đặc biệt, đã luôn là nơi giao thoa văn hóa giữa các dân tộc. Từ năm 2001, chính sách dân tộc được điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế, nhằm giải quyết các vấn đề như nghèo đói, thiếu thốn cơ sở hạ tầng và giáo dục. Các chính sách này không chỉ tập trung vào phát triển kinh tế mà còn chú trọng đến việc bảo tồn văn hóa và ngôn ngữ của các dân tộc thiểu số. Đặc biệt, trong giai đoạn này, chính sách đã được triển khai mạnh mẽ nhằm nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các cấp chính quyền trong việc thực hiện chính sách dân tộc.

II. Nội dung chính sách dân tộc từ 2001 đến 2005

Giai đoạn 2001-2005, chính sách dân tộc tại Tây Bắc tập trung vào việc phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện đời sống cho các dân tộc thiểu số. Các chương trình như xóa đói giảm nghèo, phát triển hạ tầng cơ sở, và giáo dục đã được triển khai. Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện chính sách. Đặc biệt, các chính sách an sinh xã hội đã được chú trọng, nhằm đảm bảo quyền lợi cho các dân tộc thiểu số. Kết quả đạt được trong giai đoạn này là sự cải thiện rõ rệt về mức sống và điều kiện sinh hoạt của người dân.

2.1. Nguyên tắc và mục tiêu

Nguyên tắc chính của chính sách dân tộc trong giai đoạn này là tôn trọng quyền tự quyết của các dân tộc, bảo đảm sự bình đẳng và đoàn kết giữa các dân tộc. Mục tiêu chính là phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống, và bảo tồn văn hóa dân tộc. Chính sách đã được thiết kế để phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của từng dân tộc, từ đó tạo ra sự đồng thuận và hợp tác trong cộng đồng.

III. Quá trình bổ sung chính sách từ 2006 đến 2011

Giai đoạn 2006-2011, chính sách dân tộc tiếp tục được điều chỉnh để đáp ứng các thách thức mới. Các vấn đề như di dân tự do, xung đột tộc người, và tội phạm ma túy đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc bổ sung và hoàn thiện chính sách. Chính phủ đã triển khai nhiều chương trình mới nhằm giải quyết các vấn đề này, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong việc thực hiện chính sách. Kết quả là sự phát triển bền vững hơn cho các dân tộc thiểu số, với nhiều cơ hội mới trong giáo dục và việc làm.

3.1. Cơ hội và thách thức

Trong giai đoạn này, Tây Bắc đã đối mặt với nhiều cơ hội phát triển nhờ vào sự quan tâm của Nhà nước và các tổ chức quốc tế. Tuy nhiên, các thách thức như sự phân hóa giàu nghèo, xung đột tộc người, và vấn đề môi trường cũng gia tăng. Chính sách dân tộc cần phải linh hoạt và thích ứng để giải quyết những vấn đề này, đồng thời phát huy tiềm năng của vùng.

IV. Nhận xét và kinh nghiệm

Luận án đã chỉ ra rằng, mặc dù chính sách dân tộc đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Việc thực hiện chính sách còn gặp khó khăn do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các cấp chính quyền. Kinh nghiệm từ giai đoạn này cho thấy, cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng trong việc xây dựng và thực hiện chính sách. Đồng thời, việc đánh giá và điều chỉnh chính sách cần được thực hiện thường xuyên để đảm bảo tính hiệu quả.

4.1. Ưu điểm và hạn chế

Chính sách dân tộc đã góp phần quan trọng vào việc cải thiện đời sống của người dân, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Hạn chế lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong việc thực hiện chính sách giữa các địa phương. Điều này dẫn đến sự chênh lệch trong phát triển giữa các dân tộc và các vùng. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này, nhằm đảm bảo sự công bằng và phát triển bền vững cho tất cả các dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về chính sách công đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi luôn giữ vị trí trọng yếu trong chiến lược bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam (mã số chuyên ngành Lịch sử) với đề tài "Chính sách dân tộc của Nhà nước đối với vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2011" là một công trình tiên phong tiếp cận toàn diện hệ thống chính sách dân tộc tại địa bàn 6 tỉnh trọng điểm gồm Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La và Hòa Bình. Vùng Tây Bắc chiếm gần một phần ba diện tích tự nhiên cả nước, có dân số tính đến năm 2011 là hơn 4,8 triệu người (mật độ bình quân khoảng 84 người/km²), là nơi cư trú của hơn 50 tộc người với tỷ lệ dân tộc thiểu số chiếm tới 73,04%.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định xuất phát từ thực tiễn: mặc dù các học giả tiền nhiệm đã khảo sát từng khía cạnh riêng lẻ như giảm nghèo (Neil Jamieson, 2000; Koos Neefjes, 2001; Yukio, 2007), biến đổi sinh kế biên mậu (Sarah Turner & Jean Michaud, 2008), hoặc lịch sử thể chế vùng (Trần Từ, 1984; Ngô Doãn Vịnh, 1998, 2007), song hoàn toàn khuyết thiếu một công trình độc lập, hệ thống hóa và lượng hóa toàn bộ 126 văn bản quy phạm pháp luật và chủ trương lớn được ban hành, thực thi trên địa bàn toàn vùng trong giai đoạn bản lề 2001–2011. Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 2 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Hệ thống chính sách dân tộc của Nhà nước áp dụng tại vùng Tây Bắc giai đoạn 2001–2011 được cấu thành bởi những nhóm nội dung, nguyên tắc và công cụ pháp lý nào?
• RQ2: Quá trình chuyển hóa từ chủ trương của Đảng sang hệ thống văn bản pháp quy của Nhà nước và quá trình phân cấp thực thi tại 6 tỉnh Tây Bắc diễn ra như thế nào?
• RQ3: Những thành tựu kinh tế - xã hội cụ thể và những tồn đọng, lực cản nội tại trong việc triển khai chính sách giai đoạn này là gì?
• RQ4: Những bài học kinh nghiệm mang tính quy luật nào có thể được đúc rút nhằm đổi mới căn bản mô hình hoạch định và thực thi chính sách dân tộc trong giai đoạn tiếp theo?
• H1: Quá trình can thiệp chính sách từ trên xuống (top-down) nếu thiếu cơ chế kích hoạt năng lực nội sinh và không dung hợp với cấu trúc văn hóa - sinh kế tộc người bản địa sẽ làm suy giảm tính bền vững của các thành quả giảm nghèo.
• H2: Sự thiếu đồng bộ trong phối hợp liên ngành và phân bổ nguồn lực dàn trải là nguyên nhân căn bản tạo ra sự đứt gãy giữa mục tiêu chiến lược và kết quả thụ hưởng thực tế của đồng bào các dân tộc thiểu số.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý thuyết chính sách công (Public Policy Theory), lý thuyết địa - văn hóa (Geo-cultural Theory), lý thuyết nhân học phát triển (Development Anthropology) và lý thuyết phát triển bền vững (Sustainable Development). Luận án tạo ra bước đột phá về mặt khoa học khi chứng minh thực nghiệm rằng dù Nhà nước đã ban hành 119 văn bản quy phạm trực tiếp (chiếm 94,45% tổng số văn bản khảo sát) với 42 văn bản về kinh tế (35,29%) và 19 văn bản về đất đai, tài nguyên (15,98%), nhưng tỷ lệ hộ nghèo của vùng đầu kỳ vẫn ở mức đỉnh điểm 68,0% (năm 2002) và nghèo lương thực thực phẩm chiếm 28,1%, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi căn bản mô hình chính sách từ hỗ trợ thụ động sang kiến tạo sinh kế tự chủ.

flowchart TD
    A[Bối cảnh địa - chính trị và đa dạng tộc người Tây Bắc] --> B[Hệ thống hóa 126 văn bản chính sách 2001-2011]
    B --> C[Phân tích thực thi: Giai đoạn 2001-2005 và 2006-2011]
    C --> D1[Chuyển biến hạ tầng & an sinh]
    C --> D2[Bất cập phân bổ nguồn lực & sinh kế]
    D1 & D2 --> E[Đúc rút kinh nghiệm & Định hình khung chính sách mới]

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về các dân tộc thiểu số và chính sách phát triển tại vùng cao Việt Nam đã hình thành nên 4 dòng nghiên cứu học thuật chủ lưu:

1. Dòng nghiên cứu lý thuyết chính sách công và nhân học chính trị: Các học giả quốc tế kinh điển như Thomas R. Dye (1972) với tác phẩm Understanding Public Policy, William L. Jenkins (1978) với Policy Analysis: A Political and Organizational Perspective, và James E. Anderson (1975) đã cung cấp các khuôn mẫu phân tích chu trình chính sách từ khâu xác lập nghị trình, ban hành, tổ chức thực thi đến lượng giá tác động. Về góc độ nhân học thể chế, Georges Balandier (2016) trong Nhân học chính trị đã phân tích sâu sắc bản chất quyền lực nhà nước trong mối tương tác với các cấu trúc thân tộc và sự phân tầng xã hội truyền thống. H. Russell Bernard (2009) và Alan Barnard (2014) đóng góp hệ thống công cụ phương pháp luận định tính - định lượng kết hợp các lý thuyết khuếch tán văn hóa vùng.

2. Dòng nghiên cứu nhân học, dân tộc học thực chứng tại Việt Nam: Khởi đầu từ các chuyên khảo địa lý nhân văn kinh điển của Pierre Gourou (1936/2014) về nông dân Bắc Kỳ, J. Cuisinier (1946) về người Mường, và P. Guilleminet (1952) về tập quán các tộc người Tây Nguyên. Về lịch sử chính sách, công trình của Furuta Moto (1989) là một trong những nghiên cứu độc lập đầu tiên hệ thống hóa quan điểm dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam từ giai đoạn tiền đổi mới. Tại Việt Nam, Trần Từ (1984) đã xây dựng mẫu mực nghiên cứu cơ cấu làng xã cổ truyền trong mối tương quan so sánh người Mường - người Việt; Trần Quốc Vượng (1998) mở ra lý thuyết Địa - Văn hóa; Ngô Đức Thịnh (2003) xác lập phân vùng văn hóa tộc người; Đặng Nghiêm Vạn (2009) hệ thống hóa lý thuyết tộc người và quốc gia đa dân tộc.

3. Dòng nghiên cứu nhân học phát triển và kinh tế sinh kế vùng cao: Neil Jamieson (2000) trong báo cáo của Ngân hàng Thế giới đã chỉ ra nghịch lý: chính sách vùng cao thường mang tính áp đặt ý chí đơn tuyến từ trên xuống của nhà nước, làm triệt tiêu tính chủ động của đồng bào. Đồng quan điểm, Koos Neefjes (2001) và Yukio (2007) nhấn mạnh sự thiếu hụt cơ chế giám sát có sự tham gia của người dân (participatory monitoring). Stéphane Lagrée (2008) phân tích áp lực suy thoái sinh thái do can thiệp hành chính vào nông nghiệp miền núi; Sarah Turner và Jean Michaud (2008) chứng minh tính thích ứng sinh kế linh hoạt xuyên biên giới của người H'Mông; trong khi Thomas Sikor (2008) và Jennifer Sowerwine (2008) vạch rõ các xung đột thể chế trong việc giao đất giao rừng và tái định hình quyền hưởng dụng tài nguyên.

4. Dòng nghiên cứu quy hoạch không gian kinh tế và thiết chế quản trị địa phương: Nhóm nghiên cứu kinh tế vùng do Ngô Doãn Vịnh (1983, 1998, 2007) dẫn dắt đã đặt nền móng lý luận về mối liên kết liên vùng và vùng kinh tế trọng điểm. Các nghiên cứu của Doãn Hùng (2001, 2004), Lê Ngọc Thắng và Lâm Bá Nam (1990), Nguyễn Quốc Phẩm (2002) đã làm sáng tỏ vai trò của luật tục, thiết chế làng/bản truyền thống đối với việc thực thi dân chủ ở cơ sở; Hoàng Cầm và Phạm Quỳnh Phương (2012) phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa diễn ngôn chính sách và sự biến đổi không gian văn hóa tộc người.

Tranh luận học thuật và định vị của luận án: Giới học thuật tồn tại cuộc tranh biện sâu sắc giữa hai trường phái: Trường phái can thiệp hành chính tập trung (nhấn mạnh vai trò tái phân phối nguồn lực công, phát triển hạ tầng quy mô lớn) và Trường phái nhân học sinh thái - văn hóa (cảnh báo nguy cơ làm xói mòn tri thức bản địa và tính tự trị cộng đồng). Luận án này định vị chính xác vào điểm giao cắt của cuộc tranh luận: vừa thừa nhận tính tất yếu của các can thiệp hạ tầng vĩ mô (như Chương trình 135, Quyết định 327), vừa cung cấp bằng chứng thực nghiệm về những giới hạn của cách tiếp cận hành chính đơn thuần khi thiếu sự tương thích với đặc thù tộc người.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, công trình đặt vùng Tây Bắc trong hệ quy chiếu tương đồng với trường hợp chuyển đổi kinh tế - xã hội vùng biên giới Tây Nam Trung Quốc (Phạm Sĩ Thành, 2011; Nguyễn Đình Liêm, 2019 về vùng Vân Nam - Lào Cai) và chính sách phát triển vùng chậm tiến Mezzogiorno tại miền Nam Italia (Bùi Nhật Quang, 2006). Qua đó, luận án chứng minh rằng tính đặc thù biên cương và địa hình chia cắt mạnh đòi hỏi một cơ chế tích hợp liên vùng linh hoạt vượt ra ngoài các ranh giới hành chính tỉnh thông thường.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã đóng góp vào việc kiểm chứng và mở rộng 3 khung lý thuyết nền tảng trong bối cảnh cụ thể của một quốc gia chuyển đổi đa dân tộc:

1. Mở rộng Lý thuyết Chính sách công (Public Policy Theory): Luận án chỉ ra rằng trong môi trường đa tộc người có địa hình chia cắt phức tạp, chu trình chính sách không vận hành theo tuyến tính đơn giản (hoạch định $\rightarrow$ thực thi $\rightarrow$ đánh giá) như mô hình của Thomas Dye hay William Jenkins. Thay vào đó, nó chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi "màng lọc văn hóa bản địa" và năng lực tiếp nhận thể chế của cán bộ cơ sở. Mọi văn bản chính sách khi chuyển hóa từ cấp trung ương xuống cộng đồng thôn bản đều trải qua một quá trình tái cấu trúc hoặc khúc xạ thể chế.

2. Kiểm định Lý thuyết Di động xã hội (Social Mobility Theory): Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng việc đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục nội trú và chính sách cử tuyển cán bộ DTTS theo Nghị quyết Trung ương 7 khóa IX đã tạo ra một luồng di động xã hội đi lên (upward social mobility) rõ rệt cho một bộ phận trí thức và cán bộ DTTS. Tuy nhiên, luồng di động này diễn ra không đồng đều giữa các nhóm tộc người (tập trung chủ yếu ở nhóm Tày, Mường, Thái, trong khi các nhóm rẻo cao như Mông, Dao, Khơ Mú hay các dân tộc rất ít người như Si La biến chuyển chậm hơn).

3. Chuyển đổi hệ hình tiếp cận phát triển: Luận án đề xuất luận cứ thúc đẩy sự chuyển dịch hệ hình (paradigm shift) từ mô hình "Bảo trợ - Phân phối thụ động" (Cung cấp trợ cấp, cây giống, hiện vật mang tính bình quân) sang mô hình "Kiến tạo năng lực - Trao quyền thích ứng" (Nâng cao năng lực nội sinh, bảo vệ quyền tiếp cận tư liệu sản xuất và phát huy tri thức sinh thái bản địa).

Các mệnh đề lý thuyết được khái quát hóa:

• Proposition 1 ($P_1$): Hiệu quả chuyển hóa nguồn vốn đầu tư công tại vùng DTTS tỷ lệ nghịch với mức độ áp đặt hành chính đơn nhất và tỷ lệ thuận với mức độ tham gia thực chất của cộng đồng bản địa vào chu trình dự án.
• Proposition 2 ($P_2$): Sự bền vững của giảm nghèo vùng cao phụ thuộc vào mức độ tương thích giữa công cụ chính sách kinh tế và cấu trúc sở hữu tài nguyên truyền thống (đất lâm nghiệp, rừng cộng đồng).
• Proposition 3 ($P_3$): An ninh biên cương và khối đại đoàn kết dân tộc chỉ được củng cố vững chắc khi chính sách an sinh xã hội giải quyết triệt để các xung đột sinh kế bắt nguồn từ di dân, tái định cư và biến đổi môi trường sinh thái.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trục tiếp cận:

• Trục thể chế - chính trị: Dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Cương lĩnh chính trị của Đảng về quyền bình đẳng, đoàn kết và tương trợ giữa các dân tộc.
• Trục không gian - địa văn hóa: Vận dụng cách tiếp cận của Trần Quốc Vượng và Ngô Đức Thịnh để phân tích không gian Tây Bắc thành các tiểu vùng sinh thái - văn hóa: vùng thung lũng (cư dân Tày - Thái), vùng sườn núi/rẻo giữa (Môn - Khơ Me, Dao) và vùng đỉnh núi/rẻo cao (Mông, Tạng - Miến).
• Trục công cụ chính sách: Lượng hóa và phân loại hệ thống 126 văn bản pháp quy theo 8 nhóm can thiệp chức năng (kinh tế, cán bộ, đất đai, an ninh, y tế, giáo dục, văn hóa, di dân).
• Trục đánh giá tác động xã hội (SIA): Áp dụng khung đánh giá của John Western & Mark Lynch để phân tích cả các hiệu ứng tích cực dự kiến lẫn các hệ quả tiêu cực ngoài ý muốn (unintended consequences).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập trong giới hạn không gian địa lý của 6 tỉnh Tây Bắc thuộc lãnh thổ Việt Nam; khung thời gian khảo sát từ 2001 đến 2011 tương ứng với nhiệm kỳ Đại hội Đảng lần thứ IX và lần thứ X; dưới thể chế chính trị nhất nguyên do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận duy vật lịch sử để nhận diện các cơ chế phát sinh tiềm ẩn đằng sau các hiện tượng kinh tế - xã hội vùng cao. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Methods Design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Rà soát toàn văn và phân tích nội dung (Content Analysis) 126 văn bản chủ trương, chính sách của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và các Bộ ngành ban hành trong giai đoạn 2001–2005 và giai đoạn bổ sung 2006–2011.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Thu thập chuỗi dữ liệu kinh tế - xã hội tổng thể tại 6 tỉnh Tây Bắc (Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình) thông qua hệ thống Niên giám Thống kê và Báo cáo tổng kết của Ban Chỉ đạo Tây Bắc, Ủy ban Dân tộc.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát thực địa, điền dã dân tộc học tại các địa bàn đại diện (vùng tái định cư thủy điện Sơn La, khu vực biên giới Điện Biên, Lai Châu, các xã đặc biệt khó khăn thuộc Chương trình 135).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu và thu thập dữ liệu được kiểm soát nghiêm ngặt theo hướng dẫn phương pháp của H. Russell Bernard (2009):

• Khảo sát văn bản toàn bộ (Census sampling of policy documents): Thống kê 100% các văn bản quy phạm pháp luật do Trung ương ban hành dành riêng hoặc áp dụng trực tiếp cho Tây Bắc giai đoạn 2001–2005 (126 văn bản, trong đó có 7 văn kiện Đảng, 19 văn bản của Quốc hội, 82 văn bản của Chính phủ, 18 văn bản của các Bộ, ngành) và giai đoạn 2006–2011.
• Thu thập dữ liệu định lượng: Khai thác chỉ số GDP theo giá so sánh 1994, cơ cấu kinh tế nội ngành, số liệu thu nhập bình quân đầu người (1999–2004), số lượng học sinh DTTS (2004–2011), mạng lưới y tế (cơ sở khám chữa bệnh, số giường bệnh, nhân lực y tế giai đoạn 2002–2005), tỷ lệ hộ sử dụng điện, nước sạch và tỷ lệ nghèo đa chiều.
• Dữ liệu định tính và điền dã: Thực hiện phỏng vấn bán cấu trúc và phỏng vấn sâu nhân chứng lịch sử, cán bộ quản lý cấp tỉnh/huyện/xã, già làng, trưởng bản và người có uy tín trong cộng đồng; kết hợp phương pháp quan sát tham dự tại các bản tái định cư và cụm dân cư giáp biên.
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa 4 nguồn dữ liệu độc lập: (1) Văn bản quy phạm pháp luật gốc; (2) Số liệu thống kê nhà nước chính thức; (3) Báo cáo đánh giá độc lập của các tổ chức quốc tế (WB, ADB); (4) Tư liệu điền dã thực địa và phản ánh của người dân sở tại.

                  [Văn kiện Đảng & Văn bản Nhà nước]
                                 /\
                                /  \
                               /    \
                              /  TAM \
                             /  GIÁC  \
                            /   ĐẠC    \
                           /  DỮ LIỆU   \
                          /              \
 [Số liệu Thống kê & Niên giám] -------- [Điền dã Nhân học & Phỏng vấn sâu]

Data và phân tích

Toàn bộ văn bản chính sách được mã hóa và phân loại định lượng theo ma trận chức năng quản lý nhà nước. Dữ liệu kinh tế - xã hội được chuẩn hóa và phân tích bằng các công cụ thống kê mô tả, phân tích chuỗi thời gian (Time-series analysis) và phân tích so sánh đối chiếu (Comparative analysis) giữa 2 phân kỳ 2001–2005 và 2006–2011. Độ tin cậy của các chỉ số thống kê được bảo đảm thông qua việc đối chiếu trực tiếp với Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009 của Tổng cục Thống kê.

Nhóm chính sách (2001–2005)	Quốc hội	Chính phủ	Bộ, ngành	Tổng số văn bản	Tỷ lệ (%)
Phát triển kinh tế - xã hội	8	26	8	42	35,29%
Công tác cán bộ, hệ thống chính trị	3	15	1	19	15,98%
Đất đai, nhà ở, tài nguyên, môi trường	3	13	3	19	15,98%
Quốc phòng, an ninh, trật tự xã hội	4	8	1	13	10,91%
Giáo dục, đào tạo, phát triển nhân lực	0	8	2	10	8,40%
Văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng	1	5	1	7	5,88%
Y tế, chăm sóc sức khỏe cộng đồng	0	5	0	5	4,20%
Di dân, tái định cư	0	2	2	4	3,36%
Tổng cộng	19	82	18	119	100,0%

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Mức độ tập trung chính sách cao nhưng thiếu cân đối về phân bổ nguồn lực chức năng: Trong tổng số 119 quyết sách của Nhà nước giai đoạn 2001–2005, có tới 35,29% văn bản tập trung vào phát triển kinh tế và 15,98% cho đất đai, nhà ở, nhưng chính sách y tế chỉ chiếm 4,20% (5 văn bản) và di dân tái định cư chỉ chiếm 3,36% (4 văn bản). Sự mất cân đối này cho thấy tư duy điều hành thời kỳ đầu còn nặng về can thiệp kinh tế kỹ thuật mà chưa chú trọng đúng mức đến an sinh y tế và rủi ro xã hội nảy sinh từ các dự án quy hoạch hạ tầng lớn.

2. Đột phá hạ tầng diện mạo nông thôn nhưng tỷ lệ nghèo thâm căn cố đế: Triển khai Quyết định 135-QĐ/TTg (Chương trình 135) với suất đầu tư bình quân khoảng 400 triệu đồng/xã/năm đã tạo ra bước nhảy vọt về cơ sở hạ tầng thiết yếu: tỷ lệ xã có đường ô tô đến trung tâm tăng từ 84,6% (năm 1998) lên 89,2% (năm 2000) và trên 95% vào cuối kỳ. Tuy nhiên, nghịch lý là "Tây Bắc vẫn là vùng khó khăn nhất cả nước, tỷ lệ đói nghèo còn cao, cơ hội để đồng bào vươn lên thoát khỏi đói nghèo đang là thách thức đặt ra với Đảng và Nhà nước trong quá trình hoạch định chính sách" (trích nội dung luận án). Năm 2002, tỷ lệ nghèo chung toàn vùng vẫn ở mức 68,0%, nghèo lương thực thực phẩm chiếm 28,1%, phản ánh thành tựu phát triển hạ tầng chưa chuyển hóa tương xứng thành thu nhập thực tế của hộ gia đình DTTS.

3. Hiện tượng "đứt gãy sinh kế" và xung đột đất đai trong quá trình di dân tái định cư: Việc triển khai ồ ạt các dự án công nghiệp, thủy điện lớn (đặc biệt là Thủy điện Sơn La) đã buộc hàng vạn hộ đồng bào phải di dời, đảo lộn hoàn toàn cấu trúc không gian cư trú và phương thức sản xuất truyền thống. Do tập quán canh tác nương rẫy phát - đốt luân canh gắn liền với quyền sở hữu tập tục, việc giao đất tái định cư với diện tích hạn hẹp, đất dốc cằn cỗi đã dẫn tới tình trạng phá rừng phòng hộ đầu nguồn và bùng phát làn sóng di dân tự do phức tạp sang các địa bàn Tây Nguyên hoặc sang Lào.

4. Biến động phức tạp về an ninh phi truyền thống và văn hóa - tôn giáo biên cương: Sự suy giảm vai trò của các thiết chế xã hội cổ truyền (già làng, trưởng bản) kết hợp với những hạn chế trong cung ứng dịch vụ y tế, giáo dục đã tạo khoảng trống cho các hiện tượng tôn giáo mới (đặc biệt là đạo Tin lành du nhập trái phép, tà đạo) phát triển nhanh chóng trong cộng đồng người Mông, Dao. Thực trạng này bị các thế lực thù địch lợi dụng nhằm kích động tư tưởng ly khai, gây mất ổn định chính trị - xã hội tại các địa bàn xung yếu.

5. Nghịch lý chất lượng nguồn nhân lực: Tỷ lệ lao động mù chữ dù giảm từ 19,81% (năm 1996) xuống 18,42% (năm 2002) nhưng vẫn giữ vị trí cao nhất cả nước; tỷ lệ thất nghiệp thành thị năm 1996 là 4,48% tiếp tục có xu hướng gia tăng, cho thấy sự bất cập giữa công tác đào tạo nghề và nhu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại chỗ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp bằng chứng thực tiễn khẳng định tính tất yếu của việc tích hợp nhân học văn hóa vào phân tích chính sách công tại các quốc gia đang phát triển; chứng minh rằng chính sách dân tộc không thể tách rời không gian sinh thái tộc người.
• Về phương pháp luận: Thiết lập khung đánh giá chính sách đa chỉ tiêu kết hợp giữa thống kê văn bản quy phạm, dữ liệu kinh tế lượng và kỹ thuật điền dã dân tộc học, có khả năng chuyển giao áp dụng cho các vùng đặc thù khác như Tây Nguyên, Tây Nam Bộ.
• Về thực tiễn và chính sách:
  • Chuyển đổi phương thức phân bổ vốn: Chuyển từ cơ chế phân bổ bình quân cào bằng sang định mức vốn dựa trên mức độ thiếu hụt dịch vụ cơ bản và đặc thù địa hình hiểm trở.
  • Hoàn thiện chính sách đất đai: Công nhận và thể chế hóa quyền quản lý rừng cộng đồng theo luật tục gắn với cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES).
  • Củng cố hệ thống chính trị cơ sở: Đổi mới công tác quy hoạch, bồi dưỡng cán bộ người DTTS tại chỗ; phát huy thực chất vai trò của người có uy tín, già làng, trưởng bản trong hòa giải cơ sở và giám sát đầu tư cộng đồng.

Limitations và Future Research

Công trình thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu cụ thể:

1. Dữ liệu vi mô cấp hộ: Do điều kiện địa hình phức tạp và nguồn lực giới hạn, số liệu khảo sát định lượng sâu cấp hộ gia đình chưa bao phủ được toàn bộ các nhóm dân tộc có dân số siêu nhỏ (như dân tộc Si La với 679 người theo thống kê 2009, La Hủ, Cống), mà chủ yếu tập trung vào các nhóm đa số của vùng (Thái, Mường, Mông, Dao, Tày).
2. Độ trễ thống kê lịch sử: Các chuỗi dữ liệu kinh tế - xã hội giai đoạn 2001–2005 phụ thuộc vào hệ thống chỉ tiêu thống kê truyền thống, thiếu vắng các biến số đo lường chi tiết về vốn xã hội (social capital) và chỉ số nghèo đa chiều (MPI) hiện đại.
3. Giới hạn khung thời gian: Luận án dừng lại ở mốc 2011, do đó chưa phân tích được tác động của các chính sách đột phá sau năm 2011 như Nghị quyết số 88/2019/QH14 phê duyệt Đề án tổng thể phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021–2030.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu theo chiều dọc (Longitudinal study) theo dõi sự biến đổi sinh kế của các hộ gia đình DTTS tái định cư thủy điện sau 20 năm thực hiện chính sách.
• Hướng 2: Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để phân tích tác động lan tỏa của các hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đối với giảm nghèo đa chiều vùng biên.
• Hướng 3: Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai cực đoan (lũ quét, sạt lở đất) đối với tính dễ bị tổn thương sinh kế của đồng bào vùng cao Tây Bắc.
• Hướng 4: Nghiên cứu vai trò của công nghệ số và truyền thông đa phương tiện trong việc bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết và tri thức bản địa của các dân tộc thiểu số rất ít người.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là công trình chuyên khảo tiên phong hệ thống hóa toàn diện 10 năm chính sách dân tộc Tây Bắc, ước tính tạo nguồn trích dẫn quan trọng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Lịch sử Đảng, Dân tộc học, Nhân học, Xã hội học và Quản lý công.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học và cơ sở dữ liệu thực chứng cho Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, Ủy ban Dân tộc, Ban Tuyên giáo Trung ương và Tỉnh ủy, UBND 6 tỉnh Tây Bắc trong việc tổng kết, điều chỉnh và ban hành các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn mới.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy các kiến nghị chính sách nhằm bảo đảm công bằng xã hội, nâng cao quyền tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục chất lượng cao, bảo vệ bản sắc văn hóa và bảo đảm quyền hưởng dụng đất đai cho hơn 3,5 triệu đồng bào DTTS vùng Tây Bắc.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp một trường hợp điển cứu (case study) điển hình của Việt Nam vào kho tàng nghiên cứu quốc tế về chính sách tộc người và quản trị phát triển vùng cao tại khu vực Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng (GMS).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận cơ sở dữ liệu hệ thống hóa 126 văn bản pháp quy, các khung phân tích liên ngành và hệ thống khái niệm chuẩn mực về chính sách dân tộc đặc thù.
• Nhà hoạch định chính sách và Quản lý công: Tiếp nhận hệ thống bằng chứng thực nghiệm về những khiếm khuyết trong phân bổ nguồn lực và mô hình quản trị để thiết kế các chính sách can thiệp trúng đích.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và Cơ quan phát triển quốc tế: Tham khảo bức tranh toàn cảnh về nghèo đa chiều, rủi ro tái định cư và sinh kế biên mậu để xây dựng các dự án tài trợ phát triển cộng đồng hiệu quả.
• Đồng bào các dân tộc thiểu số vùng Tây Bắc: Hưởng lợi gián tiếp từ sự đổi mới trong tư duy hoạch định chính sách của Nhà nước hướng tới trao quyền và phát triển bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Chính sách công bằng việc chứng minh "màng lọc văn hóa tộc người" và đặc thù địa - chính trị biên cương có thể làm biến dạng hoặc vô hiệu hóa các can thiệp chính sách thuần túy hành chính từ trên xuống, xác lập yêu cầu phải dung hợp tri thức bản địa vào chu trình chính sách.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm? So với cách tiếp cận lịch sử đơn thuần của Furuta Moto (1989) hay tiếp cận nhân học thuần túy của Yukio (2007), luận án đã thực hiện phương pháp tam giác đạc đa tầng: tích hợp toàn bộ văn bản quy phạm pháp luật, chuỗi thống kê kinh tế lượng vĩ mô của 6 tỉnh và tư liệu điền dã nhân học thực địa.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được hỗ trợ bởi dữ liệu là gì? Dù hệ thống hạ tầng giao thông có bước tiến vượt bậc (tỷ lệ xã có đường ô tô tăng từ 84,6% năm 1998 lên gần 90% năm 2000 và vốn đầu tư công tăng liên tục), nhưng tỷ lệ nghèo chung năm 2002 vẫn ở mức kỷ lục 68,0% và tỷ lệ mù chữ lao động lên tới 18,42%, chứng minh hạ tầng kỹ thuật là điều kiện cần nhưng chưa phải là điều kiện đủ để tạo ra thoát nghèo bền vững.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Toàn bộ bảng thống kê phân loại 126 văn bản (với số hiệu, cơ quan ban hành, nội dung chức năng) cùng hệ thống bảng số liệu thống kê trích xuất từ Tổng cục Thống kê và Niên giám 6 tỉnh đều được công khai chi tiết trong hệ thống bảng biểu và phụ lục luận án, bảo đảm khả năng tái lập và kiểm chứng độc lập.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Định hình 4 trụ cột nghiên cứu: (1) Đánh giá tác động dài hạn của di dân tái định cư thủy điện; (2) Kinh tế lượng không gian phát triển biên mậu Việt - Trung; (3) Khả năng chống chịu sinh thái của sinh kế nương rẫy; (4) Bảo tồn số hóa văn hóa các tộc người rất ít người.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và lượng hóa toàn diện lần đầu tiên 126 văn bản quy phạm pháp luật và chủ trương của Đảng, Nhà nước thực thi tại vùng Tây Bắc giai đoạn 2001–2011, lấp đầy khoảng trống dữ liệu trong lịch sử chính sách công Việt Nam.
2. Làm rõ cấu trúc phân kỳ lịch sử gồm 2 giai đoạn: 2001–2005 (khởi động thể chế theo tinh thần Đại hội IX và Nghị quyết Trung ương 7 khóa IX) và 2006–2011 (bổ sung, hoàn thiện cơ chế đặc thù theo tinh thần Đại hội X).
3. Đánh giá khách quan những thành tựu lịch sử về phát triển hạ tầng, phổ cập giáo dục, mạng lưới y tế, đồng thời chỉ rõ những lực cản nội tại về tỷ lệ nghèo đa chiều cao, bất cập tái định cư và áp lực an ninh tôn giáo biên cương.
4. Đúc rút 4 bài học kinh nghiệm quy luật: (1) Quán triệt nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng đặc thù tộc người; (2) Chuyển từ hỗ trợ thụ động sang trao quyền sinh kế; (3) Tăng cường phân cấp và năng lực hấp thụ thể chế cơ sở; (4) Kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với củng cố quốc phòng - an ninh biên giới.
5. Xác lập một bước chuyển hệ hình trong nghiên cứu chính sách dân tộc, mở ra các hướng tiếp cận liên ngành giữa Sử học, Nhân học chính trị và Khoa học vùng, đóng góp thiết thực vào sự phát triển thịnh vượng và bền vững của đồng bào các dân tộc Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu đã được công bố có liên quan đến luận án 1. Các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài Nghiên cứu của các học giả nước ngoài về các dân tộc Việt Nam nói chung và cộng đồng các dân tộc Việt Nam sinh sống ở vùng Tây Bắc nói riêng có liên quan đến luận án tương đối phong phú và đa dạng với nhiều cách tiếp cận từ nhiều ngành khoa học khác nhau. Từ góc độ tiếp cận, có thể chia thành mấy nhóm nhỏ như sau: - Nhóm các công trình về khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu: Nói đến chính sách dân tộc, không thể không nhắc đến các công trình tiếp cận nghiên cứu về chính trị học, nhất là các nghiên cứu về chính sách công, bởi chính sách dân tộc là một loại hình của chính sách công.

Có thể kể đến các công trình như: Nhận thức về chính sách công (Understanding public policy) của Thomas R.Dye năm 1972; Phân tích chính sách dưới góc nhìn tổ chức và chính trị (Policy analysis: A political and Organizational perspective) của William L. Jenkins năm 1978; Giới thiệu về xây dựng chính sách công (Public policy making: An introduction) của James E. Các công trình này đã đưa ra các quan điểm, khái niệm về chính sách và chính sách công đồng thời cung cấp hệ thống các phương pháp nghiên cứu về chính sách nói chung trong nghiên cứu về khoa học chính sách [195, tr. Bên cạnh các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu chính trị học, các khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu nhân học cũng thường được tiếp cận để nghiên cứu về chính sách dân tộc.

Cuốn sách Các phương pháp nghiên cứu trong nhân học tiếp cận định tính và định lượng của H. Russel Bernard, do Nxb Đại học Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh xuất bản năm 2009, gồm 20 chương, trình bày về lý thuyết và phương pháp nghiên cứu nhân học đã dành khá nhiều thời lượng để nói về các vấn đề phương pháp nghiên cứu, triển khai các đề tài dự án có liên quan đến chính sách dân tộc như: Nhân học văn hoá và khoa học xã hội; Nhân học và thiết kế nghiên cứu; Chọn mẫu; Chọn các vấn đề nghiên cứu, địa bàn và phương pháp; Nghiên cứu tài liệu; Quan sát tham dự; Thông tín viên; Ghi chép điền dã: cách ghi, mã hoá và quản lý; Phỏng vấn phi cấu trúc và bán cấu trúc; Phỏng vấn cấu trúc; Bảng hỏi và nghiên cứu điều tra; Thang đo và đo lường; Quan sát trực tiếp và có phản ứng; Quan sát kín đáo; Phân tích dữ liệu định tính; Mã hoá và bảng mã hoá cho dữ liệu định lượng; Thống kê đơn biến: miêu tả từng biến; Phân tích hai biến: Kiểm định và các mối liên hệ; Phân tích đa biến. Có thể nói, 8 cuốn sách đã cung cấp những phương pháp nghiên cứu cơ bản và hết sức cần thiết đối với các nghiên cứu về dân tộc học, nhân học cũng như là chính sách dân tộc.

Cũng tiếp cận nghiên cứu về nhân học, Alan Barnard trong cuốn Lịch sử và lý thuyết nhân học do Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2014 đã chỉ ra các góc nhìn về nhân học của các nhà nghiên cứu trên thế giới. Đồng thời, cũng trong cuốn sách này, ông đã làm rõ các vấn đề quá trình hình thành của ngành nhân học và các lý thuyết, phương pháp tiếp cận nghiên cứu về nhân học như: Tiền thân của truyền thống nhân học; Những thay đổi quan điểm về sự tiến hoá; Các lý thuyết khuếch tán văn hoá và văn hoá - vùng; Thuyết chức năng và thuyết cấu trúc - chức năng; Các quan điểm coi hành động là trọng tâm, tiến trình luận và chủ nghĩa Marx; Từ thuyết tương đối văn hoá đến khoa học nhận thức; Thuyết cấu trúc, từ ngôn ngữ học đến nhân học; Hậu cấu trúc, thuyết nữ quyền và các tư tưởng độc lập khác; Phương pháp tiếp cận diễn dịch và tiếp cận hậu hiện đại;… Như vậy, có thể thấy, nội dung của cuốn sách như chính sác tác giả nói "là một tóm tắt về "nội dung" của lý thuyết nhân học"[1], đây là điều hết sức cần thiết cho tác giả luận án, đặc biệt là các lý thuyết về khuếch tán văn hoá và văn hoá - vùng, bởi Tây Bắc là một vùng tộc người và vùng văn hoá tộc người có sự đa dạng và đặc thù riêng biệt. Gần đây, năm 2016, Nxb Tri thức đã xuất bản cuốn Nhân học chính trị của Georges Balander.

Cuốn sách này đã nêu ra các quan niệm về nhân học chính trị, cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và xu hướng nghiên cứu nhân học chính trị trên thế giới. Đồng thời cuốn sách cũng đề cập đến các vấn đề như: Lĩnh vực chính trị; quan hệ thân tộc và quyền lực; Phân tầng xã hội và quyền lực; Tôn giáo và quyền lực; Những khía cạnh của nhà nước và truyền thống; Truyền thống và hiện tại… Và như lời giới thiệu của cuốn sách thì, mục đích của tác giả là để: “… giới thiệu mang tính phê phán các lí thuyết, phương pháp và các kết quả của chuyên ngành này” [134, tr. Cuốn sách có một phần trình bày về thể chế chính trị, quyền lực chính trị, bản chất của nhà nước trong mối quan hệ với các cộng đồng tộc người và nhóm người trong xã hội. Các hình thức phân tầng của xã hội và tác động của thể chế chính trị đến phân tầng xã hội.

Có thể nói, cuốn sách đã hệ thống hóa lại, phê phán các lý thuyết về nhân học chính trị và cung cấp những nhận thức mới về nhân học chính trị, trong đó có vấn đề chính sách dân tộc của các quốc gia trên thế giới. - Các nghiên cứu cụ thể về dân tộc và chính sách dân tộc ở Việt Nam và vùng Tây Bắc: Trước năm 1945, các nghiên cứu về dân tộc và chính sách dân tộc ở Việt Nam chủ yếu được các học giả người Pháp tiến hành. Cuốn sách Người nông dân châu thổ 9 Bắc Kỳ” của Pierre Gourou, do Nxb Trẻ, Viện Viễn Đông bác cổ Pháp và Tạp chí Xưa & Nay xuất bản năm 2014 là công trình đầu tiên của người Pháp nghiên cứu về nông dân, nông nghiệp, nông thôn Việt Nam. Đào Thế Tuấn cho rằng, đây là “một tác phẩm đặc sắc nghiên cứu về địa lý nhân văn” bởi “đây là một công trình nghiên cứu đầu tiên về nông dân học, về nông nghiệp gia đình và về hệ thống nông nghiệp, phân tích cặn kẽ về đất và người Bắc Bộ như địa hình, khí hậu châu thổ, lịch sử di dân và sự vận động của dân số, nông nghiệp, công nghiệp làng xã…”[166, tr.

Theo NCS thì đây là lần đầu tiên phương pháp nghiên cứu liên ngành được ứng dụng trong nghiên cứu về khoa học xã hội ở Việt Nam, bởi trong cuốn sách này không chỉ có các lý thuyết, phương pháp về địa - văn hóa, nhân văn mà còn có cả sự hiện diện của phương pháp nghiên cứu lịch sử, khu vực học, nhân chủng học, xã hội học,. được ứng dụng hết sức nhuần nhuyễn. Do đó, cuốn sách đã cung cấp một hệ thống các phương pháp nghiên cứu của nhiều ngành khác nhau, đồng thời cung cấp những nguồn tư liệu quý về bối cảnh Việt Nam và vùng châu thổ Bắc Kỳ những năm đầu thế kỷ XX. Tiếp cận bằng phương pháp lịch sử, dân tộc học và địa lý nhân văn, cuốn Địa nhân văn - xã hội dân tộc Mường (Le Muong Geographic humaine et Sociologie) của J.

Cuisinier xuất bản ở Paris năm 1946 đã trình bày một cách có hệ thống về người Mường ở Việt Nam từ địa vực cư trú, nguồn gốc, quá trình phát triển, các đặc trưng về văn hóa, xã hội… Tác giả cuốn sách cho rằng: “Hai dân tộc Mường và Việt cùng chung một nguồn gốc: cả về mặt văn hóa vật chất lẫn về mặt văn hóa tinh thần, giữa hai tộc Mường và Việt không có sự cách biệt nào lớn. Sự khác nhau trong sinh hoạt chỉ là tiểu tiết”. Và công trình nghiên cứu của J. Cuisinier cũng đã cung cấp cho độc giả cả cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu sử học, dân tộc học, nhân học cũng như là những tư liệu, thông tin về người Mường ở Việt Nam, trong đó có mối quan hệ giữa người Mường với các chính quyền quân chủ ở Việt Nam và chính sách của các chính quyền quân chủ với người Mường trong lịch sử.

Cùng cách tiếp cận này, năm 1952 P. Guileminet đã công bố nghiên cứu Tập quán của các dân tộc Bana, Sơ đăng và Giarai ở Kom Tum (Coutumier de la tribu Bahnar, des Sedang et des Jrai de la provine de Kom Tum). Cũng giống như cuốn sách của J.Cuisinier, đây là một chuyên khảo của P. Guileminet về phong tục, tập quán của các dân tộc Bana, Sơ đăng và Giarai ở Kom Tum.

Với cách tiếp cận dân tộc học, ông đã trình bày một cách khá chi tiết về địa vực cư trú, nguồn gốc, quá trình phát triển và các đặc điểm văn hóa, xã hội của các dân tộc Bana, Sơ đăng và Giarai ở Kom Tum. 10 Tiếp cận sâu hơn về vấn đề chính sách dân tộc, luận án Chính sách dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam của Furuta Moto năm 1989 đã trình bày một cách khá toàn diện và có hệ thống các quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam về chính sách dân tộc từ khi ra đời cho đến trước thời kỳ đổi mới ở Việt Nam. Luận án đã trình bày các cơ sở lý thuyết, phương pháp tiếp cận khi nghiên cứu về chính sách dân tộc nói chung và chính sách dân tộc ở Việt Nam nói riêng. Đồng thời, tác giả cũng đã trình bày khá rõ cơ sở lý thuyết, quan điểm và nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về chính sách dân tộc, quá trình ban hành những quan điểm, chủ trương về chính sách dân tộc, từ đó rút ra những nhận xét, đánh giá về chính sách dân tộc tộc của Đảng.

Có thể nói, đây là công trình nghiên cứu trực tiếp đầu tiên của người nước ngoài về chính sách dân tộc ở Việt Nam.