LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hội nhập kinh tế quốc tế luôn là vấn đề tất yếu, được đặc biệt quan tâm bởi hầu hết tất cả các quốc gia trên thế giới, trong đó bao gồm cả Việt Nam. Điều này có tầm ảnh hưởng vô cùng lớn, quyết định đến mối quan hệ kinh tế, chính trị và xã hội của một quốc gia với quốc gia khác trong bối cảnh hội nhập toàn cầu. Hội nhập kinh tế quốc tế, khu vực diễn ra mạnh mẽ trong thời đại công nghệ số, cuộc cách mạng 4.0 bùng nổ cũng là lúc các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới được ra đời và ngày càng phát triển.
Tại Việt Nam, Hiệp định thương mại Tự do Việt Nam- Liên minh Châu Âu (EVFTA) chính là ví dụ điển hình cho FTA thế hệ mới đã được ký kết. Hiệp định EVFTA được khởi động đàm phán từ tháng 10/2010 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/08/2020 với phạm vi cam kết và mức độ tự do hóa sâu rộng, toàn diện hơn. Hiệp định này đã mang lại nhiều cơ hội mới trong quá trình thúc đẩy quan hệ thương mại giữa Việt Nam và khối Liên minh Châu Âu (EU) với 27 nước thành viên, không bao gồm Anh quốc. EU là một thị trường nhập khẩu rộng lớn và đầy tiềm năng cho nhiều nhóm hàng hóa từ các quốc gia khác nhau trên thế giới, bao gồm cả nhóm hàng rau quả.
Qua từng năm, EU luôn giữ lượng tiêu thụ lớn, ổn định hàng năm với rau quả tươi và sơ chế nhập khẩu và ngày càng gia tăng với rau quả chế biến trái mùa có nguồn gốc từ các quốc gia ngoài khu vực. Trong khi đó, rau quả vốn là thế mạnh của nước ta- một quốc gia với xuất phát điểm là một nước nông nghiệp có lực lượng lao động dồi dào, dày dặn kinh nghiệm trong hoạt động trồng trọt, sản xuất nông lâm. Rau quả xuất khẩu sang EU được đánh giá sẽ hưởng nhiều lợi ích từ EVFTA mang lại. Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội rộng mở, rau quả Việt Nam xuất khẩu sang thị trường này càng phải đối mặt với nhiều hơn những khó khăn, thách thức về yêu cầu cao, chặt chẽ của thị trường tiêu dùng EU, nhất là các vấn đề liên quan đến tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, nguồn gốc xuất xứ,… hay các quy định mới về sở hữu trí tuệ, phát triển bền vững,… được đặt ra trong Hiệp định EVFTA.
Trong khi đó, hoạt động sản xuất và xuất khẩu rau quả Việt Nam vẫn còn tồn tại nhiều mặt hạn chế document 17 of 109. Tai lieu, luan van18 of 109. 2 như thị phần xuất khẩu thấp, giá trị gia tăng sản phẩm xuất khẩu chưa cao, dư lượng hóa chất độc hại chưa tuân thủ quy định,… gây khó khăn trong quá trình xuất khẩu và thâm nhập vào thị trường EU. Do vậy, bản thân DN trong nước và các cơ quan chức năng liên quan tại Việt Nam cần nhanh chóng đưa ra giải pháp khắc phục nhằm đảm bảo đáp ứng tốt nhất các yêu cầu khắt khe của thị trường đầy khó tính này.
Xuất phát từ những lý do trên, tác giả quyết định lựa chọn đề tài: “ Hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh tham gia Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA “ làm đề tài luận văn thạc sỹ ngành Kinh doanh thương mại của mình. Việc phân tích và đánh giá hoạt động xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang thị trường EU trong bối cảnh tham gia Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA là vô cùng quan trọng, cần thiết ở thời điểm hiện tại. Tác giả hy vọng sẽ tìm ra giải pháp mang lại hiệu quả và tính khả thi cao nhằm thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa hoạt xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU trong thời gian tới. Tình hình nghiên cứu Tính đến thời điểm tác giả nghiên cứu đề tài này, trước đây đã có rất nhiều các bài nghiên cứu khác cả trong và ngoài nước liên quan đến Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA, về hoạt động xuất khẩu nông sản nói chung và rau quả Việt Nam nói riêng sang thị trường EU hay về tác động của EVFTA đến hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam.
Điều này chứng tỏ vấn đề xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường các quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu đang ngày càng được quan tâm, trở thành đề tài nóng hổi trên các diễn đàn thông tin. Liên quan đến vấn đề này, có một số nghiên cứu cụ thể như sau: Tác giả Warner Uiterwijk, Globally Cool, Leeuwarden, Hà Lan và chuyên gia trong nước Vũ Thục Linh (2016) trong “Báo cáo thị trường rau quả EU” , thuộc dự án hỗ trợ chính sách thương mại và đầu tư của Châu Âu (MUTRAP) đã chỉ ra thực trạng xuất khẩu rau quả của Việt Nam nói chung cùng với những phân tích về đặc điểm thị trường rau quả của EU và đưa ra những quy định bắt buộc của thị trường rau quả tại EU. Từ đó, các tác giả phân tích được vấn đề về khoảng cách giữa năng lực document 18 of 109. Tai lieu, luan van19 of 109.
3 cung ứng của thị trường rau quả Việt Nam với nhu cầu của thị trường EU, đưa ra đánh giá chung về cơ hội Việt Nam có thể tận dụng khi xuất khẩu nhóm hàng này.Nguyễn Thị Quỳnh Hoa và TS. Đinh Công Hoàng (05/2020) trong bài viết “Phát triển xuất khẩu mặt hàng rau quả của Việt Nam sang thị trường Liên minh Châu Âu: Thực trạng và một số khuyến nghị chính sách “ đăng trên Tạp chí nghiên cứu số 47 của NXB Nghiên cứu công nghiệp và thương mại- Viện nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông đã nghiên cứu thực trạng xuất khẩu rau quả sang EU giai đoạn 2015-2019. Từ đó, tiếp tục phân tích những hạn chế khó khăn còn tồn tại và chỉ ra nguyên nhân xuất phát từ cả hai phía Việt Nam và EU cho những vấn đề này. Dựa trên những đánh giá đó, tác giả tiếp tục đề xuất được 8 biện pháp nhằm phát triển xuất khẩu bền vững nhóm hàng rau quả sang thị trường EU bao gồm: “(1)Đổi mới nhận thức và tư duy của nhà quản lý, hoạch định chính sách; (2)Tích cực tham gia các Hiệp định FTA thế hệ mới; (3)Phát triển nguồn cung và chuỗi cung ứng bền vững; (4)Chuyển dịch cơ cấu mặt hàng rau quả xuất khẩu theo hướng nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng; (5)Đa dạng hóa thị trường tiềm năng mới, phát triển thị trường ngách trong EU; (6)Tăng cường xúc tiến thương mại, cung cấp thông tin và dự báo thị trường EU; (7)Phát triển cơ sở hạ tầng, logistic, vận chuyển,.; (8)Đảm bảo cân bằng giữa tăng trưởng xuất khẩu và bảo vệ môi trường, giải quyết các vấn đề xã hội”.
Nguyễn Hoàng Long (29/07/2020), Đại học Thương mại với bài viết “Một số tác nhân tác động đến xuất khẩu rau quả Việt Nam EU khi Hiệp định thương mại tự do liên minh Châu Âu- Việt Nam được triển khai” đăng trên Tạp chí công thương số 10 đã dựa trên những dữ liệu thứ cấp về sự phát triển các lực lượng tham gia, yếu tố tác động và phân tích môi trường xuất nhập khẩu nhóm hàng rau quả giữa EU và Việt Nam trong giai đoạn 5 năm 2014-2018 kết hợp với những cam kết chủ yếu trong Hiệp định thương mại tự do EVFTA, tác giả nhận diện và kỳ vọng mức tác động của 3 nhóm tác nhân bao gồm: “(1) Nhóm cam kết trong EVFTA và các quy định quản lý nhập khẩu rau quả EU; (2) Trạng thái nhu cầu thị trường và tiềm năng xuất nhập khẩu rau quả của EU; (3) Khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh và sản xuất- cung ứng xuất khẩu nhóm hàng rau quả”. Từ đó, các giải pháp nhằm phát triển xuất khẩu bền vững rau quả của Việt Nam sang EU được đề xuất. Tai lieu, luan van20 of 109. 4 Hai tác giả Nguyễn Tiến Hoàng và Trịnh Thùy Ngân (12/2020) với bài viết “ Impact of EVFTA on the exportation of Vietnamese agricultural products to the EU market” trong cuốn Journal of International Economics and Management tập 21 đã áp dụng mô hình nghiên cứu định lượng SMART để phân tích, đánh giá tác động của việc cắt giảm/ xóa bỏ thuế quan trong EVFTA đối với hoạt động xuất khẩu hàng hóa nông sản Việt Nam bao gồm 4 nhóm sản phẩm mã HS 04, HS 08, HS 09 và HS 20 sang thị trường EU với năm cơ sở so sánh là 2018.
Kết quả đầu ra SMART cho thấy EVFTA có tác động tích cực đến hoạt động xuất khẩu nông sản Việt Nam. Dựa theo đó, các tác giả đưa ra khuyến nghị các giải pháp cho nhà nước và DN trong nước nhằm đẩy mạnh xuất khẩu mặt hàng nông sản sang thị trường EU. Tại “Tọa đàm xuất khẩu rau quả sang EU”, 26/10/2021, tác giả Ngọc Hân có đề cập Tham tán nông nghiệp tại EU, ông Trần Văn Công đánh giá EU là thị trường nhập khẩu rau quả có quy mô lớn nhất thế giới. Ông khằng định đây là thị trường tiềm năng cho rau quả Việt Nam.
Trong báo cáo “ One-year Implementation of European Union-Vietnam Free Trade Agreement (EVFTA): Impacts on the Vietnamese Economy and Policy Formation” , 12/2021, do Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách Việt Nam (VEPR) soạn thảo với sự hỗ trợ của các cá nhân và tổ chức liên quan khác đã phân tích, đánh giá tác động của EVFTA đến hoạt động xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường EU (bao gồm cả nhóm ngành nông, lâm, thủy sản) sau một năm hiệp định này chính thức có hiệu lực trong bối cảnh đại dịch Covid-19 bùng nổ mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu. Từ đó, nhóm tác giả nghiên cứu đề xuất các khuyến nghị. Như vậy, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về thực trạng xuất khẩu, các tác động, cơ hội và thách thức của Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới EVFTA mang lại đối với hoạt động xuất khẩu rau quả Việt Nam sang thị trường EU. Ngoài ra, chúng ta có thể thấy còn rất nhiều các bài nghiên cứu khác liên quan đến tình hình xuất khẩu nông sản nói chung của Việt Nam sang thị trường EU khi Hiệp định EVFTA được triển khai.
Tuy nhiên, về thời gian nghiên cứu, các nghiên cứu này mới chỉ tập trung vào những thời điểm trước khi EVFTA chính thức có hiệu lực, kết quả chủ yếu mang tính chất đánh giá và dự báo trong tương lai nếu EVFTA được thực document 20 of 109. Tai lieu, luan van21 of 109.