CHƯƠNG 1 - TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1- Chăm sóc sức khoẻ ban đầu trên thế giói Chủ trương về chăm sóc sức khỏe ban đầu (CSSKBĐ) đã được thai nghén từ năm 1975 bởi ý tưởng của Tổng giám đốc Tổ chức y tế thế giới (WHO) và nó đã trở thành Nghị quyết của WHO tại Đại hội của WHO nhân kỷ niệm 30 năm thành lập Tổ chức Y tế Thế giới vào tháng 5 năm 1977 và sau đó đã trở thành Nghị quyết của Hội nghị Quốc tế Alma - Ata tháng 9 năm 1978 với sự cam kết của các quốc gia, đặc biệt là các nước thuộc thế giới thứ ba do WHO và UNICEF đồng tổ chức, với khẩu hiệu: "Sức khoẻ cho mọi người đến năm 2000" và đã được nhất trí rằng: "CSSKBĐ là một cách tiếp cận để đạt tới sức khoẻ cho mọi người" [12], [18], [37], [39], [40], [41]. Tổ chức Y tế thế giới cũng thừa nhận: - CSSKBĐ khác với chăm sóc y tế. - CSSKBĐ là chăm sóc thiết yếu, có sẵn và phải được tiếp cận với người dân. - CSSKBĐ phải đi đôi với việc đào tạo nhân viên CSSKBĐ (NVYTCĐ).
Thực tế việc đào tạo nhân viên y tế cộng đồng (YTTB) đã được triển khai thực hiện sớm và rất thành công tại Trường Y tế cộng đồng Liverpool và một số nước khác như: Tanzania, Siera leon, Mehico.Để phục vụ cho việc đào tạo nhân viên y tế cộng đồng, WHO đã biên soạn nhiều chương trình đào tạo nhân viên y tế cộng đồng, thông qua nhiều Dự án của các tổ chức quốc tế như: WB, WHO, ADB,. cho các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam [12], [37], [38]. Lịch sử của mô hình đào tạo nhân viên y tể cộng đồng thực tể đã được triển khai từ cuối thế kỷ 19 tại Nga và sau đó là một số nước châu Âu. Khi đó, người ta đào tạo và đưa những nhân viên y tế về các phòng khám ngoại trú, nơi không có thầy thuốc để làm nhiệm vụ khám chữa bệnh là chính với ý nghĩa "thay thế" các thầy thuốc.
Đen những năm 50 của thế kỷ 20 quan niệm trên đã được thay đổi, người ta quan niệm về các nhân viên y tế này hoàn toàn khác, họ có ý nghĩa quan trọng hơn, chứ không đơn giản chỉ là người thay thế đơn thuần và đặc biệt sau khi tuyên ngôn Alma - Ata ra đời, các nhân viên này được gọi là nhân viên y tế cộng đồng và được coi là nhân vật trọng yếu trong việc cải thiện sức khoẻ cho mọi người, không ai có thể thay thế họ và họ cũng không thế thay thế ai. 5 về chương trình đào tạo, trước kia những y sỹ hoặc tương đương.được đào tạo một phần những kiến thức về sức khoẻ cộng đồng bên cạnh những nội dung chính là khám chữa bệnh trong các cơ sở đào tạo y tế ở bậc trung, sơ học, vì lúc này CSSKBĐ được hiểu là chăm sóc đầu tiên cho người bệnh, như vậy nó đồng nghĩa với chăm sóc y tế và coi trọng chăm sóc y tế hơn là CSSKBĐ, đó chính là việc mở rộng dịch vụ khám chữa bệnh vào khu vực nông thôn và những vùng thiếu bác sĩ [12], [37], [38], [39], Từ sau khi có Tuyên ngôn Alma - Ata, ở các nước Khu vực Châu Á, Châu Phi, Mỹ - La tinh, đặc biệt các nước khu vực Đông Nam Á và Châu Phi đã thực sự có một cuộc cách mạng trong lĩnh vực y tế. Hầu hết hệ thống y tế cơ sở đã được thiết lập và được quan tâm đầu tư xây dựng. Trong đó phải kể đến hệ thống nhân viên y tể cộng đồng thuộc các cộng đồng dân cư khác nhau như ở Mozambich, Zimbabuer, Tanzania, Nigieria, Thailand, Philippine, Indonesia, Malaysia, Nepal.Tuy có những cơ chế hoạt động và chính sách khác nhau, nhưng đều có chung một mục tiêu là: cung cấp các dịch vụ y tế tối cần thiết cho cộng đồng dân cư, hạn chế tối đa nguy cơ phát sinh phát triến bệnh dịch, phòng ngừa hậu quả xấu, giảm gánh nặng bệnh tật cho gia đình, cộng đồng và xã hội,.với chi phí thấp, kỹ thuật đơn giản, phổ thông đại chúng và hiệu quả.
Theo báo cáo của Sở Y tế Chiềng mai (Thái lan) tại đợt tham quan năm 2003 của nhóm các Trường trung cấp Y tế Việt nam: Ở Thái lan, một hệ thống thông tin viên y tế và nhân viên y tế tình nguyện CSSKBĐ đã được thiết lập theo từng nhóm hộ gia đình và được giám sát bởi các TYT khu vực. Ket quả, Thái Lan đã phủ kín hơn 90% số làng bản trong cả nước bằng đội ngũ này với 40.000 nhân viên y tế tình nguyện và 400.000 thông tin viên y tế và họ được trả một khoản phụ cấp nhỏ từ cộng đồng và từ các chương trình y tế mục tiêu nhưng chủ yếu với tinh thần tự nguyện. Ở Trung quốc, đã thiết lập một hệ thống YTTB tại các vùng nông thôn dưới sự quản lý và chỉ đạo của phòng Y tế huyện và Trạm y xã với sự hỗ trợ tài chính từ Nhà nước và cộng đồng. Trong đó cộng đồng trả phụ cấp cho nhân viên y tế [39].
Tại Nepal và Mozambich, đều xây dựng một đội ngũ nhân viên y tế làng, tham gia các hoạt động xã hội, có nhiệm vụ tuyên truyền giáo dục sức khỏe tại các cộng đồng dân cư, những đối tượng này cũng được đào tạo 3 tháng và họ có trách nhiệm 6 định kỳ báo cáo tình hình sức khỏe của người dân trong cộng đồng với Trung tâm Y tế [26], [29], [30], [43] Tại Philippin, hoạt động CSSKBĐ phát triển một cách khá toàn diện, là quốc gia được WHO coi là một mô hình mẫu trong các nước thuộc thế giới thứ 3, Chính phủ đã đặc biệt quan tâm tới tính tự chủ của địa phương trong CSSK, coi trọng tính cộng đồng, huy động cả hệ thống y tế tư nhân và các tổ chức phi chính phủ tham gia Ban Sức khỏe ở địa phương, kết nối hoạt động cung cấp dịch vụ CSSK ở làng xã của các nhân viên y tế cộng đồng với các tuyến điều trị khác [13]. Tại Malaysia, ở các vùng nông thôn được tăng cường hệ thống nhân viên y tế cộng đồng thay thế các đối tượng cán bộ y tế khác và thống nhất quản lý bằng Nhà nước Liên bang, kể cả về mặt tài chính [26], [29], [30], Tại Indonesia, xây dựng một chương trình đào tạo các nữ hộ sinh và đưa họ về các vùng nông thôn làm nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng với mục tiêu chính là tăng cường các nỗ lực làm giảm tử vong mẹ. Bên cạnh đó họ còn làm các nhiệm vụ CSSK nói chung cho cộng đồng. Những cán bộ này được nhà nước họp đồng trong 3 năm.
Nhờ đó Indonesia đã có tới 90% số thôn bản có hộ sinh viên. Peru là nước nghèo, chưa có sự quan tâm của Chính phủ đối với việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Hầu hết các nhu cầu chăm sóc sức khỏe của cộng đồng tại các làng xóm đều do các thầy lang chữa trị và chăm sóc, tất nhiên không thể bảo đảm tính khoa học, an toàn và hiệu quả. Gần đây, Tổ chức Y tế toàn châu Mỹ mới có các can thiệp khởi đầu về công tác phòng chống bệnh tật cho người nghèo ở các cộng đồng dân cư của Peru [11], Tại Zimbabue, đội ngũ YTTB được lựa chọn từ các thôn bản và được đào tạo 3 tháng và được đưa về các thôn bản của mình làm nhiệm vụ CSSK cho dân làng và được giám sát bởi cán bộ y tế tuyến trên cũng như lãnh đạo cộng đồng và cũng được hưởng một khoản trợ cấp không đáng kể (35 Dollars Zimbabue/tháng) và một túi thuốc, 1 xe đạp để đi lại.
Đội ngũ này được đào tạo lại sau một thời gian công tác [29].2- Chăm sóc sức khoẻ ban đầu tại Việt Nam 1.1- Khải quát chung về màng lướiy tế cơ sở ở nước ta Màng lưới y tế cơ sở ở Việt Nam bao gồm: y tế tuyển quận, (huyện, thị xã, thành phố) thuộc tỉnh, TYT xã, phường, thị trấn và y tế thôn, bản, ấp, y tế các cơ quan, doanh nghiệp, nhà trường. Có thể nói, y té cơ sở ở Việt Nam đã được hình thành từ rất lâu, ngay sau cách mạng tháng Tám năm 1945. Trong kháng chiến chống Pháp, ở các vùng tự do phong trào vệ sinh đã được hình thành ở các vùng nông thôn, người dân đã được tuyên truyền về ăn sạch, uống sạch, ở sạch. Ở nhiều nơi đã có các vệ sinh viên làm công tác tuyên truyền phòng chống bệnh tật, làm hố xí, chuồng gia súc hợp vệ sinh, tuyên truyền sử dụng thuốc nam tại chỗ,.
Đặc biệt sau khi hòa bình lập lại, Đảng và Nhà nước đã tập trung xây dựng hệ thống y tế cơ sở, xây dựng các TYT xã ở các vùng nông thôn, vừa đào tạo, vừa tuyên truyền vận động những người có hiểu biết, có kiến thức về y tế và vệ sinh phòng bệnh tham gia hoạt động tuyên truyền, giáo dục vệ sinh và chăm sóc sức khỏe cho nhân dân các vùng nông thôn, đặc biệt là đội ngũ hộ sinh, vệ sinh viên thì hầu như nơi nào cũng có. Các phong trào như: “3 sạch”, “4 diệt”, “3 chuồng 4 hố”, “Sạch làng tốt ruộng”,. đã có tác dụng rất tốt trong công tác phòng ngừa dịch bệnh ở cộng đồng làng xã. Thực tế họ đã thực hiện công việc với tinh thần hoàn toàn tự nguyện và chỉ được Hợp tác xã trả thù lao bằng công điểm, lương thực theo mùa vụ.
Đó chính là những nhân viên y tế cộng đồng - YTTB ngày nay. Sau nhiều thập kỷ xây dựng, củng cổ và phát triển, hệ thong YTTB ở nước ta đã hoạt động rất hiệu quả và đã góp phần không nhỏ vào công tác chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân và đã nhận được sự quan tâm của các cấp chính quyền và sự ủng hộ của các tầng lớp nhân dân. Những người làm công việc này chỉ được cộng đồng, hợp tác xã nông nghiệp trả một phần thù lao bằng công điểm, lương thực. Nhưng từ năm 1980, do hậu quả của nền kinh tế tập trung quan liêu, bao cấp, cho nên nền kinh tế - xã hội cực kỳ khó khăn, hệ thống y tế cơ sở xuống cấp trầm trọng kể cả cơ sở hạ tầng, trang thiết bị và thuốc men.