Chương I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG TY VÀ PHÁP LUẬT VỀ CÔNG TY 1.1 CÔNG TY- SAN PHẨM TẤT YẾU CUA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Những tiên đề cho sự ra đời của công ty Trải qua hang thế ký, trí thông minh của nhân loại đã góp phần tao lập và hoàn thiện để có được những tổ chức kinh doanh hoàn hảo như ngày nay- các loại hình công ty, nhất là công ty cổ phần. Xuất hiện trước tiên trên thương trường của lịch sử loài người là các doanh nhân táo bạo, trong hàng quý tộc hoặc trong giới trung lưu ham muốn làm giàu. Họ lập xưởng sản xuất trong nước, cạnh các pháo đài của vua chúa hoặc lập thương thuyền di sang các nước láng giéng ven biển.
Chính các tư doanh tiên phong này đã mở đường cho kinh doanh lớn hình thành và phát triển. Nhưng rồi công việc kinh doanh lớn rộng dan, đòi hỏi vốn nhiều hơn, vượt quá khả năng tài sản của gia đình họ. Trong khi đó, họ phải lập xưởng sản xuất lớn, phải đóng thương thuyền có thể đi từ Âu châu sang Ân Độ. Một người không đảm đương nổi nên hai hay nhiều doanh nhân phải kết hợp lại với nhau, và từ đó xuất hiện các công ty hợp danh với tư cách là một hình thức công ty ra đời sớm nhất trong lịch sử.
Theo hình thức công ty này thì họ đưa tên tuổi của họ ra làm tin, đưa toàn bộ sản nghiệp của họ ra làm bảo đảm cho công chúng, và như vậy, họ bằng lòng chịu trách nhiệm vô hạn với các chủ nợ của mình. Dần dà, những thất bại trong kinh doanh đã gây xáo trộn cho biết bao gia đình vì phải chịu trách nhiệm vô hạn - diéu rất xa lạ và không thể chấp nhận được đối với giới thượng lưu quý tộc đương thời. Vì thế, xuất hiện những công ty, trong đó, bên cạnh một số thành viên chịu trách nhiệm vô hạn, Ụ có những người bỏ vôn lớn nhưng không muốn chịu trách nhiệm vô hạn. Người ta đã gọi những công ty này là công ty hợp vốn đơn giản, bao gồm những nguoi nhán vốn chịu trách nhiệm vô han và những newoi góp? vốn chịu trách nhiệm hữu hạn.
Để mở rộng thêm quy mô của công ty, họ giảm nhẹ phần vốn góp thành cổ phần để nhiều người thuộc giới trung lưu cũng có thể tham gia được vào công ty. Như vậy, xuất hiện một dạng công ty mới là Công ty hợp vốn cổ phần. Về sau, mọi người đều thấy giải pháp trách nhiệm hữu han dé chịu, nên xuất hiện những công ty, trong đó, tất cả các thành viên chỉ chịu trách nhiệm dén hết phân vốn góp của mình. Đó chính là công ty trách nhiệm hữu han tồn tại cho đến ngày nay và ngày càng chiếm ưu thế trên thương trường.
Loại công ty này đối nghịch với công ty hợp danh nhưng lại giống công ty hợp danh về số ít người tham gia. Công ty trách nhiệm hữu hạn chỉ hoạt động với một số ít thành viên, am hiểu nhau, và để bảo vệ sự “am hiểu nhau” này, họ phải hy sinh nhiều cơ hội tảng vốn để có thể làm ăn lớn. Khác phục hạn chế của công ty trách nhiệm hữu hạn trong việc tăng vốn, một số sáng lập viên đã mạnh dạn gọi vốn rộng rãi trong công chúng bang cách thông báo cổ phần cho tất cả những ai muốn mua. Kết quả là, xuất hiện công ty cổ phần - một loại hình công ty mới với một loạt các ưu thế mà các công ty khác không có được.
Vấn đề đặt ra là, tại sao công ty lại xuất hiện mà lại chỉ xuất hiện trong nên Kinh tế thị trường [41,tr. Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của các loại hình công ty, các nhà khoa học đã cho răng, những lý do (tiền để) cơ bản cho sự ra đời của công ty là như sau: Thứ nhất, công ty ra đời là do nhu cầu làm ăn ngày càng lớn của các thương nhân. Như đã trình bày ở trên, trong các thương nhân, thì thương nhân là thể nhân xuất hiện trước các thương nhân là pháp nhân (mà chủ yếu là các công ty). Sở di có hiện tượng này là vì khởi thủy, việc buôn bán do từng cá nhân thực hiện một cách riêng rẽ.
Sự làm ăn riêng lẻ này, suy cho cùng, là do sự yếu kém của lực lượng sản xuất trong xã hội. Tuy nhiên, sau này, cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất, với nhu cầu mở rộng phạm vi kinh doanh cả về quy mô vốn lẫn phạm vi hành nghề theo lãnh thổ nên từng người không thể bằng sức lao động cuả mình và bằng số vốn ít ỏi của mình mà có thể phát triển sản xuất, đưa sản xuất lên quy mô lớn được. Muốn làm được điều này, người ta phải hùn vốn với nhau, tích tiểu thành đại, “góp gió thành bão” và hình thức pháp lý phù hợp nhất của sự góp vốn đó chính là công ty. Thứ hai, sự xuất hiện của công ty gắn liền với sự cạnh tranh trên thương trường.
Điều này lý giải tại sao trong nền kinh tế tự cung, tự cấp và nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung như ở các nước Xã hội chủ nghĩa trước đây đã không có và không thể có công ty. Chính vì có sự cạnh tranh, chính vì nhu cầu phải chiến thắng để không bị thua cuộc mà các thương nhân phải có khả năng to lớn về mặt tài chính. Một người, một gia đình rõ ràng là không thể có đủ thực lực kinh tế để có thể chiến thắng đối thủ cạnh tranh của mình trên thương trường. Vì vậy, để có khả năng đó, họ phải liên kết lại với nhau, hùn vốn với nhau để thành lập doanh nghiệp có quy mô lớn dưới hình thức pháp lý gọi là công ty.
Như vậy, ngoài lý do thứ nhất là nhu cầu làm ăn lớn, lý do thứ hai để hình thành công ty chính là sự cạnh tranh khốc liệt trên thương trường. Thứ ba, một lý do nữa làm cho công ty phải hình thành như một tất yếu khách quan là nhu cầu chia xẻ rủi ro của các nhà kinh doanh. Như mọi người đã biết, kinh doanh chứa đựng rất nhiều rủi ro. Rủi ro do nhiều nguyên nhân chủ quan, khách quan gây ra.
Về khách quan, có nguyên nhân bất khả kháng như chiến tranh, thiên tai, bãi công, đình công của người lao động. Về chủ quan thì nguyên nhân có thể là sự yếu kém trong công tác điều hành của người quản lý, sự không năm bắt được những thay đổi bất thường của thị trường v. Trước một môi trường kinh doanh ngày càng được quốc tế hóa với nhiều khả năng có thể xảy ra nhưng rất khó dự đoán thì các nhà doanh nghiệp ít kinh nghiệm, trình độ quản lý kém thường rất khó tránh khỏi việc ra những quyết định sai lâm và hậu quả là họ phải gánh chịu những thiệt hai to lớn về tài sản. Tóm lại, rủi ro là một tồn tại khách quan trong kinh tế thị trường.
Đã có rủi ro thì quy luật là nhà đầu tư muốn tránh nó càng được nhiều thì càng tốt. Vấn đề là ở chỗ, tránh rủi ro bằng cách nào và như thế nào? Có rất nhiều phương cách và chính sự ra đời của công ty với chế độ trách nhiệm hữu hạn của nó cũng là một phương cách giúp các nhà đầu tư tránh được một phần nào rủi ro này. Nếu kinh doanh một mình dưới hình thức doanh nghiệp tư nhân thì nhà đầu tư “được ăn cả, ngã về không”, tức là khi có lợi nhuận thì một mình nhà đầu tư hưởng, nhưng khi thất bại, phá sản, thì chính họ cũng chỉ một mình phải chịu trách nhiệm tài sản với các bên có liên quan bảng toàn bộ tài sản thuộc quyền sở hữu của mình, tức là phải chịu trách nhiệm vô hạn với bên ngoài. Tuy nhiên, các nhà đầu tư không muốn mạo hiểm như vậy, không muốn phải trắng tay khi hoạt động kinh doanh bi đổ vỡ.
Vì vậy, họ đã nghĩ ra một phương châm là “bỏ trứng vào nhiều gio" [25, tr. Trứng ở đây là tài san; giỏ ở đây là các công ty. Nha đầu tu hùn vốn vào nhiều công ty, tham gia vào nhiều công ty và họ tin rằng, khi công ty này lỗ thì sẽ có công ty khác lãi. Và như vậy, họ không bao giờ có thể sạt nghiệp, trắng tay được vì sự bấp bênh của việc kinh doanh trong nền kinh tế cạnh tranh khốc liệt và day rủi ro.
Thứ tư, một trong những đặc điểm của kinh tế thị trường là sự phát triển nhanh của các hoạt động kinh tế. Hoạt động kinh tế là hoạt động vì lợi nhuận, do đó, chủ thể tiến hành nó luôn luôn sáng tạo, luôn luôn cố gáng tìm ra những phương pháp hành nghề mới, những lĩnh vực hoạt động mới có thể dem lại lợi nhuận nhanh va cao hơn so với các lĩnh vực cũ mà họ đang đầu tư. Nói cách khác, nhà kinh doanh có một nhu cầu rất chính đáng là khi cần thì có thể rút vốn ở nơi này để chuyển sang đầu tư ở nơi khác. Muốn làm được điều này thì hình thức thuận tiện nhất sẽ là công ty mà không thể là bất cứ hình thức tổ chức sản suất kinh doanh nào khác.
Nhờ có công ty, nhất là hình thức công ty cổ phần với đặc điểm cơ bản của nó là sự tự do mua bán cổ phiếu, mà nhà đầu tư (cổ đông) bất cứ khi nào cũng có thể bán phần vốn của mình ở công ty này cho người khác để lại có tiền mà đầu tư vào ngành nghề khác với khả năng thu được lợi nhuận cao hơn từ đồng vốn của mình. Như vậy, có thể nói, lý do khách quan thứ tư dẫn đến sự hình thành các công ty ở các nước tư bản chủ nghĩa chính là những thuộc tính rất có ích của bản thân công ty, mà một trong số đó chính là khả năng rút vốn ra một cách dễ dàng. Điều này cũng đã được chứng minh băng sự tồn tại một cách hết sức rộng rãi, phổ biến của các loại hình công ty, nhất là công ty đối vốn ở các nước tư bản chủ nghĩa. Đặc điểm của công ty và các loại hình công ty a) Đặc điểm của công ty Khi nhiều người hợp lại để cùng góp sức thực hiện một nguyện vọng, một công việc gì, hay thỏa mãn một sở thích gì, sự liên kết ấy, trong ngôn ngữ thông thường, được coi là lập hội.