CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE CÔNG TÁC THAM DỰ THAU MUA SẮM HÀNG HÓA 1.1 Cơ sé lý luận về đấu thầu mua sắm hàng hóa 1.1 Khái niệm đấu thâu và đấu thầu mua sắm hàng hóa Khái niệm đấu thâu Có rất nhiều khái niệm khác nhau về đấu thầu, theo từ điển bách khoa Việt Nam: “Đấu thầu là phương thức giao dịch đặc biệt, theo đó người muốn xây dựng một công trình (người gọi thầu) công bố trước các yêu cầu và điều kiện xây dựng một công trình để người nhận xây dựng công trình (người dự thầu) công bố giá mình muốn nhận”. Tuy nhiên, theo khái niệm này, đấu thầu dường như chỉ dành cho lĩnh vực xây lắp và lĩnh vực này chỉ là một trong những hoạt động mà đấu thầu ngày nay đang thực hiện. Theo từ điển tiếng Việt (do Viện Ngôn ngữ biên soạn năm 1998), đấu thầu được giải thích là “Do công khai, ai nhận làm, nhận bán với điều kiện tốt nhất thi được giao cho hoặc bán hàng” Từ đặc điểm chung thống nhất, có thê đưa ra một định nghĩa đầy đủ và được chấp nhận rộng rãi theo Luật Đấu thầu 2013 như sau: “Đấu thầu là quá trình lựa chọn nhà thầu dé ký kết và thực hiện hợp đồng cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư van, mua sắm hàng hóa, xây lắp; lựa chọn nhà dau tư dé ký kết và thực hiện hợp đồng dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư, dự án đầu tư có sử dụng đất trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công băng, minh bạch và hiệu quả kinh tê”. Dau thâu mua săm hàng hóa Theo Quy định mẫu về đấu thầu mua sắm hàng hóa của Liên Hợp quốc (UNCITRIAL), thi "Procurement" được hiéu là sự giành được hàng hóa, công trình hay dịch vụ nào đó (Điều 2, khoản a).
Theo đó, hàng hóa được hiểu: “tất cả các vật thé mô tả được bao gồm cả nguyên vật liệu thô, sản phẩm, các thiết bi, các vật thé định hình hoặc dưới dạng lỏng, điện và dịch vụ phụ di kèm hàng hóa nhưng có giá trị thấp hơn hàng hóa (bao gồm: các loại hàng hóa khác theo quy định của từng nước)” (Điều 2, khoản c). Theo Khoản 25, Điều 4, Luật Đấu thầu số 43/2013/QH13, khái niệm hang hóa rat rộng, nó bao gôm máy móc, thiét bi, dây chuyên sản xuât, nguyên vật liệu, vật tư, phụ tùng, hàng tiêu dùng, thuốc, vật tư y tế, thành pham, bán thành phẩm, bản quyền sở hữu công nghiệp, bản quyền sở hữu trí tuệ,. Đó là những vật chất đã được chuẩn hóa cần thiết cho một dự án, nhà máy từ việc xây dựng đến hoạt động. Dau thầu mua sắm hàng hóa là quá trình lựa chọn nhà thầu cung cấp hàng hóa đạt yêu cầu về chất lượng, tiến độ với giá bán hợp lý.
Đấu thầu mua sắm hàng hóa cũng được quy định tại Luật Thương mại 2005, theo đó: “Đầu thầu hàng hoá, dịch vụ là hoạt động thương mại, theo đó một bên mua hàng hoá, dịch vụ thông qua mời thầu (gọi là bên mời thầu) nhằm lựa chọn trong số các thương nhân tham gia đấu thầu (gọi là bên dự thầu) thương nhân đáp ứng tốt nhất các yêu cầu do bên mời thầu đặt ra và được lựa chọn dé ký kết và thực hiện hợp đồng (gọi là bên trúng thầu)”. Còn theo Điều 4 Luật dau thầu 2013 thi đấu thầu mua sắm hàng hóa là quá trình lựa chọn nhà thầu dé ký kết và thực hiện hợp đồng mua sắm hàng hóa trên cơ sở bảo đảm cạnh tranh, công băng, minh bạch và hiệu quả kinh tế. Như vậy có thé thấy, Luật Dau thầu 2013 và Luật Thương mại 2005 đều quy định đấu thầu mua sắm hàng hóa là quá trình lựa chọn và ký kết thực hiện hợp đồng của chủ đầu tư các dự án đầu tư công và các doanh nghiệp nhà nước với các nhà thầu cung cấp thiết bị, nhằm đảm bảo tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế.12 Đặc điểm của đấu thầu mua sắm hàng hóa Xét về bản chât, hoạt động đầu thâu mua săm có những đặc điêm cơ bản sau: Thứ nhất, đấu thầu mua sắm luôn gắn liền với quan hệ mua bán hàng hóa, chỉ được tô chức khi các chủ thé có nhu cầu mua sắm hàng hóa với mục đích lựa chọn được người cung cấp hàng hóa tốt nhất. Về thực chat dau thầu chỉ là giai đoạn tiền hợp đồng cung cấp hàng hóa giữa các bên trong hợp đồng.
Kết qua dau thầu là cơ sở dé các bên thương thảo các chi tiết của hồ sơ dự thầu dé được đưa vào nội dung hợp đồng. Thứ hai, đấu thầu mua sắm là một quá trình đa chủ thể. Trong quá trình đấu thầu luôn có hai bên là bên mời thầu và bên dự thầu. Bên mời thầu là bên có nhu cầu mua sắm hàng hóa, còn bên dự thầu là các thương nhân có năng lực cung cấp hàng hóa cho gói thầu.
Về nguyên tắc số lượng nhà thầu tham dự một gói thầu luôn phải nhiều hơn một. Theo nguyên tắc này thì chỉ định thầu là một trường hợp ngoại lệ của dau thầu. Trong quan hệ đấu thầu chủ thé thứ ba thường xuất hiện là các nhà tư vẫn — họ hiện diện như một nhân tố đảm bảo cho quá trình đấu thầu được thực hiện nghiêm túc. Ngoài ra, còn có các chủ thê là các cơ quan, cá nhân có thâm quyên thâm định, phê duyệt kết qua đấu thầu nham đảm bảo cho quá trình đấu thầu diễn ra theo đúng trình tự, thủ tục theo quy định Thứ ba, đấu thầu mua sắm là quá trình cạnh tranh bình đăng, công khai, minh bạch.
Bên mời thầu đưa ra trước các yêu cầu của mình để các bên dự thầu căn cứ vào đó dé đưa ra mức giá cung cấp hàng hóa, đó là sự cạnh tranh giữa các bên dự thầu. Cạnh tranh tuân theo những nguyên tắc và yêu cầu nhất định, đảm bảo công băng và khách quan: có nhiều bên tham gia; các nhà dự thầu độc lập với nhau và với bên mời thầu; các bên dự thầu được hưởng các điều kiện và cơ hội ngang nhau, không có bat kì sự phân biệt đối xử nào; không tôn tại bất cứ thỏa thuận nào giữa các bên dự thầu dẫn tới việc làm sai lệch kết quả. Điều này đã tạo ra sự minh bạch trong cả quá trình đấu thầu. Nếu thiếu các điều kiện trên sẽ làm vô hiệu hóa cơ chế cạnh tranh — đấu thầu không còn ý nghĩa, thậm chí còn dé lại nhiều hệ lụy với nền kinh tế - xã hội; đặc biệt là khi nguồn vốn sử dụng dé mua hàng hóa, dịch vụ là vốn Nhà nước, vốn ODA, vốn WB.
Trong những năm gần đây, Việt Nam trên đà phát triển hội nhập thế giới, dau thầu mua sắm hàng hóa của theo phương thức sử dụng công nghệ mang lại hiệu quả cao hơn, tác giả nhận thây có thêm 3 đặc điêm cơ bản nôi bậc sau: Mua sắm tập trung luôn là cách thức tối ưu được lựa chọn. Đặc thù gói thầu mua sắm vat tư thiết bị là thường chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng mức dau tư của dự án; công tác mua sắm được tô chức thường xuyên, liên tục theo từng đợt hay định kỳ dé phuc vu nhu cau xay dung, lap đặt trong dự án được kip thoi đồng bộ. Do vậy đặc điểm cơ bản của đấu thầu mua sắm hàng hóa là đấu thầu tập trung. Đấu thầu tập trung (Mua săm tập trung) là hình thức đấu thầu được thực hiện tập trung tại một đầu mối phụ trách chung phân theo lĩnh vực ngành hoặc theo phạm vi lãnh thé; được áp dụng trong trường hợp hàng hóa cần mua sắm với số lượng nhiều, chủng loại tương tự ở một hoặc nhiều chủ đầu tư.
Việc áp dụng mua sắm tập trung không chỉ giúp tăng tính chuyên nghiệp trong hoạt động mua sắm mà còn tạo điều kiện nâng cao hiệu quả, tiết kiệm chi phí mua sắm, rút ngắn thời gian và chi phí tô chức lựa chọn nhà thầu, đồng thời hạn chế được tình trạng tham nhũng, lãng phí trong đấu thầu phân tán. Đặc điểm thời sự nhất hiện nay là đấu thầu qua mạng bắt đầu phô biến. Tại Việt Nam đấu thầu mua sắm vật tư thiết bị là hoạt động đầu tiên được pháp luật quy định phải thực hiện dau thầu qua mạng nhằm đảm bảo tính công khai, minh bạch và cạnh tranh công bằng, giảm thiểu tối đa các hiện tượng tiêu cực trong lựa chọn nhà thầu. Dau thầu qua mạng là hình thức đấu thầu thực hiện trực tuyến thông qua hệ thống mạng đấu thầu quốc gia - hệ thống công nghệ thông tin do cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động đấu thầu xây dựng và quản lý thống nhất thông tin về đấu thầu.
Tất cả các công việc trong đấu thầu như đăng tải thông báo mời thầu, phát hành HSMT, đánh giá hồ sơ dự thầu và thông báo kết quả,.được đăng tải công khai và mọi người đều có thê truy cập thông tin không hạn chế. Dữ liệu trong cuộc đấu thầu đều được xác thực, bảo mật và được quản lý chặt chẽ theo đúng quy định Nhà nước. Hình thức đấu thầu qua mạng sẽ giúp các nhà thầu cũng như bên mời thầu tiết kiệm được chi phi, thé hiện tính công bằng và minh bạch cao.13 Vai trò đấu thầu mua sam hàng hóa Đấu thầu là một hình thức cạnh tranh văn minh trong nền kinh tế thị trường phát triển nhằm lựa chọn nhà thầu đáp ứng các yêu cầu kinh tế kỹ thuật của bên mời thầu. Vì vậy, hoạt động đấu thầu mang lại lợi ích to lớn đối với chủ đầu tư, nhà thầu và nền kinh tế quốc dan nói chung.
Dau thầu có vai trò đảm bảo bốn nội dung: hiệu quả - cạnh tranh - công bang - minh bạch. Hiệu quả có thé về mặt tài chính hoặc thời gian hay một tiêu chí nào khác tuỳ thuộc vào mục tiêu của dự án. Muốn đảm bảo hiệu quả cho dự án phải tạo điều kiện cho nhà thầu cạnh tranh công khai ở phạm vi rộng nhất có thể nhăm tạo ra sự công bang, dam bao loi ich cho các bên. Với các dự án có tổng dau tư lớn, có giá tri về mặt kinh tế hoặc xã hội thi dau thầu là một khâu quan trọng không thé thiếu và phải tuân thủ theo quy định của nhà nước hoặc tô chức tài chính cho vay vôn.