Chương 1 LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 1. Giáo dục pháp luật cho học sinh các trường trung học phổ thông trong bối cảnh hiện nay 1. Khái niệm giáo dục pháp luật - Khái niệm pháp luật: Trước khi trình bầy khái niệm giáo dục pháp luật, nghiên cứu này trình bầy khái niệm pháp luật. Theo Từ điển Tiếng Việt: “Pháp luật là những quy phạm hành vi do nhà nước ban hành mà mọi người dân buộc phải tuân theo, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội và bảo vệ trật tự xã hội” [45].
Trong nghiên cứu này xác định khái niệm pháp luật như sau: Pháp luật là hệ thống những qui tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận và đảm bảo thực hiện, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị và là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội phát triển phù hợp với lợi ích của giai cấp mình. - Khái niệm giáo dục pháp luật: Theo Sổ tay hướng dẫn nghiệp vụ phổ biến giáo dục pháp luật, khái niệm giáo dục pháp luật được trình bầy như sau: “Giáo dục pháp luật là một khái niệm rộng bao gồm cả quá trình nâng cao tri thức pháp luật cho đối tượng và bằng mọi cách (thuyết phục, nêu gương, ám thị,…) hình thành tình cảm, niềm tin pháp luật cho đối tượng, từ đó nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật của đối tượng” [12]. Theo tác giả Lê Thị Thu Hằng khái niệm giáo dục pháp luật được xác định như sau: “Giáo dục pháp luật là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có 14 Luan van chủ định của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống và thường xuyên nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức pháp luật, tình cảm pháp lí và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của pháp luật hiện hành” [24]. Trong nghiên cứu này khái niệm giáo dục pháp luật được xác định như sau: Giáo dục pháp luật là một hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ đích của chủ thể giáo dục thông qua các hình thức, phương pháp khác nhau tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống nhằm hình thành ở họ tri thức pháp lý, tình cảm và hành vi phù hợp với pháp luật hiện hành, xây dựng lối sống theo pháp luật.
Trường trung học phổ thông trong hệ thống giáo dục quốc dân và đặc điểm tâm lý của học sinh trung học phổ thông 1. Trường trung học phổ thông trong hệ thống giáo dục quốc dân Theo Quyết định, "Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân" gồm giáo dục chính quy và giáo dục thường xuyên. Trong đó, giáo dục phổ thông gồm giáo dục tiểu học, giáo dục trung học cơ sở và giáo dục trung học phổ thông. Giáo dục trung học phổ thông tiếp nhận học sinh đã hoàn thành chương trình giáo dục trung học cơ sở.
Trong thời gian học trung học phổ thông, học sinh có thể chuyển sang học chương trình đào tạo trình độ trung cấp nếu có nguyện vọng và đáp ứng được yêu cầu của chương trình. Giáo dục trung học phổ thông được thực hiện trong 3 năm học, từ lớp 10 đến hết lớp 12. Học sinh tốt nghiệp trung học phổ thông có thể học lên đại học hoặc theo học các chương trình giáo dục nghề nghiệp [41].Học sinh trung học phổ thông và đặc điểm tâm lí lứa tuổi học sinh trung học phổ thông - Khái niệm học sinh trung học phổ thông: Theo tâm lý học lứa tuổi đây là giai đoạn phát triển từ lúc dậy thì và kết thúc khi bước vào tuổi người lớn. Nếu như ở độ tuổi trẻ em, mọi thay 15 Luan van đổi và phát triển diễn ra trong tình trạng phụ thuộc vào người lớn (chủ yếu là bố mẹ) và người trưởng thành cần phải đạt được phương thức tồn tại độc lập thì lứa tuổi học sinh trung học phổ thông là giai đoạn giao thoa, không còn là trẻ con nhưng cũng chưa phải là người lớn.
Học sinh THPT còn gọi là tuổi đầu thanh niên. Tuổi thanh niên được tính từ 15 đến 25 tuổi, được chia làm 2 thời kì: Thời kì từ 15-18 tuổi: gọi là tuổi đầu thanh niên; Thời kì từ 18-25 tuổi: giai đoạn hai của tuổi thanh niên (thanh niên sinh viên) [16]. Khái niệm học sinh trung học phổ thông có thể xác định như sau: Học sinh Trung học phổ thông là thuật ngữ để chỉ nhóm học sinh đầu tuổi thanh niên (từ 15, 16 tuổi đến 17, 18 tuổi) đang học tập tại các trường trung học phổ thông. - Đặc điểm tâm lí lứa tuổi học sinh trung học phổ thông: Mỗi một lứa tuổi có những đặc điểm tâm lý riêng, đối với lứa tuổi học sinh trung học phổ thông lứa tuổi này có sự phát triển đặc biệt về tâm lí thể hiện rõ nét trong sự phát triển học tập, nhận thức, sự phát triển trí tuệ.
Cụ thể như sau: + Sự phát triển học tập ở học sinh trung học phổ thông: Hoạt động học tập là hoạt động chủ đạo của học sinh tại nhà trường trung học phổ thông. Hoạt động học tập của các em học sinh THPT cũng có sự phát triển và đặc điểm khác biệt so với hoạt động học tập của học sinh các cấp học khác như cấp tiểu học và cấp trung học cơ sở. Bởi lẽ, nội dung các môn học ở trường THPT có khối lượng kiến thức và những yêu cầu về kĩ năng cũng như đòi hỏi về hình thành các phẩm chất và năng lực khác biệt so với các cấp học khác. Điều này đòi hỏi học sinh THPT cần phải cố gắng để thực hiện các hoạt động học tập trên lớp, học tập tại nhà và tham gia các hoạt động học tập trải nghiệm, thực hành, thí nghiệm,… Hoạt động học tập của 16 Luan van học sinh THPT được khẳng định là có sự phát triển vượt bậc so với học sinh ở cấp học khác vì việc tiến hành các hành động học tập cụ thể của học sinh có tính lựa chọn rõ ràng.
Động cơ học tập của các em cũng khác so với các cấp học khác, gắn liền với mong muốn, nhu cầu học tập, xu hướng nghề nghiệp, và việc chọn các trường chuyên nghiệp để học tập của từng em sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông. Chính những hoạt động học tập này đã làm cho tư duy của các em được phát triển mạnh mẽ, tư duy lí luận được phát triển vượt bậc so với học sinh các cấp học khác. Bên cạnh đó, thái độ và hành động học tập của học sinh trung học phổ thông cũng có sự phát triển khác so với các cấp học khác. Trong đó, thái độ của các em học sinh THPT tùy thuộc nhiều vào động cơ và hứng thú học tập của các em.
Đối với các em học sinh có động cơ học tập để lấy kiến thức, có được phẩm chất và kĩ năng tương ứng để học tập tốt hơn và thi đỗ đại học thì các em có thái độ học tập tích cực, tự giác và chủ động. Thái độ học tập tích cực này đã là cơ sở quan trọng cho sự phát triển trí tuệ và năng lực của các em. Ngược lại các em không có động cơ và thái độ học tập đúng đắn, thiếu tích cực thường là các học sinh chưa xác định rõ vai trò và tầm quan trọng của hoạt động học tập, chưa xác định rõ mục tiêu phấn đấu trong tương lai,… Do vậy, tùy thuộc vào khuynh hướng và động cơ học tập của học sinh mà thái độ đối với học tập của học sinh THPT cũng có sự khác biệt [37]. + Sự phát triển nhận thức ở học sinh trung học phổ thông: Sự phát triển nhận thức ở học sinh trung học phổ thông có những đặc điểm khác biệt so với học sinh các bậc học khác.
Đối với học sinh trung học phổ thông thì có sự mở rộng phạm vi đối tượng nhận thức, học sinh quan tâm và tìm hiểu đa dạng các kiến thức nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó bao gồm cả các kiến thức liên quan tới các môn học tại nhà trường và cả các kiến thức liên quan tới đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa, chính trị,… Một trong những 17 Luan van đặc điểm về sự phát triển mạnh mẽ của nhận thức ở học sinh trung học phổ thông là tính độc lập trong nhận thức, tính chủ động và sáng tạo cao trong nhận thức của các em về các vấn đề liên quan tới nội dung các môn học trong nhà trường và cả các kiến thức khác mà các em học ngoài nhà trường. Bên cạnh những đặc điểm về sự phát triển nhận thức của học sinh THPT nêu trên, ở lứa tuổi này các em còn có sự phát triển mạnh về tư duy thao tác hình thức, tư duy hợp logic do vậy đã góp phần làm cho sự phát triển nhận thức của các em đặc biệt phát triển [16]. + Sự phát triển trí tuệ ở học sinh trung học phổ thông: Đối với học sinh trung học phổ thông, trí tuệ của các em phát triển một cách vượt bậc, các thao tác trí tuệ đạt đến mức độ trưởng thành, phát triển ở mức độ cao. Sự phát triển này do nhiều nguyên nhân, trong đó có những nguyên nhân thuộc về các hoạt động học tập và việc phải thực hiện nhiều, liên tục các kiến thức và yêu cầu về kiến thức trong hoạt động học tập của các em tại trường phổ thông.
Việc thực hiện đa dạng các hoạt động học tập trên lớp, tự học ở nhà và tham gia nhiều vào các hoạt động xã hội, hoạt động học tập trải nghiệm đã giúp trí tuệ của học sinh trung học phổ thông phát triển nhanh ở khả năng phân tích, trìu tượng hóa, khái quát hóa và tổng hợp tài liệu lí luận. Từ các hoạt động học tập này tính độc lập và tính phê phán, tính sáng tạo của tư duy cũng được phát triển đặc biệt [16]. Khái niệm và các thành tố giáo dục pháp luật cho học sinh trường trung học phổ thông trong bối cảnh hiện nay 1.