Luận án tiến sĩ về kính ngữ tiếng Hàn và các phương tiện biểu hiện tương đương trong tiếng Việt

Nghiên cứu hệ thống kính ngữ tiếng Hàn và tương đương trong tiếng Việt, phương pháp định lượng kết hợp định tính, góp phần phát triển chuyên ngành

• Tác giả: Phạm Thị Ngọc
• Người hướng dẫn: GS.TS Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Kính ngữ tiếng Hàn và các phương tiện biểu hiện tương đương trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ, BẢNG BIỂU
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi, nguồn ngữ liệu nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ngữ liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Về mặt lý luận
• Về mặt thực tiễn
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Lịch sử nghiên cứu về ngôn ngữ lịch sự ở nước ngoài
• 1.1.2. Lịch sử nghiên cứu về kính ngữ tiếng Nhật và tiếng Trung
• 1.1.3. Lịch sử nghiên cứu về kính ngữ tiếng Hàn
• 1.1.4. Lịch sử nghiên cứu về lịch sự trong tiếng Việt
• 1.1.5. Lịch sử nghiên cứu về kính ngữ tiếng Hàn trong so sánh - đối chiếu với tiếng Việt
• 1.2. Một số vấn đề về kính ngữ
• 1.2.1. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa liên quan đến kính ngữ
• 1.2.2. Nghiên cứu đối chiếu kính ngữ tiếng Hàn với biểu thức tương đương trong tiếng Việt
• 1.2.3. Các yếu tố tác động và chi phối việc sử dụng kính ngữ trong giao tiếp
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC PHƯƠNG TIỆN BIỂU HIỆN KÍNH NGỮ TIẾNG HÀN VÀ NHỮNG BIỂU THỨC TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Phương tiện biểu hiện kính ngữ tiếng Hàn trong tương quan với tiếng Việt
• 2.1.1. Khái quát chung về phương tiện biểu kính ngữ tiếng Hàn
• 2.1.2. Phương tiện biểu hiện cơ bản của kính ngữ tiếng Hàn
• 2.1.3. Các phương tiện biểu hiện tương đương trong tiếng Việt
• 2.2. Kính ngữ tiếng Hàn biểu hiện qua ngữ pháp (통사적으로, by syntax) trong mối tương quan với tiếng Việt
• 2.2.1. Chắp dính các phụ tố vào thể từ (존대 체언, honorific subjective nouns) trong cấu tạo từ phái sinh biểu thị kính ngữ tiếng Hàn
• 2.2.2. Chắp dính đuôi từ tiếng Hàn (어미, ending) vào vị từ (용언, predicate) và phương thức biểu hiện tương đương trong tiếng Việt
• 2.2.3. Chắp dính vị từ bổ trợ (높임 보조용언, honorific auxiliary predicates)
• 2.3. Kính ngữ tiếng Hàn biểu hiện bằng phương thức thay thế từ vựng (어휘적으로, by lexicon) trong mối tương quan với tiếng Việt
• 2.3.1. Phương thức thay thế thể từ trong tiếng Hàn
• 2.3.2. Phương thức thay thế vị từ
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỬ DỤNG KÍNH NGỮ TRONG GIAO TIẾP TIẾNG HÀN VÀ PHƯƠNG THỨC BIỂU THỊ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT (khảo sát trong phạm vi giao tiếp gia đình)
• 3.1. Khái quát chung về phạm vi hoạt động của kính ngữ tiếng Hàn
• 3.2. Kính ngữ trong giao tiếp gia đình Hàn Quốc
• 3.2.1. Giao tiếp giữa cháu và ông bà
• 3.2.2. Giao tiếp giữa con cái và bố mẹ
• 3.2.3. Giao tiếp giữa vợ và chồng
• 3.2.4. Trong quan hệ giao tiếp giữa các anh, chị và em
• 3.3. Phương thức biểu hiện tương đương trong giao tiếp gia đình Việt
• 3.3.1. Giao tiếp giữa cháu và ông bà
• 3.3.2. Giao tiếp giữa con cái và bố mẹ
• 3.3.3. Giao tiếp giữa vợ và chồng
• 3.3.4. Trong quan hệ giao tiếp giữa các anh chị và em
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục 1: Phụ tố là Tiền tố ‘귀-’ (Kuy, 贵, quý) trong tiếng Hàn
• Tiền tố quý trong tiếng Việt
• Hậu tố Nim (님) trong tiếng Hàn
• Phụ lục IV: Các từ xưng hô chỉ chức vụ nghề nghiệp và thân tộc trong tiếng Việt
• Tiểu từ chỉ cách trong tiếng Hàn
• Phụ lục VI: Đuôi từ hàng trước (으)시 trong tiếng Hàn
• Phụ lục VII: Thành phần phụ thưa, bẩm trong tiếng Việt
• Phụ lục VIII: Các tiểu từ tình thái ạ, nhé, nha trong tiếng Việt
• Phụ lục IX: Các từ hồi đáp dạ, vâng trong tiếng Việt
• Vị từ bổ trợ (보조 용언) trong tiếng Hàn
• Phụ lục XI: Trợ động từ trong tiếng Việt
• Phụ lục XII: Từ vựng thay thế mang sắc thái lịch sự, đề cao, kính trọng trong tiếng Hàn
• Phụ lục XIII: Từ vựng thay thế mang sắc thái lịch sự, đề cao, kính trọng trong tiếng Việt

Tóm tắt

I. Giới thiệu về kính ngữ tiếng Hàn và tiếng Việt

Kính ngữ là một phần quan trọng trong ngôn ngữ Hàn Quốc, đóng vai trò trong việc thể hiện sự tôn trọng và lịch sự trong giao tiếp. Kính ngữ tiếng Hàn không chỉ đơn thuần là một hệ thống ngữ pháp mà còn là một phần của văn hóa giao tiếp, phản ánh các giá trị xã hội và truyền thống của người Hàn Quốc. Trong khi đó, kính ngữ tiếng Việt cũng có những đặc trưng riêng, mặc dù không phong phú và phức tạp như tiếng Hàn. Việc nghiên cứu và so sánh kính ngữ tiếng Hàn với các phương tiện tương đương trong tiếng Việt giúp hiểu rõ hơn về cách mà mỗi ngôn ngữ thể hiện sự kính trọng và lịch sự trong giao tiếp. Trên thực tế, sự khác biệt trong cách sử dụng kính ngữ giữa hai ngôn ngữ này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong giao tiếp giữa người Hàn và người Việt.

1.1 Đặc trưng của kính ngữ tiếng Hàn

Hệ thống kính ngữ tiếng Hàn rất đa dạng với nhiều phương tiện biểu hiện khác nhau như từ vựng và ngữ pháp. Các đuôi từ được sử dụng để thể hiện sự kính trọng, như ‘-님’ (nim) hay các dạng động từ thể hiện sự lịch sự. Những yếu tố này không chỉ giúp người nói thể hiện sự tôn trọng đối với người nghe mà còn thể hiện sự phân cấp trong mối quan hệ xã hội. Việc sử dụng kính ngữ đúng cách là rất quan trọng trong văn hóa giao tiếp của người Hàn Quốc, và điều này có thể gây khó khăn cho những người học tiếng Hàn, đặc biệt là người Việt Nam. Như một học giả từng nói: “Kính ngữ là cầu nối giữa các thế hệ, giữa các mối quan hệ xã hội trong văn hóa Hàn Quốc.”

1.2 So sánh với kính ngữ tiếng Việt

Trong khi kính ngữ tiếng Hàn có cấu trúc phức tạp hơn, kính ngữ tiếng Việt thường đơn giản hơn và chủ yếu dựa vào từ vựng để thể hiện sự lịch sự. Các từ chỉ chức vụ, thân tộc hay các từ ngữ tình thái như ‘thưa’, ‘bẩm’ được sử dụng để thể hiện sự tôn trọng. Tuy nhiên, sự phát triển của kính ngữ tiếng Việt cũng không kém phần quan trọng, đặc biệt trong các tình huống giao tiếp chính thức. Sự khác biệt này không chỉ phản ánh cách mà người Hàn và người Việt nhìn nhận về mối quan hệ xã hội mà còn thể hiện sự khác biệt trong văn hóa giao tiếp của hai dân tộc. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng: “Sự khác biệt trong kính ngữ giữa hai ngôn ngữ không chỉ là vấn đề ngôn ngữ mà còn là vấn đề văn hóa.”

II. Hệ thống kính ngữ trong tiếng Hàn và tiếng Việt

Hệ thống kính ngữ tiếng Hàn được xây dựng trên nền tảng ngữ pháp và từ vựng phức tạp, trong khi kính ngữ tiếng Việt có cách thể hiện đơn giản hơn. Trong tiếng Hàn, kính ngữ được thể hiện qua các hình thức như chắp dính đuôi từ và thay thế từ vựng. Hệ thống này giúp người nói thể hiện sự kính trọng một cách rõ ràng và chính xác. Ngược lại, trong tiếng Việt, kính ngữ thường được thể hiện qua cách xưng hô và các từ chỉ mức độ lịch sự. Điều này dẫn đến những khác biệt trong cách mà người nói thể hiện sự tôn trọng và lịch sự trong giao tiếp. Việc phân tích sự khác biệt này có thể giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập tiếng Hàn tại Việt Nam.

2.1 Các phương tiện biểu hiện kính ngữ trong tiếng Hàn

Trong tiếng Hàn, kính ngữ được thể hiện qua nhiều phương tiện khác nhau như ngữ pháp và từ vựng. Các đuôi từ như ‘-시’ (si) hay ‘-님’ (nim) được sử dụng để thể hiện sự kính trọng trong giao tiếp. Các động từ cũng có thể thay đổi hình thức để phù hợp với ngữ cảnh giao tiếp. Hệ thống này không chỉ giúp người nói thể hiện sự tôn trọng mà còn phản ánh rõ ràng mối quan hệ xã hội giữa người nói và người nghe. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng: “Sự chính xác trong việc sử dụng kính ngữ tiếng Hàn là rất cần thiết để duy trì mối quan hệ tốt đẹp giữa các cá nhân.”

2.2 Phương thức biểu hiện tương đương trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, kính ngữ chủ yếu được thể hiện qua từ vựng và cách xưng hô. Các từ như ‘thưa’, ‘bẩm’ hay các danh từ chỉ chức vụ được sử dụng để thể hiện sự tôn trọng. Mặc dù không phong phú như tiếng Hàn, kính ngữ tiếng Việt vẫn giữ vai trò quan trọng trong giao tiếp. Việc hiểu rõ cách sử dụng kính ngữ trong tiếng Việt cũng giúp người học tiếng Hàn dễ dàng hơn trong việc giao tiếp với người Việt. Một nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng: “Kính ngữ trong tiếng Việt không chỉ là một phần của ngôn ngữ mà còn là một phần của văn hóa giao tiếp.”

III. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu kính ngữ

Nghiên cứu về kính ngữ tiếng Hàn và các phương tiện tương đương trong tiếng Việt không chỉ có giá trị lý luận mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ các đặc trưng của kính ngữ sẽ giúp người học tiếng Hàn cải thiện kỹ năng giao tiếp, tránh những hiểu lầm không đáng có trong giao tiếp hàng ngày. Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy tiếng Hàn tại Việt Nam, giúp giáo viên và học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về ngôn ngữ và văn hóa Hàn Quốc. Một chuyên gia đã khẳng định: “Nghiên cứu kính ngữ là chìa khóa để mở rộng hiểu biết về văn hóa và ngôn ngữ của một quốc gia.”

3.1 Cải thiện kỹ năng giao tiếp

Việc nghiên cứu và hiểu rõ về kính ngữ tiếng Hàn sẽ giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp của mình. Họ sẽ biết cách sử dụng kính ngữ đúng cách trong các tình huống khác nhau, từ đó tạo dựng mối quan hệ tốt hơn với người Hàn Quốc. Điều này đặc biệt quan trọng trong môi trường làm việc, nơi mà sự tôn trọng và lịch sự là rất cần thiết. Như một học giả đã chỉ ra: “Kỹ năng giao tiếp tốt không chỉ giúp người học tiếng Hàn tự tin hơn mà còn giúp họ xây dựng những mối quan hệ bền vững.”

3.2 Ứng dụng trong giảng dạy

Nghiên cứu về kính ngữ tiếng Hàn cũng có thể được ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hàn tại Việt Nam. Giáo viên có thể sử dụng các phương pháp và tài liệu từ nghiên cứu này để giúp học sinh hiểu rõ hơn về kính ngữ và cách sử dụng chúng trong giao tiếp hàng ngày. Việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững ngôn ngữ mà còn nâng cao hiểu biết về văn hóa giao tiếp của người Hàn Quốc. Một nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng: “Giảng dạy kính ngữ là một phần không thể thiếu trong chương trình học tiếng Hàn tại Việt Nam.”

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Kính ngữ tiếng Hàn và các phương tiện biểu hiện tương đương trong tiếng Việt" do nghiên cứu sinh Phạm Thị Ngọc thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Nguyễn Văn Hiệp tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Mã số chuyên ngành: 9222020) là một công trình tiên phong trong lĩnh vực ngôn ngữ học đối chiếu và ngữ dụng học xã hội (Sociopragmatics). Trong bối cảnh giao lưu kinh tế, văn hóa và di cư hôn nhân Việt – Hàn phát triển mạnh mẽ, việc giải mã cơ chế vận hành của hệ thống kính ngữ trở thành yêu cầu cấp thiết về cả học thuật lẫn thực tiễn. Tiếng Hàn là ngôn ngữ chắp dính (agglutinative language) với cấu trúc cú pháp SOV điển hình, sở hữu hệ thống kính ngữ ngữ pháp hóa và từ vựng hóa cực kỳ tinh vi; trong khi đó, tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập (isolating language) với cấu trúc SVO, biểu đạt tính lịch sự và tôn kính chủ yếu thông qua phương thức từ vựng - ngữ dụng, hệ thống đại từ hóa danh từ thân tộc và các tiểu từ tình thái cuối câu.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) cốt lõi được xác định: Các công trình quốc tế và trong nước trước đây (như Lee Ik Seop, 1974; Seo Jeong Soo, 1984; Ahn Kyeong Hwan, 1999; Hoàng Thị Bích Ngọc, 2012) chủ yếu dừng lại ở việc miêu tả tĩnh tại các phương tiện ngữ pháp tiếng Hàn hoặc phân tích đối chiếu đơn lẻ từng lớp từ xưng hô, chưa thiết lập được mô hình đối chiếu hệ thống giữa một ngôn ngữ có phạm trù kính ngữ hình thái học phát triển cao độ với một ngôn ngữ không có phạm trù kính ngữ ngữ pháp chuyên biệt. Luận án đặt ra và giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

1. RQ1: Hệ thống kính ngữ tiếng Hàn được cấu trúc hóa như thế nào qua các bình diện hình thái, cú pháp, từ vựng và ngữ dụng?
   H1: Kính ngữ tiếng Hàn vận hành đồng thời trên cả hai trục ngữ pháp chắp dính (phụ tố, đuôi từ) và thay thế từ vựng chuyên biệt, phản ánh trật tự tôn ti xã hội Nho giáo khắt khe.
2. RQ2: Tiếng Việt sử dụng những phương tiện ngôn ngữ tương đương nào để biểu thị các giá trị ngữ nghĩa - ngữ dụng của kính ngữ tiếng Hàn?
   H2: Tiếng Việt không có phạm trù kính ngữ hình thái học nhưng sở hữu mạng lưới tương đương đa tầng gồm từ xưng hô thân tộc hóa, hư từ tình thái, trợ động từ và cấu trúc đối thoại nghi thức.
3. RQ3: Các nhân tố xã hội (vai giao tiếp, hoàn cảnh, mục đích, chiến lược) chi phối sự lựa chọn biểu thức kính ngữ trong giao tiếp thực tế như thế nào?
   H3: Việc sử dụng kính ngữ không thuần túy dựa trên trục quyền lực (trục dọc) mà chịu sự điều chỉnh năng động của trục thân hữu (trục ngang) và chiến lược giữ thể diện.
4. RQ4: Những điểm tương đồng và dị biệt mang tính quy luật giữa hai ngôn ngữ là gì khi xét trong không gian văn hóa giao tiếp gia đình và xã hội?
   H4: Sự tương đồng bắt nguồn từ nền tảng văn hóa phương Đông coi trọng thứ bậc ("xưng khiêm hô tôn"), nhưng dị biệt sâu sắc về phương thức hiện thực hóa ngôn sinh do sự phân kỳ loại hình ngôn ngữ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Chỉ xuất xã hội (Social Deixis) của Levinson (1983), Lý thuyết Thể diện và Lịch sự (Politeness Theory) của Brown & Levinson (1987), cùng Lý thuyết Ngôn ngữ học xã hội về kính ngữ của Lee Jeong Bok (1998, 2002). Phạm vi khảo sát quy mô lớn bao gồm ngữ liệu đối chiếu từ 06 kịch bản phim truyền hình đương đại đại diện cho giao tiếp sinh hoạt và công sở (như kịch bản "Gia đình chồng tôi" - My Husband's Got a Family) và 06 tác phẩm văn học hiện thực kinh điển giai đoạn 1920 – 1945 của cả Hàn Quốc và Việt Nam. Luận án đạt bước đột phá khi lượng hóa và mô hình hóa thành công 14 công thức biểu thức tương đương, cung cấp cơ sở dữ liệu định tính và định lượng chuẩn xác phục vụ nghiên cứu và biên phiên dịch.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về tính lịch sự và kính ngữ trên thế giới ghi nhận ba dòng chảy lý thuyết lớn. Dòng chảy ngữ dụng học phương Tây khởi đầu với Lakoff (1973) với 3 quy tắc lịch sự nền tảng ("Không áp đặt", "Để ngỏ sự lựa chọn", "Thể hiện tình bằng hữu"), tiếp nối bởi mô hình Tối đa hóa lợi ích - Thiểu số hóa chi phí (Cost-Benefit Scale) của Leech (1983). Đỉnh cao lý thuyết thuộc về Brown & Levinson (1987) với mô hình lịch sự lấy thể diện làm trung tâm (Face-Centred Politeness Model), phân tách thành thể diện dương tính (Positive Face) và thể diện âm tính (Negative Face), cùng cơ chế giảm thiểu các Hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts - FTAs). Tuy nhiên, trường phái ngôn ngữ học xã hội phương Đông (như Gu Yueguo, 1990; Matsumoto, 1988; Ide, 1989) đã chỉ trích mô hình Brown & Levinson vì mang nặng tính cá nhân chủ nghĩa phương Tây, bỏ qua khái niệm vị thế xã hội định trước (Discernment/Wakimae).

Trong các nghiên cứu về ngôn ngữ khu vực, kính ngữ tiếng Nhật (Keigo - 敬語) đã được phân loại chi tiết thành Tôn kính ngữ (Sonkeigo), Khiêm nhường ngữ (Kenjougo) và Trịnh trọng ngữ (Teineigo) (Hoàng Anh Thi, 2000; Trần Sơn, 2002). Hoàng Anh Thi (2000) đã phân định kính ngữ nằm trên trục dọc (thứ bậc quyền uy) trong khi dạng lịch sự nằm trên trục ngang (khoảng cách thân sơ). Đối với tiếng Hán, các nghiên cứu của Phạm Ngọc Hàm (2003) và Võ Trung Định (2005) khẳng định nguyên tắc "Xưng khiêm hô tôn" (称谦呼尊 - tự hạ mình xưng hô khiêm tốn và tôn xưng người khác) là quy chuẩn tối cao chi phối hành vi ngôn ngữ.

Về kính ngữ tiếng Hàn, các học giả như Seo Jeong Soo (1984), Lee Ik Seop & Im Hong Bin (1983), Seong Ki Cheol (1985), Nam Ki Sim (1993) và Lee Jeong Bok (2002) đã xây dựng hệ thống phân loại ba trục: Kính ngữ chủ thể (Subject Honorifics - 주체높임법), Kính ngữ khách thể (Object Honorifics - 객체높임법) và Kính ngữ đối tượng tiếp nhận/nghe (Hearer/Addressee Honorifics - 상대높임법). Đáng chú ý, Kim Dae Yeop (2004) bổ sung khái niệm Phép tự đề cao (Self-honorifics), trong khi Lee Jeong Bok (2002) chứng minh kính ngữ tiếng Hàn đảm nhận chức năng chiến lược nhằm điều chỉnh khoảng cách xã hội thay vì chỉ phản ánh quan hệ quyền lực cơ học.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Vũ Thị Thanh Hương (2000, 2002), Nguyễn Văn Khang (1996, 1999), Hữu Đạt (2000), Phan Thị Phương Dung (2004), Trần Thị Huệ (2008) đã phân tích các phương tiện biểu thị tính lịch sự, lễ phép qua đại từ xưng hô, tình thái giảm nhẹ và cấu trúc thoại trường. Khi đối chiếu Việt - Hàn, các công trình của Ahn Kyeong Hwan (1999), Nguyễn Minh Thuyết & Kim Yong Soo (1998), Lim Mi Kyeong (2009), Kim Hye Ryun (2010) và Hoàng Thị Bích Ngọc (2012) đã bước đầu chỉ ra lỗi giao tiếp của người học nhưng chưa khái quát hóa được các mô hình tương đương liên ngôn ngữ ở cả hai cấp độ cấu trúc và tương tác diễn ngôn. Luận án của Phạm Thị Ngọc định vị chính xác tại giao điểm này, tạo bước tiến học thuật vượt bậc thông qua việc đối chiếu toàn diện hệ thống hình thái - cú pháp - từ vựng tiếng Hàn với hệ thống tương đương chức năng trong tiếng Việt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết ngữ dụng học và xã hội học ngôn ngữ hiện đại thông qua các luận điểm khoa học vững chắc:

1. Tái cấu trúc và mở rộng Lý thuyết Chỉ xuất xã hội (Social Deixis): Luận án chứng minh kính ngữ không chỉ là phương tiện định vị vai giao tiếp tĩnh tại trên trục quyền lực (Power) và khoảng cách xã hội (Distance), mà là một tiến trình động biểu thị sự thương lượng vị thế xã hội trong diễn ngôn.
2. Bổ khuyết Lý thuyết Thể diện (Face Theory): Phản biện quan điểm của Brown & Levinson (1987) khi chỉ nhìn nhận lịch sự như hành vi giảm thiểu đe dọa thể diện (FTAs). Luận án chứng minh trong văn hóa Hàn và Việt, việc sử dụng kính ngữ và từ ngữ lễ độ còn là Hành vi làm tăng giá trị thể diện (Face Flattering Acts - FFAs), chủ động tôn vinh thể diện của đối tác giao tiếp.
3. Xác lập mô hình 3 chức năng tương tác của kính ngữ: Tích hợp luận điểm của Lee Jeong Bok [168, tr.27-28]: "Kính ngữ là phương thức sử dụng các hình thức ngôn ngữ để đề cao hoặc không cần đề cao người khác trong cư xử giao tiếp... là quá trình điều chỉnh một cách tinh tế mức độ cư xử trong giao tiếp dựa trên mối quan hệ giữa người nói và người nghe hoặc dựa trên động cơ của chiến lược giao tiếp".
4. Chứng minh hiện tượng "Nghịch lý kính ngữ": Luận án phát hiện kính ngữ trong nhiều ngữ cảnh không biểu thị sự kính trọng thuần túy mà được chuyển di chức năng để biểu thị sự mỉa mai, chỉ trích, tạo khoảng cách lạnh lùng hoặc thách thức đối thoại.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp chặt chẽ của 3 trụ cột lý thuyết: Ngữ pháp chức năng - loại hình học (Functional-Typological Grammar), Ngữ dụng học liên văn hóa (Cross-Cultural Pragmatics) và Ngôn ngữ học xã hội tương tác (Interactional Sociolinguistics).

                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │             NGỮ CẢNH VĂN HÓA - XÃ HỘI                  │
                      │  (Nho giáo, Tôn ti trật tự, Thể diện, Xưng khiêm hô tôn)│
                      └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                  │
                      ┌───────────────────────────▼────────────────────────────┐
                      │             CÁC NHÂN TỐ QUYẾT ĐỊNH                   │
                      │   Vai giao tiếp ─ Hoàn cảnh ─ Mục đích ─ Chiến lược   │
                      └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                  │
                      ┌───────────────────────────┴────────────────────────────┐
                      │                                                        │
         ┌────────────▼──────────────┐                          ┌──────────────▼───────────┐
         │     TIẾNG HÀN (SOV)       │                          │      TIẾNG VIỆT (SVO)    │
         │  (Ngôn ngữ chắp dính)     │                          │    (Ngôn ngữ đơn lập)    │
         ├───────────────────────────┤                          ├──────────────────────────┤
         │1. Ngữ pháp hóa (Hình thái)│                          │1. Đại từ hóa danh từ     │
         │ - Phụ tố thể từ (-님)     │   ĐỐI CHIẾU TƯƠNG ĐƯƠNG  │   thân tộc & chức danh   │
         │ - Tiểu từ cách (께서/께)  │ ◄──────────────────────► │2. Tiểu từ tình thái      │
         │ - ĐTHT: -(으)시-          │      CHỨC NĂNG NGỮ NGHĨA │   (ạ, dạ, vâng, thưa)    │
         │ - ĐKT: 합쇼체 / 해요체    │         - NGỮ DỤNG       │3. Trợ động từ & vị từ    │
         │2. Từ vựng thay thế chuyên │                          │   tình thái giảm nhẹ     │
         │   biệt (진지, 드시다, 댁) │                          │4. Từ vựng tôn kính       │
         └───────────────────────────┘                          └──────────────────────────┘

Phạm vi áp dụng (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung phân tích tập trung khảo sát các tương đương ngữ nghĩa - ngữ dụng trong hai miền hội thoại song thoại (Dyadic interaction): giao tiếp gia đình (các cặp quan hệ: ông bà - cháu, cha mẹ - con cái, vợ - chồng, anh chị - em) và giao tiếp cơ quan, công sở mang tính tôn ti điển hình.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo lập trường thực chứng diễn giải (Interpretive-Positivist Paradigm) kết hợp Hiện thực luận phê phán (Critical Realism). Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research) với sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định lượng (Quantitative Analysis) để đo lường tần suất xuất hiện của các cấu trúc kính ngữ và phân tích định tính (Qualitative Discourse Analysis) nhằm phân tích sâu sắc các chiến lược dụng học trong ngữ cảnh. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) bao gồm: Cấp độ hình thái - cú pháp (Micro-level), Cấp độ tương tác thoại trường (Meso-level) và Cấp độ chuẩn thức văn hóa - xã hội (Macro-level).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy) tuân thủ tiêu chí phân tầng đại diện:

• Tiêu chí bao hàm (Inclusion criteria): Lựa chọn các tác phẩm văn học hiện thực giai đoạn 1920 – 1945 phản ánh cấu trúc xã hội truyền thống và các kịch bản phim truyền hình hiện đại có thoại trường tự nhiên, đa dạng về bối cảnh gia đình và nghề nghiệp (quân đội, cảnh sát, doanh nghiệp).
• Quy trình thu thập dữ liệu: Trích xuất toàn bộ các cặp thoại có chứa chỉ tố kính ngữ tiếng Hàn và các biểu thức tương đương trong tiếng Việt từ 12 nguồn ngữ liệu chính văn.

Phương pháp kiểm định độ giá trị và độ tin cậy được thực hiện qua Tam giác đạc (Triangulation):

1. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp đồng thời ngữ liệu văn học (viết), kịch bản phim (thoại mô phỏng khẩu ngữ) và các khảo sát xã hội học ngôn ngữ công bố năm 2010.
2. Tam giác đạc lý thuyết (Theory Triangulation): Đối chiếu kết quả qua lăng kính Ngữ dụng học phương Tây và Ngôn ngữ học văn hóa phương Đông.
3. Độ giá trị cấu trúc (Construct Validity): Các tham biến vị thế xã hội, khoảng cách quyền lực, tính quy thức (formality) được thao tác hóa thành các chỉ số ngôn ngữ cụ thể (dạng đuôi kết thúc câu, danh từ xưng hô, tiểu từ).

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được phân loại và xử lý thống kê trên hệ thống bảng biểu chuyên biệt:

• Phân tích tần suất các nhóm từ xưng hô kính ngữ gắn phụ tố -님 (nim) vào tên riêng, chức vụ, học hàm, nghề nghiệp và danh từ thân tộc (친족어).
• Phân tích tỷ lệ sử dụng Đuôi từ hàng trước (선어말어미) -(으)시- ở vị từ so với phương thức thay thế từ vựng trong phép kính ngữ chủ thể.
• Khảo sát phân bố tỷ lệ các bậc đuôi kết thúc câu quy thức bậc cao nhất (합쇼체 - Hasipsyo-che) và phi quy thức thân mật (해요체 - Haeyo-che) qua các vai giao tiếp gia đình trong kịch bản phim truyền hình tiêu biểu như "Gia đình chồng tôi".

Các bảng công thức tương đương được xây dựng với độ chính xác cao:

• Công thức tiếng Hàn: $[Danh\ từ\ thân\ tộc/Chức\ danh + -\text{님}\ (nim)] + [Chủ\ ngữ + \text{ tiểu\ từ\ chủ\ cách\ kính\ ngữ\ } -\text{께서}\ (kkeseo)] + [Vị\ từ + \text{ĐTHT\ } -(\text{으})\text{시}- + \text{ĐKT\ } -\text{ㅂ니다}/\text{습니다}]$
• Biểu thức tương đương tiếng Việt: $[Thưa/Bẩm] + [Danh\ từ\ thân\ tộc/Chức\ vụ] + [Chủ\ ngữ\ tôn\ xưng] + [Trợ\ động\ từ\ kính\ cẩn:\ kính/xin/mời] + [Vị\ từ] + [Tiểu\ từ\ tình\ thái\ cuối\ câu:\ ạ/dạ/vâng]$

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bất cân xứng loại hình trong phương thức biểu hiện:
   Trong khi tiếng Hàn biểu thị kính ngữ chủ yếu bằng phương thức ngữ pháp hóa chắp dính (chiếm ưu thế tuyệt đối với sự xuất hiện của đuôi từ hàng trước -(으)시-, đuôi kết thúc câu quy thức -ㅂ니다/습니다 và tiểu từ cách -께서, -께), tiếng Việt giải quyết nhiệm vụ ngữ dụng này hoàn toàn bằng phương thức từ vựng hóa và cú pháp hóa (sử dụng đại từ hóa danh từ thân tộc, trợ từ tình thái ạ, dạ, vâng, và các từ tiền giả định như kính, xin, thưa, bẩm).

2. Quy luật chuyển dịch từ phong cách quy thức sang phi quy thức:
   Khảo sát ngữ liệu hội thoại gia đình hiện đại cho thấy sự dịch chuyển rõ nét từ phong cách quy thức khắt khe (합쇼체) sang phong cách phi quy thức tôn trọng (해요체). Tỷ lệ sử dụng đuôi 해요체 của con cái đối với bố mẹ chiếm ưu thế áp đảo trong đời sống thường nhật, phản ánh xu hướng dân chủ hóa và gia tăng tính thân mật trong quan hệ gia đình Hàn Quốc hiện đại mà không làm suy giảm tính tôn kính nền tảng.

3. Hiện thực hóa nguyên tắc "Xưng khiêm hô tôn" qua hệ thống thân tộc hóa:
   Luận án phát hiện trong tiếng Việt, cơ chế "thân tộc hóa danh từ xưng hô xã hội" đóng vai trò là công cụ tối thượng để thiết lập quan hệ liên nhân. Trích dẫn nhận định của Nguyễn Văn Khang [43, tr.378]: "Trong một cuộc giao tiếp, vì mục đích giao tiếp, người giao tiếp có thể chọn mã giao tiếp này mà không chọn mã giao tiếp khác hoặc chuyển từ mã này sang mã khác hay trộn các mã lại với nhau". Người Việt chuyển hóa các danh từ thân tộc (bác, chú, cô, anh, chị) vào không gian công sở và thương mại nhằm thực hiện chiến lược rút ngắn khoảng cách quyền lực và gia tăng tính thân hữu.

4. Tác động đa biến của thoại trường và mục đích giao tiếp:
   Khẳng định luận điểm của Hữu Đạt [15, tr.67]: "Hoàn cảnh giao tiếp xét cho cùng chính là yếu tố quy định cho tính chất hay đặc trưng của hoạt động giao tiếp. Nó là yếu tố chi phối trực tiếp đến các kiểu sử dụng ngôn ngữ của người tham thoại". Kính ngữ không phải là một khuôn mẫu cứng nhắc; mức độ quy thức của hoàn cảnh (thoại trường) và mục đích giao tiếp có khả năng ghi đè (override) các quy tắc tôn ti tuổi tác cơ học.

5. Phát hiện về chức năng ngữ dụng nghịch đảo (Ironical/Distancing honorification):
   Ngữ liệu kịch bản phim và văn học chứng minh việc người vai trên đột ngột sử dụng kính ngữ bậc cao nhất đối với người vai dưới, hoặc vợ chồng chuyển từ cách nói thân mật sang kính ngữ quy thức cứng nhắc, là chỉ dấu rõ rệt của sự gia tăng khoảng cách tâm lý, biểu thị thái độ giận dữ, mỉa mai hoặc cự tuyệt giao tiếp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án đóng góp vào lý thuyết loại hình học đối chiếu bằng cách xác lập mô hình tương đương chức năng giữa ngôn ngữ đơn lập và ngôn ngữ chắp dính; đồng thời cung cấp bằng chứng thực nghiệm củng cố lý thuyết lịch sự tương tác trong văn hóa Đông Á.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về phân tích diễn ngôn đối chiếu dựa trên ngữ liệu song song từ tác phẩm nghệ thuật và kịch bản truyền hình, mở ra hướng tiếp cận mới cho ngôn ngữ học ứng dụng.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cẩm nang thực hành chuẩn xác cho người Việt học tiếng Hàn và người Hàn học tiếng Việt; loại bỏ triệt để các lỗi giao tiếp phổ biến như "dịch thô kính ngữ ngữ pháp sang hư từ rỗng" hoặc "sử dụng sai bậc kính ngữ trong gia đình chồng Hàn Quốc".
• Về chính sách và giáo dục: Đề xuất lộ trình đổi mới khung chương trình giảng dạy tiếng Hàn tại hệ thống các trường đại học Việt Nam, đưa học phần "Ngữ dụng học kính ngữ đối chiếu" thành nội dung bắt buộc trong đào tạo biên phiên dịch chất lượng cao.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn nguồn ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát chủ yếu dựa trên kịch bản phim truyền hình và tác phẩm văn học; dù mang tính đại diện cao cho ngôn ngữ văn hóa và khẩu ngữ mô phỏng, nghiên cứu chưa thu thập được dữ liệu ghi âm hội thoại tự nhiên quy mô lớn (Natural Spoken Corpus) do rào cản về thiết bị và tính riêng tư văn hóa.
2. Giới hạn phương ngữ: Ngữ liệu tiếng Hàn tập trung vào phương ngữ chuẩn Seoul (vùng Trung bộ), chưa bao quát hết các biến thể kính ngữ phương ngữ đặc trưng (như phương ngữ Gyeongsang hoặc Jeolla). Tiếng Việt tập trung chủ yếu vào phương ngữ Bắc Bộ (tiếng Hà Nội).
3. Giới hạn yếu tố phi ngôn ngữ: Nghiên cứu tập trung vào bình diện ngôn từ, chưa kết hợp phân tích các phương tiện giao tiếp phi ngôn ngữ (cúi đầu, ánh mắt, tư thế, ngữ điệu) vốn gắn bó mật thiết với kính ngữ Đông Á.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng ngữ lượng đối thoại tự nhiên đa phương thức (Multimodal Spoken Corpus) Việt - Hàn ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP).
• Mở rộng khảo sát so sánh đa ngữ đối chiếu: Hàn - Việt - Nhật - Trung nhằm xây dựng Bản đồ Kính ngữ học Đông Á (East Asian Honorifics Atlas).
• Nghiên cứu sự biến đổi của kính ngữ trong kỷ nguyên số (giao tiếp qua mạng xã hội, tin nhắn tức thời, không gian ảo).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự kiến tạo lập nguồn trích dẫn học thuật cốt lõi trong các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu, ngữ dụng học và phương pháp giảng dạy tiếng Hàn tại Việt Nam và Hàn Quốc.
• Chuyển dịch giáo dục và đào tạo: Cung cấp cơ sở khoa học vững chắc để biên soạn giáo trình đối chiếu ngữ pháp - ngữ dụng Việt - Hàn tại hơn 50 khoa Hàn Quốc học trên toàn quốc.
• Ảnh hưởng xã hội và hội nhập quốc tế: Đóng góp trực tiếp vào việc nâng cao năng lực thích ứng văn hóa cho cộng đồng hơn 70.000 cô dâu Việt Nam tại Hàn Quốc, giúp giải tỏa các xung đột giao tiếp gia đình bắt nguồn từ việc dùng sai kính ngữ; đồng thời nâng cao tính chuyên nghiệp cho đội ngũ nhân sự Việt Nam làm việc tại các tập đoàn đa quốc gia Hàn Quốc (Samsung, LG, Hyundai).

Đối tượng hưởng lợi

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                            ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI                             │
├──────────────────────┬──────────────────────────────────────────────────────┤
│ Nghiên cứu sinh &    │ Tiếp cận mô hình đối chiếu chức năng liên loại hình; │
│ Học giả Ngôn ngữ học │ khai thác khoảng trống nghiên cứu về ngữ dụng xã hội.│
├──────────────────────┼──────────────────────────────────────────────────────┤
│ Giảng viên & Chuyên  │ Khung tài liệu chuẩn mực để thiết kế bài giảng ngữ   │
│ gia Biên phiên dịch  │ pháp, thực hành dịch thuật chuẩn ngữ cảnh văn hóa.   │
├──────────────────────┼──────────────────────────────────────────────────────┤
│ Người học tiếng Hàn  │ Nắm vững bản chất hệ thống kính ngữ, xóa bỏ rào cản  │
│ & Cô dâu Việt kiều   │ tự ti, phòng tránh triệt để các lỗi đe dọa thể diện. │
├──────────────────────┼──────────────────────────────────────────────────────┤
│ Doanh nghiệp & Nhà   │ Chuẩn hóa quy tắc giao tiếp công sở đa văn hóa, xây  │
│ hoạch định chính sách│ dựng chính sách hội nhập văn hóa hiệu quả, bền vững. │
└──────────────────────┴──────────────────────────────────────────────────────┘

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng thành công Lý thuyết Chỉ xuất xã hội (Social Deixis) của Levinson khi chứng minh rằng kính ngữ tiếng Hàn và các biểu thức tương đương tiếng Việt không đơn thuần là sự phản ánh tĩnh tại của cấu trúc xã hội mà là công cụ kiến tạo diễn ngôn mang tính chiến lược. Luận án đã tích hợp mô hình ngữ dụng học xã hội của Lee Jeong Bok để giải mã cơ chế mà người nói sử dụng nhằm chủ động tái định vị quan hệ quyền lực và khoảng cách thân hữu trong giao tiếp.

2. Tính đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào?

So với các nghiên cứu trước (như Ahn Kyeong Hwan, 1999 chỉ khảo sát lớp từ xưng hô đơn lẻ, hoặc Hoàng Thị Bích Ngọc, 2012 chỉ tập trung vào phía tiếng Việt), luận án thực hiện phương pháp tam giác đạc ngữ liệu đồng đại và lịch đại (12 tác phẩm văn học và kịch bản phim), kết hợp phân tích cú pháp cấu trúc với phân tích dụng học tương tác diễn ngôn, lượng hóa thành 14 bảng công thức tương đương có tính khái quát hóa cao.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ và có giá trị thực chứng cao nhất?

Phát hiện về sự trượt nghĩa ngữ dụng (Pragmatic Shift) của kính ngữ: Việc sử dụng kính ngữ bậc cao nhất (합쇼체) không phải lúc nào cũng hàm chỉ sự tôn kính. Trong các tình huống xung đột gia đình và xã hội, việc người trên dùng kính ngữ với người dưới hoặc vợ chồng dùng kính ngữ trang trọng chính là một chiến lược ngôn ngữ sắc bén để biểu thị sự xa cách, lạnh nhạt, mỉa mai và thiết lập ranh giới phòng thủ tâm lý.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích đối chiếu 5 bước chuẩn hóa: (1) Trích xuất biểu thức chỉ xuất từ ngữ liệu song song; (2) Phân tích hình thái - cú pháp bề sâu; (3) Xác định tọa độ giao tiếp trên trục quyền lực/thân hữu; (4) Khớp nối với biểu thức tương đương chức năng; (5) Đánh giá hiệu lực ngữ dụng theo chuẩn thể diện văn hóa.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Xây dựng Ngân hàng ngữ liệu đối chiếu song ngữ Việt - Hàn (Viet-Kor Parallel Corpus) có gán nhãn ngữ dụng học; phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo nhận diện sắc thái lịch sự trong dịch máy tự động; và nghiên cứu sự biến đổi thế hệ trong việc sử dụng kính ngữ của cộng đồng di dân gốc Việt tại Hàn Quốc.

Kết luận

Luận án "Kính ngữ tiếng Hàn và các phương tiện biểu hiện tương đương trong tiếng Việt" của tác giả Phạm Thị Ngọc là một công trình nghiên cứu xuất sắc, đạt chuẩn mực cao nhất về học thuật và thực tiễn:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xác lập vị thế của kính ngữ như một phạm trù trung tâm của chỉ xuất xã hội và chiến lược giao tiếp lịch sự trong không gian văn hóa Đông Á.
2. Khám phá trọn vẹn diện mạo cấu trúc: Mô tả chi tiết phương thức chắp dính ngữ pháp (phụ tố, tiểu từ cách, đuôi từ hàng trước, đuôi kết thúc) và phương thức từ vựng thay thế của tiếng Hàn.
3. Thiết lập bảng tương đương chức năng chuẩn xác: Chứng minh tiếng Việt sử dụng mạng lưới từ xưng hô thân tộc hóa, tiểu từ tình thái và hư từ để tạo lập giá trị ngữ dụng tương đương với hệ thống kính ngữ hình thái của tiếng Hàn.
4. Giải mã động thái giao tiếp thực tế: Làm sáng tỏ cơ chế chi phối của bộ tứ nhân tố: vai giao tiếp, hoàn cảnh, mục đích và chiến lược giao tiếp trong hai môi trường then chốt là gia đình và công sở.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Ngữ dụng học đối chiếu liên loại hình; Xã hội học ngôn ngữ gia đình đa văn hóa; và Ứng dụng xử lý ngôn ngữ tự nhiên trong dịch thuật tự động kính ngữ Đông Á.
6. Di sản học thuật bền vững: Công trình đặt nền móng vững chắc cho ngành Hàn Quốc học và Ngôn ngữ học đối chiếu tại Việt Nam, đóng góp trực tiếp vào sự nghiệp giao lưu văn hóa và hợp tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Hàn Quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Lịch sử nghiên cứu về ngôn ngữ lịch sự ở nước ngoài Lịch sự là một nguyên tắc không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt và văn hóa giao tiếp ở bất cứ nền văn hóa nào. Thực tế có nhiều phương thức để biểu thị tính lịch sự khác nhau trong giao tiếp hàng ngày được thể hiện qua những hành động, thái độ, phong cách, ngôn từ, lối diễn đạt, đối nhân và xử thế v.

tới những đối tượng tham gia giao tiếp theo những chuẩn mực được quy định trong văn hóa giao tiếp của mỗi dân tộc. Trong đó thể hiện lịch sự thông qua ngôn ngữ là một trong những phương thức và chiến lược giúp đạt được hiệu quả cao nhất trong giao tiếp. Kính ngữ trong một số ngôn ngữ như tiếng Trung, tiếng Nhật v. nói chung và kính ngữ tiếng Hàn nói riêng không phải là phương tiện biểu hiện tính lịch sự duy nhất thông qua ngôn ngữ bên cạnh các lối diễn đạt ngôn từ khác mang tính lịch sự như nói vòng, nói giảm, nói tránh v.

Tuy nhiên, kính ngữ lại thuộc nội hàm các phương tiện biểu thị tính lịch sự qua ngôn ngữ và được xem là một phương thức biểu đạt ngôn ngữ ở mức độ cao của lịch sự. Do đó, trước tiên chúng tôi xin được tập trung vào các công trình nghiên cứu về ngôn ngữ biểu thị tính lịch sự của một số tác giả nước ngoài tiêu biểu như R.Leech và Penelop Brown và Stephen Levinson v.Lakoff [92] là người khởi đầu cho những nghiên cứu về lịch sự trong ngôn ngữ và bà là người đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực này.Lakoff thì lịch sự là tôn trọng lẫn nhau và là phương tiện để giảm thiểu sự xung đột trong diễn ngôn. Bà đã đưa ra ba quy tắc về lịch sự cơ bản trong giao tiếp gồm: (1) Không áp đặt (don’t impose); (2) Để ngỏ sự lựa chọn (offer optionality); (3) Thể hiện tình bằng hữu (make other person feel good – be frienly). Cả ba quy tắc về lịch sự này của tác giả đều làm cho vai tiếp nhận cảm thấy được tôn trọng, có cảm giác thoải mái, không bị áp đặt và được tự chủ trong hành động của mình.

Ngoài ra, tác giả còn có một số các nghiên cứu khác về lịch sự trong ngôn ngữ đặt trong mối tương quan với đặc trưng của các nền văn hoá trong đó có đề cập đến sự lễ phép, lễ độ và phật lòng, phật ý trong diễn đạt ngôn ngữ.Leech [95] đưa ra lý thuyết lịch sự không dựa trên khái niệm thể diện mà dựa trên khái niệm”lợi”(benefit) và”thiệt”(cost) giữa vai phát ngôn và vai tiếp nhận do ngôn từ tạo nên. Do mức độ lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ được quyết định bởi mức độ thiệt – lợi trong phát ngôn nên vai phát ngôn phải sử dụng nguyên tắc giảm tới mức tối thiểu nhất những lối nói không lịch sự và tăng tối đa các lối nói lịch sự.Leech [95] cho rằng lịch sự là sự bù đắp những thiệt thòi, bất lợi và hao tổn do ngôn từ được sử dụng trong phát ngôn gây ra cho người tiếp nhận. Một phát 7 ngôn lịch sự hướng tới hiệu quả giao tiếp cao đòi hỏi phải có sự điều chỉnh mức lợi – thiệt để tạo được sự cân bằng xã hội và tình cảm thân thiết giữa vai phát ngôn và vai tiếp nhận. Theo Leech, mức độ lịch sự của một hành vi ngôn ngữ phụ thuộc vào ba yếu tố gồm: bản chất của hành vi ngôn ngữ đó; hình thức ngôn từ thể hiện hành vi ngôn ngữ đó và mức độ quan hệ giữa vai phát ngôn và vai tiếp nhận.

Nhìn chung, mô hình về lịch sự của G.Leech được xem là chi tiết hơn và hướng tới hiệu lực của hành vi ngôn ngữ, tư tưởng cốt lõi trong mô hình lịch sự của Brown và Levinson sẽ được đề cập ở phần dưới. Tuy nhiên, mô hình lịch sự này của G.Leech vẫn bị xem là có khoảng trống và không hoàn toàn đúng khi tác giả xem hành động ra lệnh là mất lịch sự bởi cho rằng nó mang tính áp đặt, hạn chế sự tự chủ của đối tượng tiếp nhận đồng thời xếp hành động khen, tặng vào nhóm hành động lịch sự vì nhận thấy nó mang lợi ích cho người tiếp nhận. Quan điểm này đã không thể nhận được sự đồng thuận chung trong nền văn hóa của một xã hội mà trong đó tính lịch sự bị chi phối bởi các quy tắc của văn hóa Nho giáo truyền thống như xã hội Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc hoặc Việt Nam rất trọng tôn ti, trật tự trên dưới về tuổi tác, vai vế, quyền uy, vị thế trong gia đình và ngoài xã hội. Thực tế hành động ra lệnh không phải lúc nào cũng bị xem là hành động mất lịch sự và trái lại những hành động khen, tặng có thể bị xem là không lịch sự trong những tình huống không mong muốn và không mang lại lợi ích cho đối tượng tiếp nhận.

Brown & Levinson [85, 86] là hai nhà nghiên cứu có tầm ảnh hưởng khá rộng trong nghiên cứu về lịch sự trong ngôn ngữ. Hai tác giả đã đưa ra thuyết lịch sự dựa trên khái niệm thể diện (face) của Goffman [90, tr.320] xem thể diện là hình ảnh của bản thân trước người khác (public self image). Hai nhà nghiên cứu cũng đã xây dựng mô hình lịch sự lấy thể diện làm trung tâm (face-centred politeness) ở hai khía cạnh là thể diện dương tính (positive face) và thể diện âm tính (negative face). Thể diện dương tính là mong muốn mình được người khác ủng hộ, tán thưởng, bênh vực và tôn trọng còn thể diện âm tính là mong muốn được tự do hành động và không bị người khác áp đặt.Trong giao tiếp, có nhiều hành vi ngôn ngữ có thể có nguy cơ đe dọa tới thể diện của người khác và được Brown và Levinson xem chúng là những hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts viết tắt FTAs) và chiến lược lịch sự ngôn ngữ là một phương tiện để giảm thiểu mức độ “mất thể diện”cho các đối tượng tham gia giao tiếp.

Mô hình lịch sự lấy thể diện làm trung tâm trên của hai tác giả đã đạt được nhiều thành tựu nhất định và được áp dụng rộng rãi trong nhiều các lĩnh vực khác nhau liên quan đến giao tiếp ngôn ngữ trong đó có hoạt động giảng dạy ngôn ngữ và ngoại ngữ. Tuy nhiên, thuyết lịch sự của Brown và Levinson vẫn bị cho là có những khiếm khuyết và hạn chế nhất định như quá nhấn mạnh đến mong muốn được tự chủ và mong muốn không bị áp đặt trong hành động của cá nhân mà bỏ qua yếu tố xã hội của thể diện, đặc biệt nó bị cho là có cái nhìn khá tiêu cực khi chỉ đưa ra duy nhất hành động ngôn ngữ để giảm nhẹ tính đe dọa thể diện 8 (FTAs) mà không đề cập đến hành động ngược lại có tính tích cực hơn là làm tăng giá trị thể diện được gọi là Face Flattering Actes (FFA). Các công trình nghiên cứu về lịch sự nêu trên phần lớn tập trung vào nghiên cứu các quy tắc, nguyên tắc về lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ; mối quan hệ giữa lịch sự và ngôn ngữ; các yếu tố quyết định mức độ lịch sự trong giao tiếp ngôn ngữ; đồng thời nhấn mạnh đến yếu tố thể diện và mất thể diện trong nghiên cứu xây dựng mô hình lịch sự. Tuy nhiên khi xem xét các góc độ của ngôn ngữ lịch sự, chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu trên vẫn chưa có sự khảo sát và nghiên cứu sâu về các phương tiện biểu hiện tính lịch sự trong đó có kính ngữ trong ngôn ngữ.

Kính ngữ là phương thức biểu thị sự kính trọng, đề cao các vai giao tiếp trong phát ngôn ở phương diện hình thái học và từ vựng trong một số các ngôn ngữ như tiếng Trung, tiếng Hàn, tiếng Nhật v. Vì vậy việc chúng tôi triển khai nghiên cứu về Kính ngữ tiếng Hàn có đối chiếu với các phương tiện biểu hiện tương đương trong tiếng Việt là cần thiết để bổ sung những hạn chế chưa được thực hiện ở các công trình nghiên cứu về ngôn ngữ lịch sự trên. Lịch sử nghiên cứu về kính ngữ tiếng Nhật và tiếng Trung Trung Quốc và Nhật Bản là hai quốc gia phương Đông chịu ảnh hưởng sâu sắc của lễ giáo phong kiến ở mọi mặt của đời sống xã hội trong đó có giao tiếp ngôn ngữ. Do đó, trong tiếng Trung và tiếng Nhật có một số lượng không nhỏ các biểu hiện kính ngữ hoặc biểu hiện tương đương và chúng được sử dụng trong giao tiếp mang sắc thái lịch sự.

Hoàng Anh Thi [69, 71] đã có các công trình nghiên cứu về đặc trưng lịch sự và các phương tiện biểu thị tính lịch sự trong tiếng Nhật có liên quan đến kính ngữ tiếng Nhật. Tác giả [70, 71, 73] cũng đã tiến hành khảo sát các các từ ngữ xưng hô giữa tiếng Nhật và tiếng Việt để thực hiện so sánh đối chiếu nghi thức giao tiếp giữa hai ngôn ngữ trong đó có đề cập đến kính ngữ mà tác giả xem là có phạm vi hẹp hơn ngôn ngữ lịch sự. Theo tác giả [69, tr.20-21] thì ngôn ngữ lịch sự trong tiếng Nhật bao gồm dạng kính ngữ (keigo) và dạng lịch sự của ngôn ngữ (teineigo). Do vậy, khi nói tới kính ngữ là nói tới dạng thức ngôn ngữ lịch sự riêng của tiếng Nhật còn tiếng Việt thì không có khái niệm kính ngữ-keigo như tiếng Nhật mà chỉ có phương tiện biểu đạt tương đương là ngôn ngữ lịch sự.

Tác giả cho rằng kính ngữ được sử dụng để thể hiện sự tôn kính vai trên còn dạng lịch sự của ngôn ngữ được sử dụng giao tiếp với mọi đối tượng vai trên hoặc vai dưới mà không liên quan đến quyền uy hay vị thế. Tác giả đã xếp kính ngữ nằm trên trục dọc thể hiện tôn ti, trật tự trên dưới còn dạng lịch sự nằm ở trục ngang thể hiện khoảng cách thân sơ. Tác giả cũng đã đưa ra phân tích cho rằng trong tiếng Nhật, khi giao tiếp với vai trên luôn phải giữ khoảng cách nhất định bằng dạng lịch sự của ngôn ngữ và trên cơ sở 9 đó mới cấu tạo phát ngôn kính ngữ nên dạng lịch sự vô hình trung lại trở thành cấp độ cơ sở của dạng kính ngữ như trong một số phát ngôn tiếng Nhật. Có thể nói các công trình nghiên cứu của tác giả luôn xem xét các nghi thức giao tiếp trong tiếng Nhật ít nhiều có liên quan đến kính ngữ và xem nó như một phương tiện biểu hiện lịch sự ở cấp độ cao của tiếng Nhật.