CHƯƠNG 1 KHÁCH DU LỊCH KHIẾM THÍNH VÀ NGÔN NGỮ KÝ HIỆU HOA HỲ 1.1 Khách du lịch khiếm thính 1.1 Người khiếm thính 1.1 Khái niệm Trước khi nói tới người khiếm thính, ta cần xem xét khiếm thính là gì? Khiếm thính hay khiếm khuyết/khuyết tật thính giác là những thuật ngữ để miêu tả việc mất thính giác hoàn toàn, không nghe được chút nào cả hoặc giảm sút nhiều về thính giác, nghe không rõ. Trong ngôn ngữ phổ thông hiện tượng này được gọi là “điếc”. Trong ngành y, khiếm thính hay điếc có nghĩa là suy giảm hoặc mất toàn bộ hay một phần sức nghe. Sức nghe được đo bằng những bài kiểm tra sức nghe dựa trên mức độ phát của âm thanh từ nhỏ hơn 20dB tới hơn 90dB.[8, 14] Nghe bình thường: nghe được âm thanh nhỏ hơn 20dB (có thể nghe được cả lời nói thầm) Điếc mức 1 (nhẹ): nghe được âm thanh từ 21dB đến 40dB (chỉ nghe được lời nói bình thường khi đứng cách không quá 1 mét) Điếc mức 2 (trung bình): nghe được âm thanh từ 41dB đến 70dB (chỉ có thể nghe lời nói lớn khi đứng cách không quá 1mét) Điếc mức 3 (nặng): nghe được âm thanh từ 71dB đến 90dB (chỉ có thể nghe khi được hét sát vào tai.) 12 Điếc mức 4 (sâu): nghe được âm thanh từ 71dB đến 90dB (không nghe được cả những từ hét sát tai) Vậy có thể nói, người khiếm thính là người mắc tật không nghe được hoặc nghe không rõ.
Sử dụng thuật ngữ “khiếm thính” thay vì “điếc”, tác giả muốn thể hiện rõ nội dung của tật này và đó cũng là một cách diễn đạt mang tính xã hội cao. Những người mắc tật khiếm thính thường do 2 nguyên nhân: bẩm sinh và mắc phải (môi trường lao động, thói quen, tai nạn, chăm sóc y tế…) 1.2 Đặc điểm Số lượng Trung bình, cứ 1000 trẻ sinh ra thì có 2 trẻ bị điếc bẩm sinh từ mức nhẹ đến mức sâu, trong số 1000 trẻ đó lại có thêm 2 trẻ bị điếc mắc phải (điếc sau khi sinh). Đây là tỉ lệ trung bình, còn tỉ lệ trẻ bị điếc có thể cao hay thấp hơn tuỳ thuộc ở mỗi xã hội khác nhau. Đối với một số trẻ bị giảm sức nghe, âm thanh mà trẻ nghe được chỉ nhỏ hơn so với bình thường.
Đối với một số trẻ bị giảm sức nghe khác, âm thanh mà trẻ nghe được có thể vừa bị nhỏ hơn, vừa bị méo mó. Chỉ có một số ít trẻ bị điếc sâu mà không còn nghe được chút nào cả (con số này nhỏ hơn 5% tổng số người khiếm thính). Theo số liệu thống kê của WHO năm 2000, trên thế giới có khoảng 250 triệu người điếc, chiếm 4,2 % dân số. WHO cũng ước tính số người điếc trên 14 tuổi của vùng Đông Nam Châu Á là 63 triệu người.
Việt Nam hiện có 13 triệu người tàn tật (15,3% dân số - số liệu mới nhất của Tổng cục Thống kê), 13% là người khiếm thính và 4/5 trong số người tàn tật ở độ tuổi lao động. [30] 13 Do điều kiện kinh tế xã hội, ở nước ta người tàn tật nói chung, người khiếm thính nói riêng có trình độ học vấn chưa cao. Điều này dẫn tới hệ quả là người khiếm thính gặp nhiều khó khăn trong sinh hoạt đời sống hàng ngày và tìm công ăn việc làm. Những định kiến về người tàn tật còn tồn tại phổ biến trong xã hội khiến môi trường tiếp xúc, sinh hoạt của người khiếm thính cũng bị thu hẹp.
Điều kiện công nghệ, kỹ thuật, phương pháp giáo dục cho người khiếm thính còn nhiều hạn chế nên phần lớn người khiếm thính không nói được (không kể những người bị câm-điếc). Trong khi đó ở một số quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Nhật…do trẻ em điếc được giáo dục từ sớm nên vẫn có thể nói được. Đặc điểm sinh hoạt Do đặc điểm sinh lý và rào cản tâm lý của những người xung quanh khiến những người tàn tật gặp khó khăn trong giao tiếp. Điều này lâu dần khiến người tàn tật cảm thấy mình bị xa lánh và không tự tin trong tiếp xúc, sinh hoạt với cộng đồng.
Tuy nhiên so với những cộng đồng người tàn tật khác, người khiếm thính có nhiều thuận lợi hơn. Do đặc điểm khuyết tật của mình, họ vẫn có thể tự làm nhiều việc phục vụ cá nhân và tham gia các hoạt động của cộng đồng. Điều này khiến cộng đồng người khiếm thính khá phát triển và có nhiều sinh hoạt tập thể mạnh mẽ. Hiện nay ở Việt Nam sinh hoạt của cộng đồng người khiếm thính rất mạnh mẽ và thường xuyên với sự tham gia của các thành viên đến từ Câu lạc bộ người Điếc Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Ninh Bình, Thái Bình, Thái Nguyên, Đà Nẵng, Đồng Nai, Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh…Trên thế giới đã có “Liên đoàn người Điếc” (World Federation of the Deaf) với thành viên là các Hiệp hội người Điếc của hàng chục quốc gia.
14 Hoạt động của người khiếm thính cũng rất đa dạng như thể thao, du lịch. Olimpic người khiếm thính diễn ra 4 năm 1 lần và đã tổ chức được 20 kỳ, kỳ 21 sẽ được tổ chức tại Đài Loan vào hè năm 2009. Giải golf cho người khiếm thính của Hiệp hội golf Hoa Kỳ. Các cuộc thi Hoa hậu người khiếm thính cũng được tổ chức thường xuyên tại một số quốc gia.
Việc trao đổi thông tin giữa cộng đồng người khiếm thính thông qua các diễn đàn trực tuyến trên internet cũng rất rộng rãi. Họ sử dụng internet như một công cụ hữu ích để gặp gỡ, giao lưu, phát triển. Một số diễn đàn nổi tiếng là: - http://fookembug.com - http://www.com - http://www.uk - http://www.com - http://drdvietnam.com Tại các diễn đàn này ta có thể thấy người khiếm thính trao đổi với nhau về mọi mặt của cuộc sống từ công việc, sức khỏe, sở thích tới kinh nghiệm cuộc sống, tình yêu, tình bạn, giáo dục giới tính. Qua đó có thể thấy người khiếm thính thể hiện tính cộng đồng rất cao.
Họ thường xuyên có những sinh hoạt tập thể, cộng đồng như giao lưu, học tập, du lịch, dã ngoại. Từ những nội dung trao đổi trong đời sống sinh hoạt thường nhật của người khiếm thính cũng có thể nhận thấy người khiếm thính đang vượt qua những trở ngại tâm lý của bản thân và xã hội, họ đã dần dần tự tin và biết tự hào về bản thân mình. Ý thức về bản thân được nâng cao giúp họ hiểu rõ giá trị của mình và của những người cùng hoàn cảnh, vì vậy tính cộng đồng càng mạnh mẽ hơn. Ngoài ra họ cũng nhận thức được ý nghĩa quan trọng của những hoạt động xã hội đối với đời sống của cộng đồng mình.1 Giao diện trang Danh bạ Web về người khiếm thính toàn cầu Hình 1.2: Giao diện trang Diễn đàn “alldeaf.com”, mục Du lịch 16 Hình 1.3 Giao diện trang Web DRD Vietnam.com “Chương trình hội thảo: Cộng đồng người điếc phấn đấu vươn lên” Đặc điểm giao tiếp Theo TS Nguyễn Thị Hoàng Yến [8], những người bình thường giao tiếp với nhau bằng ngôn ngữ nói là chủ yếu.
Ngoài ra còn có sự tham gia của cử chỉ, điệu bộ, ánh mắt, nét mặt.tạo nên hiệu quả của việc giao tiếp. Khi giao tiếp luôn có sự luân phiên giữa các nhân vật tham gia giao tiếp. Ở vai trò người nói, bộ phận đầu tiên quan trọng nhất để tiến hành giao tiếp là bộ não. Bộ não người giúp cho người nói sắp xếp các ý tưởng (nói gì? các gì nên nói trước? cái gì nên nói sau, cái gì không nên nói, duy trì cuộc giao tiếp như thế nào?), lựa chọn từ ngữ, cách diễn đạt sao cho phù hợp với người nói, hoàn 17 cảnh giao tiếp, vai vế giao tiếp (giao tiếp thân mật bạn bè, giao tiếp công việc, giao tiếp ngoại giao, giao tiếp với người hơn tuổi.
Khi nói, người nói bộ não còn có chức năng giải mã các thông tin, tín hiệu phản hồi từ phía người nghe. Ví dụ họ đồng tình hay phản đối, họ có chú ý nghe hay không, đề tài có thu hút được sự chú ý của người nghe hay không, từ đó có những điều chỉnh kịp thời trong việc sắp xếp các ý tưởng, lựa chọn từ ngữ và cách diễn đạt. Trong giao tiếp bằng ngôn ngữ nói thì cơ quan không thể thiếu được là cơ quan phát âm bao gồm miệng, thanh quản. Tuy nhiên miệng đóng vai trò quan trọng bậc nhất.
Miệng phát ra những lời nói, những âm thanh. Việc phát âm chuẩn sẽ tạo điều kiện cho việc tiếp nhận thông tin ở phía người nghe dễ dàng và thuận lợi hơn (phát âm rõ ràng, đúng trọng âm, ngữ điệu phù hợp, không nói ngọng, không nuốt âm. Giọng nói có thể thu hút sự chú ý đặc biệt từ phía người nghe (ví dụ: giọng nói ấm, truyền cảm. Những giọng nói the thé, oang oang sẽ làm người nghe tiếp nhận thông tin rất khó chịu.
Khiếu kể chuyện hay khiếu nói cũng là một yếu tố thu hút được sự chú ý của người nghe. Có những câu chuyện người nghe đã nghe quá nhiều lần rồi nhưng với những người có cách kể hấp dẫn họ (người nghe) vẫn có thể lắng nghe một cách rất chăm chú. Ngoài ra, việc kết hợp tay, nét mặt, cơ thể cũng tạo nên hiệu quả to lớn trong giao tiếp (ví dụ: nhún vai, vung tay, nét mặt rạng rỡ, ánh mắt vui tươi, trìu mến, căm hờn, hằn học. Những tín hiệu phi ngôn ngữ này sẽ làm cho người tiếp nhận có thể dễ dàng nắm bắt thông tin từ phía người nói bằng việc việc vừa kết hợp lắng nghe vừa kết hợp quan sát (ví dụ: khi kể về niềm vui thì nét mặt không thể ủ rũ, khi nói chuyện nghiêm trang không thể vừa nói vừa cười.
18 Ở vai trò người nghe - người tiếp nhận thông tin, lúc này bộ não không đóng vai trò sắp xếp ý tưởng, lựa chọn từ ngữ nữa mà lại chủ yếu tập trung vào việc giải mã các thông tin, phân tích ý nghĩa những điều mà tai vừa nghe, mắt vừa quan sát thấy. Điều này giúp cho người nghe hiểu được các thông tin tiếp nhận được thông qua các giác quan. Việc nắm bắt được những thông tin này làm cho cuộc giao tiếp được tiếp tục vì rằng "người nói phải có kẻ nghe". Đây chính là "cách lắng nghe" trong giao tiếp: đồng tình hay phản đối, lưỡng lự hay thờ ơ.
Nó cho phép người nói có thể quan sát, nhận thấy và điều chỉnh, người nói có nên tiếp tục nội dung đang được trình bày hay không. Với vai trò này, cơ quan thính giác và thị giác đóng vai trò quan trọng. Lắng nghe các thông tin, quan sát các cử chỉ sẽ giúp cho người nghe hiểu được các nội dung vừa được trình bày.
