CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ở nước ngoài. Từ thời xa xưa, các nhà giáo dục đã nhận thấy trò chơi là một phần trong đời sống con người và cần lựa chọn những trò chơi phù hợp để đưa vào hoạt động giáo dục trong lớp học, trong nhà trường.
Trò chơi trong lớp học, trường học (gọi chung là trường học) có những đặc điểm, yêu cầu riêng của nó và thường với mục đích là để giải trí, tăng hứng thú học tập và phục vụ cho việc học tập của người học. Với vai trò to lớn của trò chơi, nhiều nhà giáo dục, nhà tâm lí học và ngay cả các nhà triết học đã nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng trò chơi trong trường học. Đi đầu trong xu hướng sử dụng các trò chơi dạy học làm phương tiện để phát triển toàn diện cho trẻ có thể kể đến nhà sư phạm nổi tiếng I.Komenxki (1592-1670) người Tiệp Khắc. Theo quan điểm của ông, trò chơi là hình thức hoạt động phù hợp, cần thiết với bản chất và khuynh hướng của con trẻ.
Trò chơi dạy học là một trong những dạng hoạt động trí óc nghiêm túc, là nơi mọi năng lực của trẻ em được bồi dưỡng phát triển và mở rộng phong phú thêm vốn hiểu biết. Với suy nghĩ trò chơi là niềm hạnh phúc, vui sướng của tuổi thơ, nó chính là phương tiện nhằm phát triển một cách toàn diện cho trẻ.Komenxki cho rằng người lớn phải chú ý đến các trò chơi dạy học cho trẻ đồng thời phải tổ chức, hướng dẫn, chỉ đạo một cách hợp lý, đúng đắn cho trẻ chơi. Tư tưởng sử dụng trò chơi với mục đích dạy học trong nền giáo dục cổ điển được thể hiện một cách đầy đủ trong hệ thống Giáo dục của nhà sư phạm nổi tiếng Ph.Phroebel (1782 - 1852) người Đức. Là người tiên phong, ông đã khởi xướng và đề xuất ý tưởng kết hợp việc dạy học với trò chơi cho trẻ.
Tư tưởng của ông về trò chơi phản ánh cơ sở lý luận sư phạm duy tâm thần bí. Thông qua trò chơi, ông cho rằng trẻ hiểu và nhận thức được cái khởi đầu do thượng đế sinh ra tồn tại ở khắp nơi nơi, nhận thức được 7 những quy luật tạo ra thế giới, tạo ra ngay chính bản thân mình. Chính vì thế ông phủ nhận tính tích cực, sáng tạo của trẻ khi tham gia trò chơi. Vì luôn cho rằng, nhà Giáo dục chỉ cần phát triển những cái có sẵn của trẻ nên ông đề cao tính giáo dục của trò chơi trong quá trình phát triển thể chất, cũng như phát triển tư duy, nhằm tăng khả năng phát triển ngôn ngữ, trí tưởng tượng của trẻ.Bazedov thì cho rằng trò chơi là một phương tiện dạy học.
Với suy nghĩ của I.Bazedov, trong lớp học, nếu giáo viên có sử dụng các biện pháp, phương pháp chơi hoặc tổ chức các tiết học dưới hình thức chơi thì sẽ nó đáp ứng được mong muốn và nhu cầu phù hợp với đặc điểm của người học từ đó thu hút sự tập trung và tất nhiên hiệu quả của tiết học sẽ cao hơn. Ông đã sáng tạo và thiết kế ra được một hệ thống các trò chơi học tập dùng lời như: Trò chơi điền những từ còn thiếu; trò chơi gọi tên; trò chơi phát triển kĩ năng, khái quát tên gọi của cá thể; trò chơi đoán từ trái nghĩa,. Theo quan điểm của ông thì những trò chơi này mang lại cho người học niềm vui và phát triển năng lực trí tuệ [34]. Vào những năm 40 của thế kỷ XIX, có một vài nhà khoa học giáo dục của Nga như: P.
đã đánh giá cao vai trò giáo dục, đặc biệt là tính hấp dẫn của các trò chơi dân gian Nga đối với trẻ em mẫu giáo.Pokrovxki trong lời đề tựa cho tuyển tập “Trò chơi của trẻ em Nga” đã chỉ ra nguồn gốc, giá trị đặc biệt và tính hấp dẫn lạ thường của trò chơi dân gian Nga. Vào những năm 30 - 60 của thế kỷ XX, việc sử dụng trò chơi dạy học trên lớp học đã được phản ánh trong các công trình nghiên cứu của R.Giucovxkaia đã nâng cao vị thế của việc dạy học thông qua các trò chơi. Với đặc thù và lợi thế của trò chơi dạy học, Bà chỉ ra nhiều tiềm năng của những “tiết học” dưới hình thức các trò chơi học tập, coi trò chơi học tập là một trong số các hình thức dạy học, giúp người học tiếp thu những tri thức mới từ những ý tưởng đó. Đồng thời, Bà cũng đã thiết kế ra một số “tiết học – trò chơi” và đưa ra một số yêu, khuyến cáo cầu khi xây dựng chúng [35, 8 tr.
Song song với đó, các nhà khoa học như OKon (Ba lan), B.Exipov, Skinner, Bruner (Mỹ), A. nghiên cứu tính tích cực trên nhiều phương diện khác nhau. Trước hết, người ta xem xét và nghiên cứu tính tích cực trong nhận thức của người học với mối quan hệ giữa nhận thức và tình cảm, ý chí (R.) con đường nghiên cứu này đã bổ trợ rất nhiều cho các nhà giáo dục trong việc tìm ra những hướng đi và điều kiện cần thiết nhằm hình thành và phát huy tính tích cực nhận thức của người học [32]. Tiếp đến, người ta nghiên cứu về cấu trúc và bản chất của tính tích cực trong nhận thức của người lớn và trẻ em, trong đó đặc biệt quan tâm tới vai trò chủ thể và chủ động trong quá trình nhận thức (Denomme J.Êxipop, Xavier Roegiers, Denomme J.Anstova, Madedine Roy.) những tác giả này đã coi tính tích cực trong nhận thức là thái độ của chủ thể nhận thức đối với đối tượng nhận thức thông qua việc huy động các chức năng tâm lí ở mức độ cao để giải quyết các vấn đề nhận thức.
Trong các nghiên cứu của mình: Sư phạm tương tác một tiếp cận khoa học thần kinh về học và dạy, Roy M, Denomme J.M đã kết luận cấu trúc não của con người có liên quan đến hứng thú học tập của học sinh. Khi học sinh có hứng thú học tập, việc học của chúng trở nên thú vị và dễ dàng hơn. Do vậy, kết quả học tập đạt được sẽ tốt hơn [35]. Người có công rất lớn trong việc đặt nền móng cơ sở lí luận cho việc nghiên cứu trò chơi trong trường học là nhà tâm lí học L.
Ông đã nghiên cứu và đưa ra các luận điểm sau [27]: - Khẳng định tính hiện thực và bản chất xã hội của trò chơi trẻ em. - Khẳng định vị trí trung tâm của trò chơi trẻ em trong sự phát triển tâm lí của trẻ. Trò chơi là động lực để phát triển và tạo ra “vùng phát triển gần”. - Trò chơi trẻ em không thể nảy sinh, tự phát mà nó do những ảnh hưởng có chủ đích và không có chủ đích từ phía người lớn xung quanh.
9 - Vận dụng các phương pháp phân tích trong nghiên cứu các chức năng tâm lí, trong đó có việc nghiên cứu trò chơi là hết sức cần thiết. - Phải tổ chức các nghiên cứu thực nghiệm về trò chơi một cách trực tiếp thay vì dừng lại ở nghiên cứu quan sát. Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, sự đa dạng của các phương tiện dạy học, việc sử dụng trò chơi trong trường học ngày càng được đầu tư nghiên cứu và ứng dụng nhiều hơn, hiệu quả hơn. Có thể thấy, trên thế giới, việc nghiên cứu, xây dựng và tổ chức trò chơi nói chung và trong trường học nói riêng đã có từ rất sớm và ngày càng được phát triển.
Vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm nhất hiện nay là làm thế nào để hoàn thiện các kĩ năng tổ chức những trò chơi sao cho đa dạng, phù hợp mang tính tích hợp các môn học để tạo hứng thú trong dạy học. Một số bài viết về vấn đề nghiên cứu trong nước Cũng như các hoạt động giáo dục ở trường học trên thế giới, trò chơi cũng là một hoạt động không thể thiếu trong trường học ở nước ta. Ở Việt Nam, cũng có nhiều tác giả nghiên cứu về việc thiết kế và sử dụng trò chơi dạy học dưới nhiều góc nhìn và ở nhiều bộ môn khác nhau. Phải kể đến số tác giả như nổi tiếng như Lê Bích Ngọc, Phan Huỳnh Hoa, Trương Kim Oanh, Vũ Minh Hồng, Phan Kim Liên, … là những người đi đầu trong việc nghiên cứu và biên soạn một số trò chơi và trò chơi học tập,.
Hệ thống những trò chơi và trò chơi học tập được các tác giả soạn thảo hầu hết được áp dụng trong phần củng cố kiến thức dùng trong các môn học như: Hình thành biểu tượng toán đơn giản, làm quen với môi trường xung quanh,. rèn các giác quan chú ý, ghi nhớ, phát triển tư duy và ngôn ngữ cho trẻ. Các tác giả đặc biệt chú ý đến ý nghĩa phát triển của trò chơi học tập, nhằm phát triển đồng thời các giác quan và các chức năng tâm lý chung của người học. Mặc dù vậy, các nghiên cứu này cũng chưa thực sự nghiên cứu sâu việc xây dựng và sử dụng trò chơi dạy học trong quá trình nhận thức của người học.
10 Ngay từ những năm 80 của thế kỷ trước, một số sách, tài liệu trong giáo dục đã đề cập tới trò chơi trong trường học, trò chơi và cách thức tổ chức chơi. Trong đó có thể kể đến các sách xuất bản từ năm 1980 đến nay như: “Trò chơi học tập” của Vũ Minh Hồng [15]; “Hướng dẫn tổ chức hoạt động vui chơi” của Nguyễn Thị Ngọc Trúc [28]; “100 trò chơi sinh hoạt” của Ngô Tấn Tạo [22]; “50 trò chơi vui- khỏe thông minh” của Đặng Tiến Huy [17]; “Trò chơi trẻ em” của Nguyễn Ánh Tuyết [29]; “Phát huy tính tích cực nhận thức của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi trong trò chơi học tập” của Nguyễn Thị Hòa [11]; “Trò chơi vận động” của Trần Đồng Lâm, Đinh Mạnh Cường [20] v. Tác giả Nguyễn Ánh Tuyết đã giới thiệu một số trò chơi trí tuệ dành cho trẻ em và đề cập đến trò chơi trí tuệ trong tác phẩm “Trò chơi trẻ em”. Việc sử dụng các trò chơi này nhằm thúc đẩy các hoạt động trí tuệ của trẻ [29].
Trong cuốn tài liệu “Hướng dẫn tổ chức học tập vui chơi”, tác giả Nguyễn Thị Ngọc Trúc đã liệt kê các loại trò chơi, mức độ các mối quan hệ trong trò chơi. Đó là chơi tự phát, không có tổ chức, chơi một mình, chơi có tính cạnh tranh, chơi cùng nhau trong một thời gian ngắn, chơi hợp tác với nhau lâu trên cơ sở hứng thú với nội dung chơi.