CHƯƠNG IL. MỘT SO VAN DE LÝ LUẬN VE THUONG MẠI DIEN TU VA PHAP LUAT ASEAN VE THUONG MAI DIEN TU 1. Khái quát về thương mại điện tử trong ASEAN 1. Sự hình thành và phát triển của thương mại điện tử trong ASEAN Trên thế giới, TMDT đã bắt đầu xuất hiện từ cuối những năm 1970, và ban đầu đơn giản chỉ là việc trao đổi tài liệu thương mại như đơn đặt hàng thông qua internet.
Tuy nhiên, với sự phát triển không ngừng và sự bùng nô của hệ thống thẻ tin dung, máy rút tiền tự động cùng với sự ra đời của hệ thống ngân hàng điện tử vào đầu những năm 1980 đã đánh dấu sự phát triển vượt bậc và những tiến bộ mới trong lĩnh vực TMDT toàn cầu. Ké từ những năm 1990, TMDT đã trở nên da dạng và phổ biến hơn ở nhiều quốc gia, đặc biệt là ở các quốc gia phát triển. Một bước tiến lớn đối với lịch sử phát triển của TMĐT là khi Tim Berners-Lee sáng tạo ra World Wide Web (www. Từ đó, TMĐT đã phát triển nhanh chóng và trở thành một trong những hình thức trao đôi hàng hoá phổ biến nhất được nhắc đến trên thế giới.
Lịch sử phát trién TMĐT trong ASEAN bắt đầu vào những năm 1990, khi Internet bắt đầu trở nên phổ biến và các công nghệ liên quan phát triển mạnh mẽ. Lịch sử phát triển của TMĐT trong khu vực ASEAN có thể chia ra thành một số cột mốc quan trọng như sau: Từ năm 1990 — 2000: Trong thập kỷ này, Internet đã bắt đầu được sử đụng rộng rãi trong kinh doanh và cuộc sống hàng ngày. Một số doanh nghiệp lớn và các nhà bán lẻ tại khu vực ASEAN đã bắt đầu tạo ra các trang web để quảng cáo và bán hàng trực tuyến. Đồng thời, người tiêu dùng ở khu vực ASEAN cũng đã bắt đầu tiến hành giao dịch mua bán các mặt hàng từ các công ty ở Mỹ, châu Âu và sau đó, các mặt hàng này sẽ được giao đến quốc gia họ sinh sống.
Với sức mua ngày càng tăng cùng với số lượng công ty TMĐT tại mỗi thị trường ngày một nhiều hơn đã hứa hẹn một tương lai tươi sáng cho sự phát triển của TMĐT. Tuy nhiên, trong giai đoạn này, sự phát triển của TMĐT còn rất hạn chế do sự thiếu hụt về cơ sở hạ tầng kỹ thuật và các vân đề về an ninh mạng. 12 Thời kỳ bong bóng Dot-com° (2000 - 2002): Trong thời kỳ này, đầu tư vào các công ty dot-com (các công ty kinh doanh trực tuyến) tăng vọt. ASEAN không phải là ngoại lệ, với nhiều công ty bắt đầu tham gia vào thị trường TMĐT.
Tuy nhiên, sự bùng né của dot-com cũng kéo theo sự sụp dé của nhiều đoanh nghiệp do không thé đảm bảo lợi nhuận. Và sau năm 2000, thị trường TMĐT chủ yếu bị chi phối bởi các giao dich giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B) do sự mất lòng tin của NTD sau khi trải qua cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 ở Đông Nam Á và thời kỳ suy thoái kinh tế do vỡ, xep bong bóng Dot-com. Cách duy nhất mà các công ty TMDT có thé tái gia nhập thị trường doanh nghiệp với NTD (B2C) là lấy lại niềm tin của NTD. Chẳng hạn, các công ty như Amazon.com đã dành gần một thập ky để phối hợp với các chính phủ Đông Nam A trở nên “thân thiện với Internet” hơn dé xây dung lại niềm tin đóế.
Từ năm 2002 đến nay: Sau thời kỳ suy thoái của dot-com, TMĐT trong ASEAN bắt đầu trở lại và phát triển mạnh mẽ hơn. Sự gia tăng đáng ké về sự tiếp cận Internet, cùng với sự phát triển của các công nghệ thanh toán trực tuyến và việc tăng cường an ninh mạng đã tạo ra môi trường thuận lợi cho sự phát triển của TMĐT. Các công ty lớn và nhỏ trong ASEAN đã tận dụng cơ hội này để mở rộng hoạt động kinh doanh của họ trên môi trường mạng. Theo báo cáo e-Conomy SEA 2022 (Google and Temaseak, 2022), ASEAN hiện là khu vực được đánh giá có tốc độ tăng trưởng TMDT cao nhất hiện nay với tổng doanh thu TMĐT vào năm 2022 là gần 200 tỷ USD, ước tính đạt mức 330 tỷ USD vào năm 2025.
Tại các nước trong khu vực, các nền tảng trực tuyến và ứng dụng TMĐT đang trở nên phổ biến, nhất là sau khi các lệnh và biện pháp hạn chế di chuyển được ban hành vì dịch bệnh Covid-19 khiến việc mua sắm trực tiếp trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Nhu cầu của NTD đã mở ra nhiều cơ hội mới đối với các doanh nghiệp 5 Bong bong dot-com hay bong bong Y2K là một bong bóng thị trường cổ phiếu khi các cổ phiêu của các công ty công nghệ cao, nhất là các công ty mạng, được đầu cơ. Sự kiện bong bóng dotcom diễn ra trong khoảng từ năm 1995 đến năm 2002, gắn liền với thời kỳ phát triển chong mặt của internet và các công ty công nghệ tại Mỹ. 5 Or beta, Acetonic C.
(October 2000), E-Commerce in Southeast Asia: A Review of Developments, Challenges and Issues, Philippines Institute for Development Studies 13 trong khu vực dé triển khai ứng dụng TMĐT, ngay cả khi việc mua sắm trực tiếp được phục hồi sau đại dịch. Đồng thời, một bộ phận đáng kể các doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa ở các quốc gia ASEAN đã nắm bắt cơ hội kinh doanh mới bằng việc tận dụng các nên tảng mạng xã hội và tin nhắn trực tuyến, cho thấy mang xã hội kinh doanh (social commerce) đang trở thành một công cụ bán hàng hiệu quả tại khu vực.” Có thể nói rằng, TMĐT trong ASEAN đã trải qua một quá trình đa dạng hóa và tích hợp. Ngoài việc bán lẻ trực tuyến, các ngành công nghiệp khác như du lịch, giáo dục và dịch vụ tài chính cũng đã bắt đầu sử dụng TMĐT như một phần không thể thiếu của chiến lược kinh doanh của họ. Điều này đã tạo ra một môi trường cạnh tranh sôi động và đa dạng cho thị TMĐT trong ASEAN.
Tóm lại, có thé thay TMĐT trong ASEAN đã trải qua một hành trình phát trién từ những bước đầu “non nớt” đến sự đa dạng và tích hợp hiện nay, với nhiều triển vọng phát triển trong tương lai. Khái niệm thương mại điện tử trong ASEAN Thế giới đang trải qua một biến đổi lớn với sự bùng né của Internet, trở thành một trong những nền tang quan trọng trong mọi hoạt động xã hội. Công nghệ thông tin ngày nay đã và đang thâm nhập sâu, mạnh mẽ hỗ trợ quá trình toàn cầu hóa. Trong lĩnh vực thương mại, việc sử dụng các phương tiện điện tử trong giao dịch đã tạo nên một mô hình kinh doanh mới.
Có nhiều thuật ngữ khác nhau để mô tả hoạt động thương mại này như “Thương mại trực tuyến” (Online-Trade), “Thương mại điều khiển hoc” (Cyber-Trade), “Kinh đoanh điện tử” (Electronic-Business), nhưng thuật ngữ phổ biến nhất van là “TMĐT” (Electronic-Commerce). Là một hiện tượng kinh tế-xã hội, sản phẩm của sự tiến bộ trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin, TMĐT thu hút sự quan tâm của nhiều ngành như kinh tế, công nghệ thông tin, và pháp lý. TMDT không được định nghĩa cụ thé và thống nhất, mà có sự thay đổi tuỳ vào 7 Kim Chi (2022), ASEAN là khu vực có tốc độ tăng trưởng TMĐT mạnh mẽ, xem tại: https://vov.vn/kinh- te/asean-la-khu-vuc-co-toc-do-tang-truong-thuong-mai-dien-tu-manh-me-post992859.vov, truy cập ngày 29/8/2023 14 từng hệ thống pháp luật, từng chủ thể nghiên cứu. Cho đến nay, một số nghiên cứu và ấn phâm đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau của TMĐT.
Theo định nghĩa hẹp của Ủy ban TMĐT của Tổ chức Hợp tác Kinh tế châu Á - Thai Bình Dương (APEC) năm 1998: “TMPT là hoạt động kinh doanh được thực hiện thông qua truyền thông số liệu và công nghệ tin học kỹ thuật số”. Nhìn chung, nghĩa hẹp của khái niệm TMĐT thê hiện qua hai yếu tố chính là việc sử dụng phương tiện điện tử trung gian (đặc biệt là máy tính và mạng Internet) và nhằm mục đích để thực hiện hoạt động thương mại theo nghĩa hẹp (mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ). Khi tiếp cận theo nghĩa rộng, Tổ chức Thương mại Thế giới định nghĩa rằng: “TMPT bao gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán và thanh toán trên mạng Internet, nhưng được giao nhận một cách hữu hình, cả các sản phẩm giao nhận cũng như những thông tin số hoá thông qua mạng Internet "Š. Thuật ngữ “Thương mại điện tử” đã được Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) giải thích như sau: “7MPT là việc mua bán hang hoá, dịch vụ giữa các thương nhân, hộ gia đình, cá nhân, chính phủ, các tổ chức công cộng hoặc tổ chức tr nhân, được thực hiện thông qua mạng máy tính.
Hàng hoá, dịch vụ được đặt hàng trên mạng, nhưng việc thanh toán và giao hàng có thể được thực hiện trên mạng hoặc trực tiếp”°. Như vậy, theo OECD, giao dịch thương mại điện tử trước hết là giao dịch mua bán và có thé diễn ra giữa thương nhân với thương nhân, thương nhân với người tiêu dùng hay thương nhân với chính phủ, nhưng quan trọng là nó phải được thực hiện thông qua mạng internet chứ không phải là dạng giao dịch truyền thống thông qua hợp đồng trên giấy. Theo Luật mẫu về TMĐT của UNCITRAL năm 1996, TMDT được dé cập gián tiếp thông qua phạm vi điều chỉnh tại Điều 1: “Ludt này áp dung đổi với bat kỳ loại thông tin nào đưới dang thông điệp dit liệu được sử dung trong khuôn khổ các hoạt 8 Yasmin Ismail (2020), E-commerce in the World Trade Organization: History and latest developments in the negotiations under the Joint Statement, xem tại: https://www.org/system/files/publications/e-commerce- world-trade-organization-.pdf, truy cap ngay 26/01/2024 ° OECD (2011), OECD Guide to Measuring the Information Society, Xem tai https://stats. org/glossary/detail.asp?ID=472, truy cập ngày 26/01/2024 15 động thương mại”, với định nghĩa “thương mại” theo nghĩa rộng bao gồm tất cả các vấn dé phát sinh từ mọi quan hệ mang tinh chất thương mại dù có hợp đồng hay không!°.
Như vậy nghĩa rộng của hoạt động TMĐT không chi bó hẹp trong phạm vi quá trình mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ mà mở rộng ra toàn bộ quá trình hoạt động thương mại trong môi trường điện tử như hoạt động marketing (ví dụ như các thuê quảng cáo trên website, công cụ tối ưu hóa tìm kiếm SEO.), phân phối hàng hóa (như các san TMDT), thanh toán điện tử, logistics. Các văn kiện của ASEAN chưa đưa ra định nghĩa về TMĐT mà chủ yếu liệt kê các nội dung liên quan đến TMĐT.