Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỨNG THÚ NGHỀ NGHIỆP CỦA SINH VIÊN SƯ PHẠM 1. Một số quan niệm về hứng thú 1.Một số quan niệm về hứng thú của các nhà tâm lí học phương Tây Một số nhà tâm lí học phương Tây cho rằng hứng thú là thuộc tính có sẵn của con người, quá trình lớn lên của con người cũng là quá trình bộc lộ thiên hướng của họ.Phrebac coi hứng thú là thuộc tính bẩm sinh vốn có của con người. Một số nhà tâm lí khác như: U.Klaparet cũng cho rằng hứng thú là dấu hiệu của nhu cầu, bản năng, khát vọng cần được thỏa mãn.Klaparet đã tiến hành thực nghiệm để khẳng định điều đó. Theo Harlette Buhler, hứng thú không những chỉ toàn bộ những hành động khác nhau mà còn thể hiện cấu trúc bao gồm các nhu cầu, là dấu hiệu của nhu cầu bản năng cần được thỏa mãn.
Theo Fransiska, Baumagsten xem hứng thú là trường hợp riêng của thiên hướng. Strong cho rằng: Hứng thú được biểu hiện trong xu thế của con người muốn học được một số đối tượng nhất định, yêu thích một vài hoạt động và định hướng tích cực nhất định vào những hoạt động đó. Nhà TLH người Đức: J.Herbart khi đề cập tới vấn đề hứng thú đã cho rằng: “Hứng thú là thuộc tính bẩm sinh vốn có của con người, được biểu hiện thông qua thái độ, tình cảm của con người vào một đối tượng nào đó trong thế giới khách quan” [Dẫn theo 25, tr. Ở đây ông đã chỉ ra được mặt biểu hiện cơ bản của hứng thú đó là tình cảm của chủ thể trong mối quan hệ với đối tượng tạo ra hứng thú.Ph Shecbac- nhà tâm lí học người Đức nghiên cứu về nguồn gốc của hứng thú cho rằng hứng thú là thuộc tính tâm lí vốn có, được biểu hiện thông qua thái độ, tình cảm của con người vào một đối tượng nào đó trong thế giới khách quan.E Super lại cho rằng: “Hứng thú không phải là thiên hướng, không phải là nét tính cách của cá nhân, nó là một cái gì đó khác, riêng rẽ với thiên hướng, riêng rẽ với tính cách của cá nhân”[Dẫn theo 25, tr.
Như vậy, có thể thấy các nhà tâm lí học phương Tây coi hứng thú là một thuộc tính có sẵn, bẩm sinh của con người không tách khỏi việc hạ thấp vai trò của giáo dục cũng như hoạt động có ý thức trong việc hình thành phát triển hứng thú của con người.Một số quan niệm về hứng thú của các nhà tâm lí học Macxit Đứng trên quan điểm duy vật biện chứng, các nhà tâm lí học Macxit có quan niệm khác so với các nhà tâm lí học Phương Tây về hứng thú. Họ coi hứng thú không phải là một cái gì đó trừu tượng, hứng thú cũng không phải những thuộc tính có sẵn trong nội tại con người mà là kết quả của sự hình thành nhân cách con người, nó phản ánh một cách khách quan thái độ đang tồn tại ở cá nhân. Thái độ đó xuất hiện do kết quả của sự ảnh hưởng qua lại giữa điều kiện sống và hoạt động của con người. Chính vì vậy, nguyên nhân của hứng thú rất đa dạng, khiến cho các tác giả khác nhau, có những cách giải thích khác nhau về hứng thú: B.Chieplov coi hứng thú là xu hướng, là chú ý hay là xu hướng lựa chọn khách thể nào mà con người cho là đáng quan tâm nhất; V.Kruchetxki quan niệm hứng thú là khuynh hướng nhận thức tích cực của con người đối với những đối tượng xác định và có mối quan hệ với cảm xúc dương tính; Theo V.Ackipop, hứng thú là thái độ nhận thức tích cực của cá nhân với đối tượng trong hiện thực khách quan; Theo A.A Liublinxcaia cho rằng hứng thú là thái độ nhận thức, thái độ khao khát đi sâu vào thế giới xung quanh.A Ruđich 16 “Hứng thú là biểu hiện xu hướng đặc biệt của cá nhân nhằm nhận thức những hiện tượng nhất định của cuộc sống xung quanh, đồng thời biểu hiện thiên hướng tương đối cố định của con người với các loại hoạt động nhất định” [18, tr.Leonchiep xem “Hứng thú là một thái độ nhận thức đặc biệt đối với đối tượng hoặc hiện tượng của thực tế khách quan”[12, tr.
“Hứng thú biểu hiện ở sự tập trung chú ý cao độ, ở sự say mê hấp dẫn bởi nội dung hoạt động, ở bề rộng và chiều sâu của hứng thú” [28, tr. Hứng thú được nảy sinh chủ yếu do sự hấp dẫn về mặt cảm xúc trong nội dung hoạt động. Hứng thú làm nảy sinh mong muốn hành động, tăng sức làm việc, đặc biệt là tăng tính tích cực, tăng tính tự giác trong hoạt động và vì vậy hứng thú làm tăng hiệu quả quá trình hoạt động; Theo A. Côvaliốp, đưa ra ý kiến trên cơ sở phân tích xác đáng mối quan hệ giữa hứng thú với các quá trình tâm lí khác.
Theo ông “Hoàn toàn không thể đồng nhất nhu cầu với hứng thú” [3, tr.227] mặc dù đó là cơ sở để hình thành hứng thú và ngược lại. Ông đã đưa ra định nghĩa “Hứng thú là một thái độ đặc thù của cá nhân đối với đối tượng nào đó, do ý nghĩa của nó trong cuộc sống và do sự hấp dẫn về mặt tình cảm của nó” [3, tr. Nhìn chung, các nhà tâm lí học Nga đã chỉ ra tính chất phức tạp của hứng thú, xem xét hứng thú trong mối tương quan với các thuộc tính khác của nhân cách (nhu cầu, cảm xúc, ý chí, trí tuệ…) 1.Một số quan niệm về hứng thú ở Việt Nam. Theo Từ điển tâm lý của tác giả Vũ Dũng: “Hứng thú thể hiện nhu cầu nhận thức nhằm đảm bảo cho nhân cách ý thức được mục đích hoạt động và tạo điều kiện cho việc định hướng, làm quen với những sự việc mới, cho việc phản ứng hiện thực một cách đầy đủ và sâu sắc hơn.
Về mặt chủ quan, hứng thú được thể hiện thông qua xúc cảm gắn với quá trình nhận thức, qua sự chú ý của chủ thể đến đối tượng hứng thú. Việc thỏa mãn hứng thú không dập tắt 17 hứng thú mà tạo ra những hứng thú mới đáp ứng mức độ cao hơn của hoạt động nhận thức. Trong quá trình phát triển, hứng thú có thể biến thành năng khiếu như là sự thể hiện nhu cầu thực hiện hoạt động đã gây ra hứng thú. Người ta phân biệt hứng thú trực tiếp – hứng thú do tính chất lôi cuốn của đối tượng tạo nên và hứng thú gián tiếp đối với đối tượng là công cụ để đạt được mục đích hoạt động.
Tính bền vững của hứng thú được biểu hiện ở độ dài thời gian duy trì hứng thú ở cường độ của hứng thú. Việc cá nhân khắc phục những khó khăn khi thực hiện những hoạt động không hứng thú, nhưng việc thực hiện hoạt động đó là điều kiện để cá nhân thực hiện hoạt động hứng thú cho thấy tính bền vững của hứng thú. Đánh giá độ rộng hay hẹp của hứng thú được xác định bởi nội dung và giá trị của hứng thú đối với nhân cách. Các tác giả Phạm Minh Hạc – Lê Khanh – Trần Trọng Thủy cho rằng: “Khi ta có hứng thú về một cái gì đó, thì cái đó bao giờ cũng được ta ý thức, ta hiểu ý nghĩa của nó đối với cuộc sống của ta.
Hơn nữa ở ta xuất hiện một tình cảm đặc biệt đối với nó, do đó hứng thú lôi cuốn hấp dẫn chúng ta về phía đối tượng của nó, tạo ra tâm lý khát khao tiếp cận, đi sâu vào nó”. Tác giả Nguyễn Quang Uẩn quan niệm “Hứng thú là thái độ đặc biệt của cá nhân với đối tượng nào đó, vừa có ý nghĩa với cuộc sống, vừa có khả năng đem lại khoái cảm cho cá nhân trong quá trình hoạt động”[28, tr. Rõ ràng, định nghĩa này nhấn mạnh tới các điểm sau: Quan hệ giữa chủ thể và đối tượng. Đối tượng phải có ý nghĩa và hấp dẫn mới có thể tạo nên Hứng thú với chủ thể.
Mặt khác chủ thể tiến hành hoạt động để chiếm lĩnh đối tượng, phát hiện ý nghĩa, giá trị của đối tượng mới thấy hấp dẫn, hứng thú. Thái độ đặc biệt nói lên hứng thú có sự lựa chọn mang tính cá nhân, gắn với khuynh hướng riêng; đặc biệt còn ở chỗ nói lên thái độ tích cực như: chú ý, 18 tìm tòi, sáng tạo, chiếm lĩnh những cái có ý nghĩa, giá trị. Trái với hứng thú là thái độ thờ ơ, vô cảm hoặc những ham muốn đam mê tiêu cực, phản giá trị … Từ các quan điểm trên về hứng thú của các tác giả trong và ngoài nước, trong đề tài này chúng tôi tiếp cận khái niệm hứng thú theo tác giả A. Côvaliốp: “Hứng thú là thái độ tích cực của chủ thể hướng tới đối tượng với một cảm xúc đặc biệt (sự say mê và sự thích thú) do nhận thức được ý nghĩa của nó trong đời sống, thể hiện mong muốn tìm hiểu, khám phá đối tượng và hành động đạt kết quả cao.
Biểu hiện của hứng thú Theo G.Sukina, hứng thú biểu hiện ở những khía cạnh sau:[20] Khuynh hướng lựa chọn các quá trình tâm lý của con người nhằm vào đối tượng và hiện tượng của chủ thể xung quanh; Nguyện vọng, nhu cầu của cá nhân muốn tìm hiểu một lĩnh vực, hiện tượng cụ thể, một hoạt động xác định mang lại sự thỏa mãn cho cá nhân; Nguồn kích thích mạnh mẽ, tích cực cho cá nhân; do ảnh hưởng của nguồn kích thích này, mà tất cả các quá trình diễn ra khẩn trương, còn hoạt động trở nên say mê và đem lại hiệu quả cao; Thái độ đặc biệt (không thờ ơ, bàng quan mà tràn đầy những ý định tích cực, một cảm xúc trong sáng, một ý chí tập trung đối với các đối tượng, hiện tượng, quá trình…) Theo tác giả Phạm Tất Dong, hứng thú biểu hiện ở những khía cạnh sau: Biểu hiện trong khuynh hướng của con người đối với hoạt động có liên quan tới đối tượng của hứng thú đó; Biểu hiện trong trải nghiệm thường xuyên về đối tượng này, về việc có liên quan tới chúng; Biểu hiện trong sự tập trung chú ý của con người vào đối tượng hứng thú; Biểu hiện trong sự ghi nhớ nhanh và lâu những điều có quan hệ gần gũi với đối tượng này, trong hoạt động tưởng tượng phong phú, trong tư duy căng thẳng những vấn đề có liên quan đến đối tượng của hứng thú đó. Dựa vào các biểu hiện của hứng 19 thú, chúng tôi cho rằng biểu hiện của hứng thú là khả năng tập trung chú ý, say mê vào đối tượng mà quên đi cảm giác mệt mỏi. Luôn dành nhiều thời gian cho đối tượng mình hứng thú, và cố gắng hết mình để vượt qua khó khăn dù từng thất bại [5] 1.