phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn đƣợc viết trong 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu. Những nnội dung hƣớng dẫn học sinh đọc hiểu bài thơ ' Muốn làm thằng Cuội" theo đặc trƣng thi pháp nhà thơ giao thời Tản Đà. Thực nghiệm sƣ phạm.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Loại hình văn học và nghiên cứu loại hình 1. Khái niệm loại hình Theo Từ điển Tiếng Việt, loại hình là “Tập hợp sự vật, hiện tƣợng cùng có chung những đặc trƣng cơ bản nào đó. Loại hình trong nghiên cứu văn học Kể từ khi phƣơng pháp nghiên cứu văn học theo đặc trƣng loại hình ra đời, ngƣời đầu tiên đặt nền móng cho phƣơng pháp này là nhà nghiên cứu văn học ngƣời Nga Vladimir Propp.
Còn ở nƣớc ta, công trình nghiên cứu văn học theo hƣớng loại hình là của giáo sƣ Đinh Gia Khánh với cuốn "Sơ bộ tìm hiểu truyện Tấm Cám". Hiện nay, phƣơng pháp loại hình là một trong những phƣơng pháp tổng quan, có thể đƣợc áp dụng cho nhiều bộ môn của ngành nghiên cứu văn học. Trong thực tiễn nghiên cứu khoa học, có những hiện tƣợng nếu chỉ đƣợc nghiên cứu một cách riêng biệt, thì ta khó có thể xác định đƣợc danh tính và giá trị của nó, bởi lẽ ta không có đƣợc các tiêu chuẩn và hệ quy chiếu của nó để dựa vào đó mà đánh giá nó. Đặc biệt là đối với những hiện tƣợng mới, nếu ta xác định đƣợc loại hình của nó, thì ta chỉ việc lấy các tiêu chuẩn và ý nghĩa của loại hình đó để gán cho nó là có thể rất dễ dàng đánh giá đƣợc giá trị của nó.
Nếu không xác định đƣợc loại hình của nó, thì ta suốt đời loay hoay với nó nhƣ đứng trƣớc một con vật lạ mà không biết gọi tên nó là gì, và nhƣ thế thì dĩ nhiên ta không thể biết đƣợc nó có ý nghĩa giá trị gì đối với chúng ta. Ở Việt Nam, thuật ngữ “loại hình” có lẽ mới xuất hiện từ những năm 1970, nhƣng trên thực tế thì những năm 1960 ở Việt Nam cũng đã có việc thực hành phƣơng pháp loại hình. Qua bằng chứng là cuốn sách của nhà nghiên cứu giáo sƣ Đinh Gia Khánh: "Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề của 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com truyện cổ tích qua truyện Tấm Cám" (NXB Hà Nội 1968). Ông là ngƣời đầu tiên ở nƣớc ta đƣợc coi là ngƣời áp dụng phƣơng pháp loại hình trong nghiên cứu văn học một cách có nguyên tắc.
Loại hình nhà thơ giao thời ở Tản Đà 1. Khái niệm giao thời “Giao thời là khoảng thời gian chuyển tiếp từ thời kì này sang thời kì khác,cái mới,cái cũ đan xen với nhau,thƣờng có mâu thuẫn xung đột,chƣa ổn định” [12, tr. Tính giao thời trong văn học Việt Nam giai đoạn 1900-1930 Có thể nói sở dĩ thơ văn Tản Đà mang đặc trƣng loại hình nhà thơ giao thời là một tất yếu của một giai đoạn văn học chuyển giao giữa cũ và mới,giữa trung đại và hiện đại,giữa Á và Âu. Tính giao thời trong văn học là đề cập đến những chuyển biến hết sức phức tạp cùa văn học trong một khoảng thời gian nhất định để đƣa nền văn học bƣớc sang một thời kì mới.
Sự chuyển giao giữa cũ và mới không phải diễn ra ngay để nhận biết, mà nó có sự thải hồi có lúc âm ỉ, dần dần và có thể nói nó diễn ra quyết liệt và không phân thắng bại. Đây cũng là một giai đoạn hết sức phức tạp của nội dung và hình thức sáng tác cũ và mới đan xen nhau,nền văn học cũ đã khắc phục dần những hạn chế từng cách tân,còn nền văn học mới vừa phát huy những nhân tố hiện đại vừa kế thừa những thành tựu của nền văn học cũ. Vì vậy văn học giai đoạn này có một diện mạo đặc biệt tạo nên một đặc trƣng riêng biệt không giống hay trùng lặp với các nền văn học trƣớc và sau nó. Trong lịch sử phát triển của văn học Việt Nam giai đoạn 1900-1930 là giai đoạn văn học có tính chất giao thời.
Đây là thời kì chuyển hóa,tập hợp để chuẩn bị cho sự ra đời của nền văn học hiện đại sau đó: “Văn học của cả giai đoạn 1900-1930 có tính chất giao thời. Tính chất giao thời đó đƣợc biểu hiện ở sự tồn tại song song hai nền văn học cũ và mới với hai lực lƣợng sáng tác,hai công chúng với hai quan niệm văn học hai ngôn ngữ văn học ở hai địa bàn khác nhau, ở xu thế thắng lợi cùa nền văn học mới đang tiến đi thay 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế nền văn học cũ tuy đã ở trên đã suy tàn nhƣng vẫn còn giữ một vị trí đáng kể, vẫn còn một tác dụng nhất định trong sự đi lên của văn học dân tộc” [15, tr. Nguyễn Đình Chú đã viết: “Lịch sử văn học xét cho cùng là lịch sử cách tân văn học” [1, tr. Nguyễn Đình Chú - Tài liệu bồi dƣỡng giảng dạy ở dạng SGK lớp 11 CCGD môn văn học - Hà Nội 1991.
Theo ông thì có hai mức độ cách tân đó là: Cách tân trong nội bộ một phạm trù văn học và cách tân có ý nghĩa chuyển từ phạm trù văn học này sang phạm trù văn học khác và sự thay đổi phạm trù văn học là sự cách tân có tính đồng bộ, toàn diện về cả lực lƣợng sáng tác công chúng thƣởng thức, về phƣơng diện văn học và phƣơng thức tồn tại của văn học,về đề tài, về thể loại hay quan niệm nghệ thuật…Và để thực hiện nó đòi hòi phài có một khoàng thời gian nhất định với sự chuyển hóa ở nhiều mức độ khác nhau: có khi âm thầm, nhƣng có khi cũng rất quyết liệt, gay go, phức tạp. Có thể xem 30 năm đầu của thế kỉ là chặng đƣờng đầu của sự cách tân văn học.Tính giao thời của văn học thể hiện rõ nhất trong giai đoạn này. Các biểu hiện của tính giao thời trong văn học 1900-1930 Khi nghiên cứu giai đoạn văn học 1900-1930 ta có thể nhận ra các biểu hiện của tính giao thời: Lúc này có sự tồn tại song song của hai lực lƣợng sáng tác,hai phƣơng pháp thể hiện,hai quan niệm sáng tác,hai loại công chúng…Nhƣng đó chỉ là những bề nổi của tình hình văn học lúc đó,mà điều cốt yếu là ta phải bóc tách đƣợc lớp vỏ bọc bề ngoài cùa nó để khai thác mọi vấn đề tiềm ẩn trong nó mới có thể nhìn nhận đƣợc tính chất và nội dung cốt lõi của tính giao thời trong văn học. Trong lịch sử văn học Việt Nam, đây là giai đoạn duy nhất có sự đan xen phức tạp nhƣng cũng rất tích cực giữa cũ và mới trong sáng tác cùa một tác giả,đôi khi sự đan xen đó còn tồn tại ngay trong chính cùng một tác phẩm.
Hai yếu tố cũ và mới về cả nội dung và nghệ thuật đƣợc kết hợp nhuần nhuyễn trong rất nhiều thể loại khác nhau tạo ra những giá trị đặc biệt mà 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chƣa thể xếp vào nền văn học trung đại hay hiện đại. Tuy nhiên ta có thể dễ dàng nhận ra những biểu hiện của tính giao thời trong văn học giai đoạn này ở các mặt sau: a. Trƣờng hợp nội dung mới thể hiện trong những hình thức cũ Đây là trƣờng hợp phổ biến trong dòng văn học yêu nƣớc và cách mạng. Mục đích của dòng văn học này đã tập trung thể hiện những nội dung mới trong những hình thức nghệ thuật chƣa có gì thay đổi.
Ngƣời ta bắt đầu nói tới tƣ tƣởng yêu nƣớc mới. Lúc này yêu nƣớc và trung quân không còn đi đôi với nhau mà yêu nƣớc gắn liền với đấu tranh giải phóng dân tộc,bảo tồn “nòi giống” và đi đến xã hội theo con đƣờng cách mạng dân chủ tƣ sản. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc tƣ tƣởng dân chủ, dân quyền đƣợc đƣa ra và đƣợc xem là mục tiêu của phong trào cách mạng,chủ nghĩa anh hùng đƣợc xác lập và phồ biến rộng rãi…Tất cả các nội dung trên đều đƣợc thể hiện là các thể loại văn học của các nhà nho xƣa và chữ Hán vẫn là ngôn ngữ phổ biến để truyền tải các nội dung trên. Văn xuôi vẫn còn nặng tính chất biền ngẫu, vẫn còn thông dụng với các nhà chí sĩ cách mạng thời kì này.
Thời kì này các tác giả đã có ý thức đƣa các vấn đề mới vào văn học với mục đích tuyên truyền,vận động cách mạng.Hay nói cách khác là họ đã chú ý việc dổi mới nội dung sáng tác nhƣng chƣa chú trọng tới yếu tố nghệ thuật đổi mới theo kiểu “bình cũ, rƣợu mới”. Không chỉ ở văn học cách mạng mà cả văn học hợp pháp các hình thức,nghệ thuật cũ vẫn đƣợc sủ dụng trong các sáng tác: Đông Hồ,Tƣợng phố, Hoàng Ngọc Phách đã thổ lộ tình cảm thầm kín, riêng tƣ của mình bằng những hình ảnh cũ kĩ thông qua các bài thơ Đƣờng cổ kính xen giữa những câu văn xuôi,văn biến ngẫu. Họ đã thổi vào văn chƣơng hợp pháp bấy giờ một nỗi buồn mênh mông,da diết. Nói nó mới là mới so với nỗi buồn trong thơ trƣớc đây nhƣng cũng chƣa phải là nỗi buồn của những nhà thơ liên quan giai đoạn 30 - 45.
Trong sáng tác của họ đã chuẩn bị cho sự ra đời của Thơ Mới về sau. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Sự ra đời của một số thể loại văn học mới Ở giai đoạn đầu của thế kỉ XX do ảnh hƣởng sâu sắc của nền văn phƣơng tây,đặc biệt là nền văn học Pháp công tác dịch thuật, họ đã dần chuyển sang công tác tác phẩm văn học Pháp. Và kết quả là sự ra đời của tiểu thuyết truyện ngắn, kịch… Đó là những thể loại mới thể loại văn học hiện đại.Họ đã từng bƣớc đẩy lùi văn chƣơng Hán ngữ, những cách viết dùng điển tích,điển cố cách nói ƣớc lệ… để cố gắng đƣa vào đó thứ ngôn ngữ bình dị đôi khi là gẩn gũi với lời ăn tiếng nói của nhân dân và xây dựng thế giới nhân vật.
Có thể nói,họ đã có nhƣng đổi mới đáng kể và rõ nét về mặt nghệ thuật mặc dù không tránh khỏi những hạn chế nhất định.Điều muốn nói ở đây là trong lớp vỏ có phần mới mẻ ấy,họ vẫn tiếp tục thể hiện những nội dung cũ kĩ,thậm chí là lạc hậu và lỗi thời.