Luận văn thạc sĩ về ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ hành động nói trong tiếng Anh và tiếng Việt

Nghiên cứu hệ thống ngữ nghĩa nhóm từ hành động nói trong tiếng Anh và tiếng Việt, phương pháp định lượng kết hợp định tính, góp phần phát triển

• Tác giả: Phạm Thị Thương
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thiện Giáp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Kết cấu nghĩa của nhóm từ chỉ hành động nói năng speak, say, tell, talk trong tiếng Anh và các đơn vị tương ứng trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5.1. Phương pháp miêu tả
• 0.5.2. Phương pháp phân tích nghĩa tố
• 0.5.3. Phương pháp so sánh đối chiếu
• 0.5.4. Thủ pháp thống kê ngôn ngữ học
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT CHUNG VỀ HÀNH ĐỘNG NÓI NĂNG
• 1.1. Tổng quan các tài liệu nghiên cứu về hành động nói năng
• 1.2. Khai niệm hành động nói năng
• 1.2.1. Tiếng Việt
• 1.2.2. Tiếng Anh
• 1.2.3. Quan niệm của tác giả luận văn
• 1.2.3.1. Lí thuyết trường nghĩa
• 1.2.3.2. Quan niệm thế giới
• 1.2.3.3. Quan niệm Việt Nam
• 1.2.3.4. Nguyễn Thiện Giáp
• 1.3. Phân tích nghĩa của từ
• 1.3.1. Cơ cấu nghĩa của từ
• 1.3.2. Phương pháp phân tích trường nghĩa
• 1.3.2.1. Phương pháp phân tích nghĩa tố
• 1.3.2.2. Cách xác định nghĩa tố trong ngôn ngữ học
• 1.3.2.3. Cách xác định nghĩa tố trong luận văn
• 1.3.3. Phương pháp miêu tả
• 1.3.4. Phương pháp so sánh đối chiếu
• 1.3.5. Thủ pháp thống kê ngôn ngữ học
• 2. CHƯƠNG 2: CẤU TRÚC NGỮ NGHĨA CỦA NHÓM TỪ CHỈ HÀNH ĐỘNG NÓI NĂNG SPEAK, SAY, TELL, TALK TRONG TIẾNG ANH
• 2.1. Nhóm từ Say, speak, tell, talk là một trường nghĩa
• 2.1.1. Cấu trúc nghĩa từ Say
• 2.1.2. Cấu trúc nghĩa từ Speak
• 2.1.3. Cấu trúc nghĩa từ Tell
• 2.1.4. Cấu trúc nghĩa từ Talk
• 2.2. Cấu trúc ngữ nghĩa nhóm Say, speak, tell, talk
• 2.2.1. Nhận xét chung
• 2.2.2. "to say" và "to talk"
• 2.2.3. "to say" và "to ji in ca"
• 2.2.4. "To tell" và "to taÏ"
• 2.2.5. "To Say" và "to speak"
• 2.2.6. "To talk" và "to Speak"
• 2.2.7. Bảng Ma trận
• 2.2.8. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC ĐƠN VỊ TỪ VỰNG TRONG TIẾNG VIỆT TƯƠNG ỨNG VỚI SAY, TELL, SPEAK, TALK TRONG TIẾNG ANH
• 3.1. Vấn đề so sánh đối chiếu các ngôn ngữ
• 3.1.1. Những từ tiếng Việt tương ứng với Say trong tiếng Anh
• 3.1.2. Những từ tiếng Việt tương ứng với Tell trong tiếng Anh
• 3.1.3. Những từ tiếng Việt tương ứng với Speak trong tiếng Anh
• 3.1.4. Những từ tiếng Việt tương ứng với Talk trong tiếng Anh
• 3.1.5. So sánh cách dịch của cả nhóm
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý thuyết chung về hành động nói năng

Hành động nói năng là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt trong việc phân tích các nhóm từ chỉ hành động nói. Trong tiếng Anh và tiếng Việt, các động từ như say, tell, speak, và talk không chỉ mang nghĩa đơn thuần mà còn chứa đựng những sắc thái ngữ nghĩa phong phú. Việc nghiên cứu cấu trúc ngữ nghĩa của những từ này giúp làm rõ hơn cơ chế giao tiếp và các hành động ngôn từ. Các tài liệu nghiên cứu hiện có cho thấy rằng hành động nói năng là một hiện tượng phức tạp, liên quan đến cả ngữ nghĩa và cú pháp. Đặc biệt, việc xác định các nghĩa tố của từng từ trong nhóm này sẽ giúp người học ngôn ngữ sử dụng chúng một cách chính xác trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Như một ví dụ, hành động nói không chỉ đơn thuần là việc phát ngôn mà còn có thể là việc truyền đạt thông tin, yêu cầu hay thuyết phục.

1.1 Tổng quan các tài liệu nghiên cứu về hành động nói năng

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng hành động nói năng được xem xét từ nhiều góc độ khác nhau, từ ngữ pháp đến ngữ nghĩa. Trong tiếng Anh, hành động nói năng thường được phân loại theo các nhóm từ khác nhau, với mỗi nhóm mang những đặc điểm ngữ nghĩa riêng. Trong khi đó, ở Việt Nam, nghiên cứu về nhóm từ này vẫn còn hạn chế, đặc biệt là trong việc so sánh giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa để làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ hành động nói năng, nhằm giúp người học có cái nhìn sâu sắc và đầy đủ hơn về cách sử dụng chúng trong thực tế.

II. Cấu trúc ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ hành động nói năng trong tiếng Anh

Trong chương này, việc phân tích cấu trúc ngữ nghĩa của nhóm từ say, tell, speak, và talk sẽ được thực hiện dựa trên các từ điển giải thích tiếng Anh. Mỗi từ trong nhóm này đều có những nghĩa tố khác nhau, phản ánh các hành động giao tiếp khác nhau. Ví dụ, say thường được sử dụng để truyền đạt thông tin một cách trực tiếp, trong khi tell lại nhấn mạnh vào việc truyền đạt một thông điệp cụ thể đến người nghe. Việc phân tích này không chỉ giúp xác định nghĩa gốc của các từ mà còn chỉ ra các hiện tượng chuyển nghĩa xảy ra trong ngữ cảnh sử dụng. Đặc biệt, sự khác biệt trong cách sử dụng của các từ này trong giao tiếp hàng ngày sẽ được trình bày rõ ràng, giúp người học có thể áp dụng một cách linh hoạt trong thực tế.

2.1 Cấu trúc nghĩa từ Say

Từ say thường được hiểu là hành động phát ngôn một thông điệp mà không có sự yêu cầu hay chỉ dẫn cụ thể. Trong ngữ cảnh giao tiếp, say có thể được sử dụng để bày tỏ cảm xúc hoặc ý kiến. Sự đơn giản trong cấu trúc nghĩa của từ này làm cho nó trở thành một trong những từ phổ biến nhất trong nhóm từ chỉ hành động nói năng. Nghiên cứu cho thấy rằng say có thể được kết hợp với nhiều yếu tố khác nhau, tạo ra các nghĩa khác nhau trong từng ngữ cảnh cụ thể. Điều này cho thấy tính linh hoạt và phong phú của từ này trong giao tiếp hàng ngày.

III. So sánh đối chiếu các đơn vị từ vựng trong tiếng Việt tương ứng với Say Tell Speak Talk

Chương này sẽ tập trung vào việc so sánh các từ tiếng Việt tương ứng với các từ chỉ hành động nói năng trong tiếng Anh. Việc phân tích này giúp chỉ ra rằng trong tiếng Việt, có nhiều từ có thể diễn đạt ý nghĩa tương tự như say, tell, speak, và talk. Sự đa dạng trong cách sử dụng từ ngữ trong tiếng Việt phản ánh những sắc thái ngữ nghĩa phong phú và sự khác biệt trong văn hóa giao tiếp. Ví dụ, từ nói có thể được sử dụng rộng rãi để thay thế cho cả bốn từ trên, nhưng trong từng ngữ cảnh cụ thể, người nói có thể lựa chọn từ phù hợp nhất để truyền đạt ý nghĩa một cách chính xác. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc hiểu rõ ngữ nghĩa và cách sử dụng từ ngữ trong giao tiếp đa ngôn ngữ.

3.1 Những từ tiếng Việt tương ứng với Say trong tiếng Anh

Trong tiếng Việt, từ nói thường được sử dụng để dịch từ say trong tiếng Anh. Tuy nhiên, tùy vào ngữ cảnh, có thể sử dụng các từ khác như kể, thì thầm, hoặc báo để diễn đạt các sắc thái khác nhau của hành động nói. Việc này không chỉ thể hiện sự phong phú của ngôn ngữ mà còn cho thấy cách mà người Việt Nam tiếp cận và hiểu hành động giao tiếp. Sự đa dạng trong cách diễn đạt này cũng phản ánh những khác biệt văn hóa trong giao tiếp giữa hai ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hành động nói năng là một hiện tượng ngôn ngữ phức tạp và đa dạng, đóng vai trò trung tâm trong giao tiếp hàng ngày của con người. Theo ước tính, nhóm từ chỉ hành động nói năng trong tiếng Anh có số lượng phong phú lên đến hàng trăm từ, trong đó nhóm từ Say, Tell, Talk, Speak là những động từ tiêu biểu, phổ biến và được sử dụng rộng rãi. Tuy nhiên, việc nghiên cứu cấu trúc ngữ nghĩa chi tiết và sự khác biệt giữa các từ này vẫn còn hạn chế, đặc biệt là trong bối cảnh so sánh đối chiếu với tiếng Việt. Luận văn tập trung nghiên cứu cấu trúc ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ hành động nói năng Say, Tell, Talk, Speak trong tiếng Anh và các đơn vị tương ứng trong tiếng Việt, dựa trên mô hình ngữ cảnh A nói X với B (A là phát ngôn thể, B là tiếp ngôn thể, X là ngôn thể).

Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ các nghĩa vị và nghĩa tố đặc trưng của từng từ trong nhóm, từ đó chỉ ra sự giống nhau và khác biệt về mặt ngữ nghĩa, góp phần nâng cao khả năng sử dụng chính xác các từ này trong giao tiếp và giảng dạy tiếng Anh tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tư liệu từ điển Anh-Anh Oxford Advanced Learner's Dictionary và tác phẩm “20 truyện ngắn chọn lọc Anh-Việt” do Nguyễn Thị Ái Nguyệt - Cát Tiên biên dịch, xuất bản năm 2012. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển vốn từ vựng, nâng cao hiệu quả giao tiếp và hỗ trợ công tác dịch thuật, giảng dạy ngoại ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết trường nghĩa, một trong những lý thuyết ngữ nghĩa hiện đại, nhằm khảo sát từ vựng một cách hệ thống thông qua các nghĩa tố cấu thành nghĩa vị của từ. Theo lý thuyết này, các từ trong một trường nghĩa có mối quan hệ chặt chẽ về mặt ý nghĩa, tạo thành một hệ thống có tổ chức. Ngoài ra, phương pháp phân tích nghĩa tố được sử dụng để tách nghĩa của từ thành các thành tố nhỏ nhất, giúp làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa đa dạng của từng từ trong nhóm. Lý thuyết hành động ngôn từ cũng được vận dụng để hiểu rõ hơn về vai trò của các động từ nói năng trong giao tiếp, đặc biệt là các khía cạnh về lực ngôn trung (illocutionary force).

Ba khái niệm chính được tập trung nghiên cứu gồm:

• Nghĩa tố (semantic features): Đơn vị ngữ nghĩa cơ bản tạo nên nghĩa vị của từ.
• Nghĩa vị (sense): Các nghĩa khác nhau của một từ đa nghĩa, được cấu thành từ các nghĩa tố.
• Trường nghĩa (semantic field): Tập hợp các từ có quan hệ ý nghĩa với nhau, tạo thành một hệ thống từ vựng liên kết.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp miêu tả: Phân tích cấu trúc ngữ nghĩa của từng từ trong nhóm Say, Tell, Talk, Speak dựa trên các định nghĩa từ điển và ngữ cảnh sử dụng.
• Phương pháp phân tích nghĩa tố: Tách các nghĩa vị của từng từ thành các nghĩa tố nhỏ nhất để làm rõ sự giống và khác nhau giữa các từ trong nhóm.
• Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh các từ trong tiếng Anh với các đơn vị tương ứng trong tiếng Việt dựa trên tư liệu dịch “20 truyện ngắn chọn lọc Anh-Việt”, nhằm phát hiện quy luật tương ứng và khác biệt ngữ nghĩa giữa hai ngôn ngữ.
• Thủ pháp thống kê ngôn ngữ học: Thống kê tần số xuất hiện của các từ trong tư liệu để đánh giá mức độ phổ biến và thực tế sử dụng của từng từ trong nhóm.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 91 ngữ cảnh có chứa các từ Say, Tell, Talk, Speak thỏa mãn mô hình A nói X với B. Phương pháp chọn mẫu là chọn ngẫu nhiên các ngữ cảnh từ tác phẩm dịch để đảm bảo tính đại diện. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong khoảng năm 2013-2014 tại Hà Nội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tần số xuất hiện và mức độ phổ biến:

   • Tell chiếm 58,24% (53/91) số ngữ cảnh, là từ phổ biến nhất trong nhóm.
   • Say chiếm 30,7% (28/91), Talk chiếm 6,6% (6/91), Speak chiếm thấp nhất 4,4% (4/91).
     Điều này phản ánh mức độ sử dụng và tầm quan trọng của từng từ trong giao tiếp thực tế.

2. Cấu trúc ngữ nghĩa đa dạng của từng từ:

   • Say có 6 nghĩa vị, tập trung vào việc sử dụng giọng nói để kể lại, nhắc lại, giải thích, gợi ý, diễn đạt cảm xúc và thông báo.
   • Speak có 6 nghĩa vị, nhấn mạnh hành động nói, trao đổi thông tin hai chiều, mô tả, chỉ ngôn ngữ, bài phát biểu trang trọng và tường thuật.
   • Tell có 8 nghĩa vị, bao gồm cung cấp thông tin, viết, nhấn mạnh độ chắc chắn, yêu cầu giữ bí mật, ra lệnh, phán đoán, chỉ ra sự khác biệt và tác động tiêu cực.
   • Talk có 7 nghĩa vị, chủ yếu liên quan đến trao đổi thông tin, thảo luận, nói về ngôn ngữ, nhấn mạnh tính hợp lý, tiền bạc, cuộc sống riêng tư và từ chối cung cấp thông tin.

3. Sự giống nhau và khác biệt trong nhóm:

   • Cả 4 từ đều có nghĩa tố chung là “sử dụng giọng nói” và “mục đích thực hiện phát ngôn”.
   • Sự khác biệt nằm ở các nghĩa tố phụ như tính chất trao đổi thông tin (một chiều hay hai chiều), số lượng người tham gia giao tiếp, tính trang trọng, mục đích ra lệnh hay khuyên nhủ, và sắc thái cảm xúc.

4. Tương ứng với tiếng Việt:

   • Say được dịch tương ứng với khoảng 8 từ tiếng Việt, Tell với 7 từ, Talk với 4 từ, Speak với 2 từ.
   • Việc dịch các từ này phụ thuộc vào ngữ cảnh và sắc thái nghĩa, cho thấy sự đa dạng và phức tạp trong tương ứng ngôn ngữ.

Thảo luận kết quả

Kết quả thống kê tần số cho thấy Tell là từ được sử dụng phổ biến nhất, phù hợp với vai trò cung cấp thông tin và ra lệnh trong giao tiếp. Say và Talk có tần suất trung bình, trong khi Speak ít được dùng hơn, chủ yếu trong các ngữ cảnh trang trọng hoặc chỉ ngôn ngữ. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về chức năng và sắc thái của các động từ nói năng trong tiếng Anh.

Phân tích nghĩa tố cho thấy mỗi từ trong nhóm không chỉ đơn thuần biểu thị hành động nói mà còn mang theo các sắc thái ngữ nghĩa đặc thù, giúp người học và người dịch phân biệt và sử dụng chính xác trong từng tình huống. Ví dụ, Tell thường liên quan đến việc truyền đạt thông tin cụ thể và có thể bao hàm ra lệnh hoặc khuyên nhủ, trong khi Talk nhấn mạnh sự trao đổi, thảo luận mang tính hai chiều.

So sánh với tiếng Việt cho thấy sự tương ứng không hoàn toàn một-một, mà có sự phân hóa đa dạng, đòi hỏi người học phải hiểu rõ ngữ cảnh để lựa chọn từ phù hợp. Việc này góp phần làm phong phú vốn từ và nâng cao hiệu quả giao tiếp song ngữ.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần số xuất hiện của từng từ trong nhóm, bảng ma trận nghĩa tố của từng từ và bảng so sánh tương ứng từ tiếng Anh với tiếng Việt, giúp minh họa rõ ràng các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy phân biệt sắc thái nghĩa của nhóm từ nói năng:

   • Động từ: Phân tích, minh họa, luyện tập.
   • Mục tiêu: Giảm thiểu lỗi sử dụng trong giao tiếp và dịch thuật.
   • Thời gian: Triển khai trong các khóa học tiếng Anh từ trung cấp đến nâng cao.
   • Chủ thể: Giáo viên, giảng viên ngoại ngữ.

2. Phát triển tài liệu học tập và từ điển chuyên biệt:

   • Động từ: Biên soạn, cập nhật, bổ sung ví dụ minh họa.
   • Mục tiêu: Hỗ trợ người học hiểu sâu sắc cấu trúc ngữ nghĩa và cách dùng.
   • Thời gian: Trong vòng 1-2 năm.
   • Chủ thể: Nhà xuất bản, các trung tâm ngôn ngữ.

3. Ứng dụng công nghệ trong giảng dạy và học tập:

   • Động từ: Xây dựng phần mềm, ứng dụng học từ vựng đa nghĩa.
   • Mục tiêu: Tăng tính tương tác, giúp người học luyện tập linh hoạt.
   • Thời gian: 1 năm thử nghiệm, sau đó mở rộng.
   • Chủ thể: Các công ty công nghệ giáo dục, trường đại học.

4. Nghiên cứu mở rộng so sánh đối chiếu với các ngôn ngữ khác:

   • Động từ: Khảo sát, phân tích, công bố.
   • Mục tiêu: Tìm hiểu đặc điểm ngữ nghĩa đa ngôn ngữ, hỗ trợ dịch thuật đa ngôn ngữ.
   • Thời gian: Dài hạn, 3-5 năm.
   • Chủ thể: Các viện nghiên cứu ngôn ngữ, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Anh:

   • Lợi ích: Nắm vững kiến thức về cấu trúc ngữ nghĩa nhóm từ nói năng, áp dụng trong giảng dạy và nghiên cứu.
   • Use case: Soạn bài giảng, làm luận văn, nghiên cứu chuyên sâu.

2. Giáo viên tiếng Anh tại các trường phổ thông và trung tâm ngoại ngữ:

   • Lợi ích: Hiểu rõ sắc thái nghĩa của các động từ nói năng, giúp học sinh tránh lỗi phổ biến.
   • Use case: Thiết kế bài tập, hướng dẫn học sinh sử dụng từ chính xác.

3. Biên dịch viên và phiên dịch viên:

   • Lợi ích: Nâng cao khả năng dịch chính xác các từ đa nghĩa, đặc biệt trong các văn bản song ngữ Anh-Việt.
   • Use case: Dịch sách, tài liệu, hội thảo, phim ảnh.

4. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và phát triển tài liệu học ngoại ngữ:

   • Lợi ích: Cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn để phát triển từ điển, phần mềm học tập.
   • Use case: Biên soạn từ điển, xây dựng chương trình học, phát triển công cụ học tập.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần phân biệt rõ Say, Tell, Talk, Speak trong tiếng Anh?
   Việc phân biệt giúp người học sử dụng từ đúng ngữ cảnh, tránh nhầm lẫn gây hiểu lầm trong giao tiếp. Ví dụ, Tell thường dùng khi truyền đạt thông tin cụ thể, còn Talk nhấn mạnh sự trao đổi hai chiều.

2. Các từ này có thể thay thế cho nhau trong mọi trường hợp không?
   Không, mỗi từ có sắc thái nghĩa và cấu trúc ngữ nghĩa riêng. Ví dụ, Speak thường dùng trong ngữ cảnh trang trọng hoặc chỉ ngôn ngữ, trong khi Talk mang tính thân mật, trao đổi.

3. Làm thế nào để học viên nhớ được các nghĩa vị khác nhau của từng từ?
   Học viên nên học qua ví dụ thực tế, luyện tập trong các tình huống giao tiếp cụ thể và sử dụng bảng ma trận nghĩa tố để hiểu cấu trúc ngữ nghĩa.

4. Có thể áp dụng kết quả nghiên cứu này vào việc dạy tiếng Anh giao tiếp không?
   Có, việc hiểu rõ sắc thái nghĩa giúp giáo viên thiết kế bài học phù hợp, giúp học viên sử dụng từ chính xác trong giao tiếp hàng ngày.

5. Nghiên cứu có thể mở rộng cho các nhóm từ nói năng khác không?
   Có, phương pháp và khung lý thuyết có thể áp dụng để nghiên cứu các nhóm từ nói năng khác, giúp hiểu sâu hơn về ngôn ngữ và giao tiếp.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cấu trúc ngữ nghĩa đa dạng của nhóm từ chỉ hành động nói năng Say, Tell, Talk, Speak trong tiếng Anh, đồng thời so sánh với các đơn vị tương ứng trong tiếng Việt.
• Phân tích nghĩa tố giúp nhận diện các sắc thái nghĩa đặc trưng, góp phần nâng cao khả năng sử dụng chính xác các từ trong giao tiếp và dịch thuật.
• Tell là từ phổ biến nhất trong nhóm, phản ánh vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin và ra lệnh.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong giảng dạy, học tập và phát triển tài liệu ngoại ngữ tại Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp ứng dụng trong giáo dục và nghiên cứu mở rộng nhằm phát huy hiệu quả của luận văn.

Next steps: Triển khai các giải pháp giảng dạy, phát triển tài liệu và nghiên cứu mở rộng trong vòng 1-3 năm tới.

Các nhà nghiên cứu, giảng viên và người học tiếng Anh được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao hiệu quả giao tiếp và dịch thuật, đồng thời đóng góp ý kiến để hoàn thiện hơn các nghiên cứu tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYET CHUNG VE HANH ĐỘNG NOI NANG 1.1 Tổng quan các tài liệu nghiên cứu về hành động nói năng Hành động nói năng là một dé tài đã và dang thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học Việt Nam và nước ngoài. Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về hành động nói năng, tuy nhiên các nghiên cứu nhìn chung mới dé cập đến những van dé sau: Thế giới: Ban đầu, động từ nói năng không được xem xét như là một đối tượng riêng biệt, do vậy đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của nó chưa thực sự được làm sáng tỏ. Khi động từ nói năng được xem xét trong một quá trình biệt loại là quá trình nói năng (verbal process); đã có nhiều kiến giải rất quan trọng về nhóm vị từ này, đặc biệt là những quan điểm liên quan đến lời dẫn ở dạng trực tiếp (quoted speech) và gián tiếp (reported speech). VỊ từ nói năng được nhìn nhận ở góc độ “nói tức là hành động”, nghĩa là nó được khảo sát với tư cách một vi từ ngôn hành.

Việt Nam: Các công trình thực sự đi sâu chuyên nghiên cứu về động từ nói năng chưa nhiều. Chưa có công trình nào nghiên cứu về kết cấu ngữ nghĩa của nhóm các từ chỉ hành động nói năng speak, say, tell, talk trong tiếng Anh và các đơn vị tương ứng trong tiếng Việt. VỊ từ nói năng được nghiên cứu khá kĩ lưỡng nhưng dưới góc độ dụng học, đặc biệt là lí thuyết hành động ngôn từ. VỊ từ nói năng còn được nghiên cứu dưới góc độ nghĩa học, nghĩa là, vi từ nói năng có 2 diễn tô là Tác thê (người nói) và tác tạo thê (điều được nói).

14 Mới đây nhất là công trình nghiên cứu của Nguyễn Vân Phổ về động từ nói năng, ông tập trung làm sáng tỏ những quan hệ ngữ nghĩa và ngữ pháp giữa vi từ nói năng và các tham tô có thé có xung quanh nó.1 Tiếng Anh Vị từ chỉ hành động nói năng tiếng Anh khá phong phú về số lượng và cũng thu hút được đông đảo sự quan tâm nghiên cứu của các nhà ngữ học cũng như các nhà triết học. “Wierzbicka bàn nhiều về vị từ nói năng, tuy nhiên các phân tích của tác giả thiên về khía cạnh ngữ nghĩa từ vựng hơn là ngữ nghĩa cú pháp. Trong chuyên khảo “English speech act verbs, a semantic dictionary” (1987), bà đã tập hợp 234 từ liên quan đến hoạt động nói năng thành 37 nhóm va đi vào miêu tả ngữ nghĩa của chúng. Tuy nhiên, mục tiêu của tác giả là một từ điển ngữ nghĩa nên sự phân biệt hết sức tinh tế mà tác giả miêu tả được (chủ yếu) vẫn là sự phân biệt nghĩa từ vựng.

Hơn nữa, trong khi đề cập nghĩa của từng từ, tác giả không miêu tả cấu trúc nghĩa theo các tham tố và các dấu hiệu có liên quan mà sử dụng một thứ siêu ngôn ngữ (tác giả dùng khoảng hơn 150 từ chọn lọc để miêu tả toàn bộ đối tượng) (Wierzbicka 1987, Dẫn theo Nguyễn Vân Phổ, Ngữ pháp, ngữ nghĩa vị từ nói năng tiếng Việt, Nxb ĐH Quốc Gia TP. Theo đó, vi từ nói năng được nhắc đến trong các mục như vi từ với đối tượng có hướng (abstract directional object), vi từ với đôi tượng tặng thê-lợi thé gián tiếp (dative-benefactive directional object), vị từ nhận thức va phát ngôn (cognition and utterance verbs), vi từ cầu khiến (manipulative verbs), vi từ thông tin (information verbs). Sở di vi từ nói năng được trinh bay 6 nhiều mục roi rac như vậy là vi tác giả không xem xét nhóm vi từ này như một đối tượng riêng biệt mà chỉ khảo sát các biểu hiện của nó trong tương quan với các vị từ khác. Tuy nhiên, nhìn chung quan điểm của tác giả vẫn có sức thuyết phục; đặc biệt là quan điểm cho rằng một vị từ có thể thuộc về “nhiều hơn một lớp”, vì các lớp từ phân biệt với nhau không chỉ về cú pháp mà còn phân biệt 15 về ngữ nghĩa.

Tư cách đôi (double membership), và thậm chí ba (triple membership) này là một hiện tượng có thé thấy ở nhiều ngôn ngữ trên thế giới (cross-linguistically) (Givón 1984, 64, Dân theo Nguyễn Vân Phổ, Nsữ pháp, ngữ nghĩa vị từ nói năng tiếng Việt, Nxb DH Quốc Gia TP.HCM, 2011) Các tac giả như Postal Paul, Petruck Miriam (1996), Baker Colin (1998), va đặc biệt là Filmore (1971, 2001) va Halliday (1994) bàn nhiều đến cau trúc tham tố của vị từ nói năng, tuy không tác giả nào nghiên cứu nó với tư cách một đối tượng của một chuyên khảo. Riêng Halliday đã xem xét vi từ nói năng trong một quá trình biệt loại là quá trình nói năng (verbal process); do vậy ông đã đưa ra nhiều kiến giải rất quan trọng về nhóm vị từ này, đặc biệt là những quan điểm liên quan đến lời dẫn ở dạng trực tiếp (quoted speech) và gián tiếp (reported speech). (Dan theo Nguyễn Vân Phổ, Ngữ pháp, ngữ nghĩa vị từ nói năng tiếng Việt, Nxb ĐH Quốc Gia TP.HCM, 2011) Từ những năm 1960 trở di, đặc biệt từ sau công trình “How to do things with words” của Austin (1962), vi từ nói năng được nhìn nhận ở góc độ “nói tức là hành động”, nghĩa là nó được khảo sát với tư cách một vị từ ngôn hành (performative verb). Hàng loạt nhà nghiên cứu như Searl (1960, 1976), Grice (1975, 1978), Yule (1996), Wilson Deirde va Sperber Dan (2000, 2002),.

nghiên cứu các hành động ngôn từ trong mối liên quan với quá trình nói năng nói chung và vị từ nói năng nói riêng. Các tác giả như David Donal (1968), Zwicky A. lai ban nhiéu vé vai trò của người đưa ra phát ngôn, về lời dan trực tiếp và gián tiếp, về quy chiếu trong lời dẫn với nhiều quan điểm khác nhau, đôi khi những quan điểm đó là những biện giải có tính triết học và logic học nhiều hơn là ngôn ngữ học. Ngoài ra, trong các công trình nghiên cứu cấu trúc ngữ pháp hay ngữ nghĩa của nhiêu tác giả khác, chang hạn như Anderson J.

đều có ít nhiều dé cập đến vị từ nói năng nhưng không xem xét nó như là một đối tượng riêng biệt, do vậy đặc điểm ngữ pháp và 16 ngữ nghĩa của nó chưa thực sự được làm sáng tỏ.” (Dân theo Nguyễn Vân Phó, Ngữ pháp, ngữ nghĩa vị từ nói năng tiếng Việt, Nxb ĐH Quốc Gia TP.2 Tiếng Việt Vị từ nói năng hầu hết được đề cập đến trong các công trình nghiên cứu ngữ pháp. Trong công trình nghiên cứu mới nhất của Nguyễn Vân Phổ, căn cứ vào hướng tiếp cận của các tác giả từ trước đến nay, có thể chia các công trình nghiên cứu có đề cập đến vị từ nói năng thành 3 nhóm (Dẩn theo Nguyễn Vân Phổ, Ngữ pháp, ngữ nghĩa vị từ nói năng tiếng Việt, Nxb DH Quốc Gia TP.HCM, 2011): “Các tác giả: Trương Văn Chình, Nguyễn Hiến Lê (1963); Nguyễn Kim Than (1977, 1997); Hoàng Trọng Phién (1980), Hồ Lê (1992);. Trong công trình của mình khi bàn về ngữ pháp tiếng Việt nói chung hoặc động từ tiếng Việt nói riêng, các tác gia này thường coi vi từ nói năng là nhóm vi từ có bồ ngữ là một cầu trúc chủ-vị (“cụm từ tường thuật”), có thể có hoặc không có kết từ là/răng dẫn nhập, bỏ ngữ đó có thé là danh từ/danh ngữ, nhưng khả năng này không phải là tiêu biểu. Như vậy, vi từ nói năng được xem xét rất sơ lược về mặt cau trúc mà chưa phân tích nhiều về mặt ngữ nghĩa.

Chính vì vậy, các vị từ nói năng thường được xếp vào cùng nhóm với các vi từ cảm nghĩ. Các tác giả: Phạm Thị Hòa (2000); Đỗ Hữu Châu (2001, 2003);. Các tác gia này xem xét vi từ nói năng khá kĩ lưỡng nhưng dưới góc độ dụng học, đặc biệt là lí thuyết hành động ngôn từ. Chính từ góc nhìn này, Đỗ Hữu Châu đã thấy cần phải khảo sát vị từ nói năng trong quá trình nói năng, và đó cũng là cơ sỏ để tác giả đi từ vị từ nói năng đến các “biểu thức ngữ vi” của nó.

Đỗ Hữu Châu là người đầu tiên cho rang cần biệt lập vị từ nói năng với các nhóm vị từ khác dé có thé nghiên cứu thấu đáo hơn. Tuy nhiên, trong công trình của ông (Đỗ Hữu Châu 2001), vấn đề cấu trúc tham tố của vị từ vẫn chưa được đề cập. Cao Xuân Hạo (1991), Nguyễn Thị Quy (1995), Hoàng Văn Tân (2002), Tô Minh Thanh (2005,). Cac tác gia này nghiên cứu vi từ nói năng dưới góc độ nghĩa hoc.

Nghia là, vị từ nói năng có 2 diễn tố đó là Tác thé (người nói) và tác tạo thé (điều được nói). Diễn tố thứ hai này có thể là một danh ngữ với trung tâm là một 17 danh từ “chuyên dụng” như chuyện, điêu. Nhìn chung, những phác họa về vi từ nói năng ở các công trình của các tác giả trên là chính xác những chưa đủ chỉ tiết để vạch ra được những đặc trưng ngữ nghĩa và ngữ pháp của các tham tố (/cách, vai nghĩa) khác nhau tham gia vào khung vi ngữ của vi từ.” Cũng trong công trình mới nhất về động từ nói năng của Nguyễn Vân Phổ, ông quan niệm răng: Vị từ nói năng là một khái niệm khá rộng (và mơ hồ) bao gồm hàng trăm từ (Nguyễn Vân Phổ thống kê được hơn 500 đơn vị từ vựng liên quan đến quá trình nói năng), có thé tập hợp thành nhiều tiểu nhóm khác nhau, trong đó ông xem “nói” là vị từ tiêu biểu. Công trình nghiên cứu của ông tập trung làm sáng tỏ những quan hệ ngữ nghĩa và ngữ pháp giữa vị từ nói năng và các tham tố có thể có xung quanh nó.

Theo Nguyễn Vân Phổ, vi tir nói năng là toàn bộ các vị từ có liên quan đến quá trình/hoạt động nói năng của chủ thể người, được thực hiện thông qua phương tiện vật chất là lời nói hoặc ngôn ngữ nói chung (tức là ké cả dạng thức chữ viét). Vi từ nói năng gôm các tiêu loại sau: - Vi từ câu khiến: Là nhóm vi từ nói năng có thê tham gia vào kêt câu câu khiến như: bảo, dan, sai, nhờ, ra lệnh, đề nghị, yêu cầu. - Vi từ nói năng-tác động: dạy, dạy bao, sai bảo, khen, tán tinh,. - Vi từ thông tin: nói, bảo, thông báo, kê, báo cáo, thầm thì, tuyên bó,.

- Vị từ phát ngôn: lên tiếng, to tiếng, bap be, lí nhí,. - Vi từ ngôn hành: nói, chao, chúc mừng, hứa, hỏi, bảo, xin lỗi, cho phép, ra lệnh, tuyên bố,. Khái niệm động từ nói năng 1.1 Tiếng Anh Trong các tài liệu ngôn ngữ học thé giới, vị từ nói năng là một khái niệm có ít nhất 2 cách hiểu.