Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƢỜNG BIỂN 1.1 Khái quát chung về vận chuyển hàng hóa bằng đƣờng biển Việt Nam, quốc gia đông dân thứ hai trong khối Asean, với bờ biển trải dài hơn 3.200 km từ Móng Cái đến Hà Tiên, nằm ở vị trí mặt tiền của Đông Nam Á. Hiện nay có tới trên 100 cảng biển lớn nhỏ với tổng chiều dài bến trên 30 km. Hệ thống các cảng phía Bắc (từ Quảng Ninh đến Ninh Bình) gồm 22 cảng, trong đó quan trọng nhất là cảng Cái Lân và cụm cảng Hải Phòng. Hệ thống các cảng miền Trung (từ Thanh Hoá đến Bình Thuận) gồm 37 cảng với các cụm cảng quan trọng nhất là Đà Nẵng (tổng hợp) và Nghi Sơn, Dung Quất (chuyên dùng).
Hệ thống các cảng miền nam (Từ Bà Rịa- Vũng Tàu đến Kiên Giang) gồm 45 cảng, hiện là khu vực có mật độ lưu thông hàng hoá lớn nhất trên cả nước, đặc biệt là khu vực cảng Sài Gòn - Thị Vải- Vũng Tàu. Các tuyến đường biển nội địa quan trọng nhất đều xuất phát từ các trung tâm trung chuyển nêu trên. Các tuyến đường biển quốc tế quan trọng nhất xuất phát từ Hải Phòng/TP Hồ Chí Minh đi khu vực Đông Á (Nga, Nhật, Hàn Quốc, Hong Kong…). Rõ ràng rằng thiên nhiên đang ưu đãi cho chúng ta rất nhiều trong việc phát triển vận tải biển.
Cùng với tốc độ tăng trưởng nhanh chóng của thương mại quốc tế, ngành vận tải biển Việt Nam đang có những cơ hội to lớn. Theo thống kê, lượng hàng hóa quốc tế vận chuyển qua đường biển chiếm 80% tổng lưu lượng hàng xuất nhập khẩu của Việt Nam. Vì vậy, vai trò của nó tới hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam là rất quan trọng.1 Khái niệm vận chuyển hàng hoá bằng đƣờng biển Ngoài những tính chất chung của hoạt động vận chuyển, vận chuyển đường biển có những yếu tố mang tính chất đặc thù. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển là quá trình sử dụng tàu biển vận chuyển đồ vật theo tuyến đường cố định hoặc không cố định từ nơi này tới nơi khác.
Theo nghĩa rộng nó là sự tập hợp các yếu tố kinh tế kỹ thuật nhằm khai thác, chuyên chở bằng tàu biển một cách có hiệu quả hàng hóa. Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển được tiến hành thông qua các doanh nghiệp, tổ chức chuyên ngành thực hiện. Vận chuyển đường biển là ngành vận tải chủ chốt so với các phương thức vận tải khác trong chuyên chở hàng hoá xuất nhập khẩu. Nó đảm nhận chuyên chở gần 80% tổng khối lượng hàng hoá trong buôn bán quốc tế.
Nguyên tắc " tự do đi biển " đã tạo thuận lợi cho ngành vận tải đường biển và nhờ đó tàu thuyền mang mọi quốc tịch được tự do hoạt động trên các tuyến thương mại quốc tế. Khối lượng hàng hoá chuyên chở bằng đường biển quốc tế tăng nhanh qua các giai đoạn. Vận tải đường biển thúc đẩy buôn bán quốc tế phát triển. Hiệu quả của hoạt động vận chuyển đường biển tác động trực tiếp đến khả năng hội nhập của nền kinh tế.
Theo nhà kinh tế học Anh Ullman "Khối lượng hàng hoá lưu chuyển giữa hai nước tỷ lệ thuận với tỷ số tiềm năng kinh tế của hai nước và tỷ lệ nghịch với khoảng cách kinh tế. Khoảng cách kinh tế càng được rút ngắn thì lượng hàng tiêu thụ trên thị trường càng lớn". Điều này lý giải tại sao khoảng cách địa lý từ Thái Lan đến Mỹ xa hơn đến Việt Nam nhưng khối lượng và kim ngạch xuất khẩu của Thái Lan và Mỹ lớn hơn so với Việt Nam. Hoạt động vận chuyển đường biển hiệu quả làm tăng tính cạnh tranh của một quốc gia trên trường quốc tế.
Theo nghiên cứu của Limao và Venables (2001), sự khác biệt trong kết cấu cơ sở hạ tầng (đặc biệt là lĩnh vực giao thông vận tải) chiếm 40% trong sự chênh lệch chi phí đối với các nước tiếp giáp với biển và 60% đối với các nước không tiếp giáp với biển. Quốc gia nào có hệ thống cơ sở hạ tầng bảo đảm, hệ thống cảng biển tốt. sẽ thu hút 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được đầu tư từ các công ty hay tập đoàn lớn trên thế giới [16, tr. Sự phát triển vượt bậc của Singapore, Hồng Kông và gần đây là Trung Quốc là một minh chứng sống động cho việc thu hút đầu tư nước ngoài nhằm tăng trưởng xuất khẩu, tăng GDP thông qua việc phát triển cơ sở hạ tầng, dịch vụ vận chuyển đường biển và dịch vụ logistics.
Vận tải đường biển là yếu tố không tách rời thương mại quốc tế. Với mối quan hệ chặt chẽ và hữu cơ giữa thương mại và vận tải mà nhiều nước đặt tên Luật hàng hải là Luật hàng hải thương mại (Merchant Marine Transport Law). Nhật Bản, một trong những nước có nền thương mại và vận tải phát triển nhất thế giới còn dành hẳn một quyển trong Bộ Luật Thương mại (quyển 4 bao gồm 7 chương, 151 điều) để điều chỉnh các quan hệ phát sinh từ thương mại hàng hải. Thực tế đã chứng minh giao nhận vận tải là một yếu tố quan trọng có tác dụng khuyến khích hoặc kìm hãm sự phát triển của buôn bán giữa các nước.
Vận tải đường biển phát triển góp phần làm thay đổi cơ cấu hàng hoá và cơ cấu thị trường trong buôn bán quốc tế. Trước đây, khi vận tải đường biển chưa phát triển, hàng hoá chỉ có thể bán cho các nước lân cận, ở thị trường gần. Ví dụ, Việt Nam bán hàng cho các nước Trung Quốc, Lào, Thái Lan. Ngày nay, vận tải đường biển đã phát triển, hàng hoá có thể được buôn bán ở bất kỳ thị trường nào trên thế giới.
Vì vậy, vận tải đường biển góp phần thay đổi thị trường hàng hoá. Những nước xuất khẩu có khả năng tiêu thụ sản phẩm của mình ở những thị trường xa xôi. Ngược lại, nước nhập khẩu có điều kiện lựa chọn thị trường cung cấp hàng hoá rộng rãi hơn. Sự mở rộng thị trường và thay đổi cơ cấu thị trường trong buôn bán quốc tế được thể hiện ở cự ly chuyên chở trung bình trong vận tải đường biển quốc tế ngày một tăng lên.
Năm 1980 cự ly chuyên chở trung bình trong vận tải đường biển quốc tế là 3.967 hải lý và năm 1990 là 4. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vận tải đường biển tác động tới cán cân thanh toán quốc tế. Nếu vận tải đường biển của một nước không đáp ứng được nhu cầu chuyên chở hàng hoá ngoại thương thì phải chi ra một lượng ngoại tệ nhất định để nhập khẩu sản phẩm vận tải. Sự thiếu hụt trong cán cân xuất nhập khẩu sản phẩm vận tải sẽ ảnh hưởng xấu tới cán cân thanh toán quốc tế.
Trái lại, dư thừa trong cán cân thanh toán về vận tải có thể bù đắp một phần thiếu hụt trong cán cân mậu dịch nói riêng và trong cán cân thanh toán quốc tế nói chung. Như vậy, vận chuyển hàng hóa bằng đường biển là hoạt động giúp phát triển giao thông nối liền với nhiều quốc gia nhất và có chi phí vận tải thấp nhất nhưng lại có thể đáp ứng khối lượng vận tải lớn nhất. Với sự nỗ lực không ngừng của toàn ngành hàng hải hiện nay, vận tải biển đã có bước phát triển lớn mạnh không ngừng. Uy tín của vận tải Việt Nam trên thị trường thế giới ngày một nâng cao, giúp ngành hàng hải phấn đấu vươn lên cùng sự phát triển của thế giới.2 Đặc điểm kinh tế kỹ thuật của hoạt động vận chuyển hàng hoá bằng đƣờng biển Vận tải đường biển có thể phục vụ chuyên chở tất cả các loại hàng hoá trong buôn bán quốc tế, từ các loại hàng thể rắn như máy móc, trang thiết bị, sản phẩm dệt may đến thể lỏng, khí như dầu thô, khí ga.
thậm chí cả các loại nhiên liệu. Các loại hàng hóa đặc biệt như hạt nhân, súng đạn, các loại khí hóa lỏng cũng đều có thể được vận chuyển bằng tàu biển. Vận tải đường biển thích hợp với chuyên chở hàng hoá trên cự ly rất dài, khối lượng lớn. Tuy nhiên, vận tải đường biển không thích hợp với chuyên chở những hàng hoá đòi hỏi thời gian giao hàng nhanh.
Các tuyến đường vận tải trên biển hầu hết là những tuyến đường giao thông tự nhiên. Do đó, không đòi hỏi phải đầu tư nhiều về tiền vốn, nguyên 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vật liệu, sức lao động để xây dựng và bảo quản các tuyến đường vận tải trên biển. Đây là một trong những nguyên nhân làm cho giá thành vận tải đường biển thấp hơn so với các phương thức vận tải khác. Năng lực chuyên chở của vận tải đường biển rất lớn.
Nhìn chung năng lực chuyên chở của công cụ vận tải đường biển (tàu biển) không bị hạn chế như các công cụ của các phương thức vận tải khác. Trên cùng một tuyến đường biển có thể tổ chức chạy nhiều chuyến tàu trong cùng một thời gian cho cả hai chiều. Trong những năm gần đây, do tiến bộ của khoa học kỹ thuật, trọng tải trung bình của tàu biển tăng nhanh và vẫn có xu hướng tăng lên đối với tất cả các nhóm tàu. Ưu điểm nổi bật của vận tải đường biển là giá thành thấp (bằng một phần mười so với đường hàng không).
Trong chuyên chở hàng hoá, giá thành vận tải đường biển chỉ cao hơn giá thành vận tải đường ống còn thấp hơn rất nhiều so với các phương thức vận tải khác. Nguyên nhân chủ yếu là trọng tải tầu biển lớn, cự ly chuyên chở trung bình dài, năng suất lao động cao. Với tiến bộ khoa học kỹ thuật và hoàn thiện cơ chế quản lý trong ngành vận tải đường biển, hiệu quả kinh tế chắc chắn ngày một tăng lên. Tuy nhiên, vận tải đường biển cũng có một số nhƣợc điểm: Vận tải đường biển phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên.
Môi trường hoạt động, thời tiết, điều kiện thuỷ văn trên mặt biển luôn ảnh hưởng đến quá trình chuyên chở. Những rủi ro thiên tai, tai nạn bất ngờ trên biển thường gây ra những tổn thất rất lớn cho tàu, hàng hoá và sinh mạng con người. Thực tế ở Việt Nam, cứ mỗi mùa mưa bão đến lại có biết bao tàu thuyền bị đắm, cướp đi bao sinh mạng, thiệt hại kinh tế khó mà tính được. Rủi ro về cướp biển, bắt cóc sỹ quan, thuyền viên để tống tiền.
Rủi ro về việc tàu bị bắt giữ, thực chất do năng lực quản lý tàu yếu kém của một số chủ tàu là 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.