phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, mục lục khóa luận tốt nghiệp gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Chƣơng 2. XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TÍCH HỢP “KHÔNG KHÍ VÀ SỰ SỐNG” CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chƣơng 3. DỰ KIẾN THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM 4 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.
Cơ sở lý luận của đề tài 1. Khái niệm tích hợp Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp. Đó là sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đƣa tới một đối tƣợng mới nhƣ là một thể thống nhất dựa trên những nét bản chất của các thành phần đối tƣợng chứ không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy. Theo từ điển tiếng Việt: “Tích hợp có nghĩa là lắp ráp, kết nối các thành phần của một hệ thống để tạo nên một hệ thống đồng bộ’’[9].
Theo từ điển giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch giảng dạy”[3]. Theo từ điển giáo dục học có hai kiểu tích hợp là: tích hợp dọc (vertical integration) và tích hợp ngang (horizontal integration) + Tích hợp dọc là “tích hợp dựa trên cơ sở liên kết của hai hoặc nhiều môn học thuộc cùng một lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực gần nhau’’. + Tích hợp ngang là“tích hợp dựa trên cơ sở liên kết các đối tượng học tập, nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau’’. Trong tiếng Anh, tích hợp đƣợc viết là “integration” có nguồn gốc từ tiếng La tinh, có nghĩa là xác lập lại cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ.
Nên tích hợp có thể đƣợc hiểu là sự phối hợp của các hoạt động khác nhau, các thành phần khác nhau của một hệ thống để đảm bảo sự hài hòa chức năng và mục tiêu hoạt động của hệ thống ấy. Nhƣ vậy, trong dạy học, tích hợp có thể đƣợc định nghĩa là sự kết hợp của các đối tƣợng giảng dạy hay các nội dung học tập khác nhau trong cùng 5 một kế hoạch giảng dạy mà vẫn đảm bảo đƣợc hai tính chất cơ bản liên hệ mật thiết với nhau và quy định lẫn nhau của dạy học tích hợp là tính liên kết và tính toàn vẹn nhằm đạt mục tiêu giáo dục tốt hơn. Dạy học tích hợp Dạy học tích hợp là hành động liên kết một cách hữu cơ, có hệ thống các đối tƣợng nghiên cứu, học tập của một vài lĩnh vực môn học khác nhau thành nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn đƣợc đề cập trong các môn học đó nhằm hình thành ở học sinh các năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề ([8] – tr. Quá trình DHTH bao gồm những hoạt động tích hợp, xuất phát từ những tình huống thực tế, tạo cơ hội để học sinh biết cách phối hợp các kiến thức, kỹ năng, thao tác một cách có hệ thống, từ đó hình thành những năng lực ở trình độ cao, đáp ứng yêu cầu của xã hội.
Nói một cách khác, DHTH là hƣớng dẫn, định hƣớng cho HS cách sử dụng kiến thức, kỹ năng của mình để giải quyết và ứng dụng trong những tình huống cụ thể, với mục đích phát triển năng lực của ngƣời học. DHTH là định hƣớng dạy học trong đó giáo viên tổ chức hƣớng dẫn để học sinh biết huy động, tổng hợp kiến thức, kỹ năng,… thuộc nhiều lĩnh vực (môn học, hoạt động giáo dục) khác nhau nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập. Các định nghĩa trên cũng đã nêu rõ mục tiêu chính của việc DHTH là hình thành và phát triển năng lực của ngƣời học. Mục tiêu của dạy học tích hợp Dạy học tích hợp nhấn mạnh các mục tiêu cơ bản sau: Tạo mối liên hệ kiến thức của các môn học với kiến thức thực tiễn, làm cho quá trình học tập có ý nghĩa.
Thực hiện DHTH, các quá trình học tập không bị cô lập với cuộc sống hàng ngày. Không có sự tách biệt giữa nhà trƣờng và xã hội, các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của HS, đƣợc 6 liên hệ với các tình huống cụ thể. Khi đó, HS sẽ nhận thấy ý nghĩa của các kiến thức, kỹ năng, năng lực đƣợc lĩnh hội. Xác định rõ mục tiêu, phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn.
Cần tránh đặt tất cả các quá trình học tập ngang bằng với nhau, do có những tri thức, năng lực đƣợc cho là quan trọng hơn vì chúng cần thiết với cuộc sống hằng ngày và vì chúng là cơ sở cho quá trình học tập tiếp theo. Do đó, trong quá trình học tập cần lựa chọn, sàng lọc các nội dung thiết thực với cuộc sống. Từ đó nhấn mạnh và phân bố thời gian sao cho hợp lý với từng nội dung. Lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học, tránh trùng lặp nội dung thuộc các môn học khác nhau.
+ DHTH giúp thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học của cùng một môn học hay của các môn học khác nhau. Đồng thời DHTH giúp tránh những kiến thức, kĩ năng, nội dung trùng lặp khi nghiên cứu riêng rẽ từng môn học, góp phần giảm tải nội dung học tập, không chỉ là giảm thiểu khối lƣợng kiến thức môn học mà còn phát triển hứng thú học tập cũng có thể xem nhƣ một biện pháp giúp giảm tải tâm lý học tập của HS. + Đây cũng là tƣ tƣởng sƣ phạm quan trọng: Đào tạo HS có năng lực đáp ứng đƣợc những khó khăn, thử thách của xã hội ngày nay, giúp HS có khả năng huy động những kiến thức và năng lực sẵn có của mình để giải quyết một cách hữu ích một tình huống xuất hiện, hoặc có thể đối mặt với một khó khăn bất ngờ, một tình huống chƣa từng gặp qua. + Tƣ tƣởng sƣ phạm đó gắn liền với việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề, phát triển năng lực sáng tạo của HS trong quá trình dạy học.
Dạy học sử dụng kiến thức trong tình huống. + HS sẽ đƣợc dạy sử dụng kiến thức trong những tình huống cụ thể và việc giảng dạy kiến thức không chỉ là lý thuyết mà còn phục vụ thiết thực cho cuộc sống con ngƣời. 7 + Thông qua các tình huống HS cần giải quyết sẽ nêu bật đƣợc cách sử dụng kiến thức mà HS lĩnh hội đƣợc, tạo cơ hội để hình thành và phát triển các năng lực, đặc biệt là năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn. Làm cho các quá trình học tập trở nên có ý nghĩa hơn.
+ Theo đó, khi đánh giá những kiến thức mà HS lĩnh hội đƣợc, ngoài kiến thức mà HS đã lĩnh hội đƣợc còn cần đánh giá về khả năng sử dụng kiến thức ở các tình huống khác nhau trong cuộc sống. Khả năng đó đƣợc gọi là năng lực hay mục tiêu tích hợp. Chủ đề tích hợp Chủ đề tích hợp là những chủ đề có nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều mảng khác nhau của một môn học; hai hay nhiều môn học khác nhau, thể hiện ở sự ứng dụng của chúng trong cùng một hiện tƣợng, quá trình trong tự nhiên hay xã hội. Các chủ đề tích hợp cần phải gắn với thực tiễn nên sinh động, và cụ thể đối với HS, có ƣu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tập cho HS.
Với các chủ đề tích hợp, HS đƣợc tăng cƣờng vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các vấn đề thực tiễn, trách việc ghi nhớ kiến thức một cách máy móc, nhờ đó năng lực và phẩm chất của HS đƣợc hình thành và phát triển. Ngoài ra dạy học các chủ đề tích hợp giúp cho HS tăng cƣờng sự hiểu biết tổng quát cũng nhƣ khả năng ứng dụng các kiến thức tổng hợp vào thực tiễn. Tình hình vận dụng dạy học tích hợp 1. Trên thế giới Dạy học tích hợp đã và đang đƣợc thực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển hàng đầu của thế giới; mức độ tích hợp khá đa dạng.
Số nƣớc có môn Khoa học tự nhiên thay cho 3 môn học riêng rẽ là: Vật lí, Hóa học và Sinh học ở cấp THCS chiếm tỉ lệ cao trong số các quốc gia có nền GD phát triển nhƣ: Anh, Australia, Hàn Quốc, Mỹ, New Zealand, Nhật 8 Bản, Singapore, Thụy Sỹ… Điều này cho thấy việc thiết kế môn học tích hợp Khoa học tự nhiên ở THCS trong chƣơng trình GDPT mới của Việt Nam là phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế. Việc tích hợp Lịch sử và Địa lý thành một môn học (Lịch sử và Địa lý/Khoa học xã hội/Nghiên cứu xã hội) tuy không phổ biến nhƣ môn Khoa học tự nhiên nhƣng cũng đã thực hiện ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển nhƣ Canada, Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản, Pháp,… Hầu hết các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á đã thực hiện quan điểm tích hợp để dạy các kiến thức về tự nhiên và xã hội ở cấp tiểu học và THCS với những mức độ nhất định. Ở Việt Nam Ở nƣớc ta đã có nhiều môn học, cấp học quan tâm vận dụng tƣ tƣởng DHTH vào quá trình dạy học để nâng cao chất lƣợng giáo dục. Những ngƣời biên soạn Chƣơng trình GDPT mới của Việt Nam đã lựa chọn phƣơng án tích hợp phù hợp với mỗi môn học để phát huy hiệu quả, đồng thời đảm bảo kiến thức cốt lõi của mỗi ngành khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế giáo dục của nƣớc nhà.
Trong chƣơng trình môn Khoa học tự nhiên, bên cạnh việc thiết kế nội dung theo các chủ để chung nhƣ: Chất và sự biến đổi của chất, Vật sống, Năng lƣợng và sự biến đổi, Trái đất và Bầu trời, chƣơng trình hƣớng dẫn HS tìm hiểu một số vấn đề đòi hỏi tính tích hợp cao nhƣ: Biến đổi khí hậu, Giáo dục sức khỏe, Giáo dục STEM, Bảo vệ môi trƣờng,… Trong chƣơng trình môn Lịch sử và Địa lí, bên cạnh việc thiết kế các nội dung của phân môn vừa đảm bảo tính độc lập tƣơng đối vừa góp phần soi sáng, hỗ trợ cho nhau, chƣơng trình còn tạo cơ hội cho HS tìm hiểu một số chủ đề đòi hỏi tính tích hợp cao nhƣ: Các cuộc đại phát kiến địa lí, Đô thị - 9 Lịch sử và hiện tại, Văn minh châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long, Bảo vệ chủ quyền biển đảo Việt Nam.