Hệ thống di tích tiền đông sơn ở phú thọ và vị trí của chúng trong thời đại đồ đồng châu thổ sông hồng

Nghiên cứu hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ, vị trí trong thời đại đồ đồng châu thổ sông Hồng. Khám phá giá trị lịch sử, văn hóa khu vực.

• Tác giả: Hoàng Văn Diệp
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Hồng Sơn
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Hệ Thống Di Tích Tiền Đông Sơn Ở Phú Thọ Và Vị Trí Của Chúng Trong Thời Đại Đồ Đồng Châu Thổ Sông Hồng
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1.2. DANH MỤC BẢNG THỐNG KÊ
• 1.3. DANH MỤC PHỤ LỤC HÌNH MINH HOẠ
• 1.4. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Câu hỏi, mục đích và giả thuyết nghiên cứu
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.8. Bố cục của luận án
• 1.9. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.9.1. Giai đoạn nghiên cứu 1 (1959 – 1971)
• 1.9.2. Giai đoạn nghiên cứu 2 (1972 – 1995)
• 1.9.3. Giai đoạn nghiên cứu 3 (1996 – 2022)
• 1.10. ĐẶC ĐIỂM DI TÍCH CỦA HỆ THỐNG DI TÍCH TIỀN ĐÔNG SƠN Ở PHÚ THỌ
• 1.10.1. Vài nét về địa lý tự nhiên tỉnh Phú Thọ
• 1.10.2. Vị trí địa lý
• 1.10.3. Đặc điểm địa hình, địa mạo
• 1.10.4. Thông tin và hiện trạng các di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ
• 1.10.5. Các loại hình di tích của hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ
• 1.10.5.1. Di tích di chỉ cư trú
• 1.10.5.2. Di chỉ - xưởng
• 1.10.5.3. Di chỉ - mộ táng
• 1.10.6. Đặc điểm tầng văn hoá
• 1.10.6.1. Di tích trong tầng văn hoá
• 1.10.6.2. Di tích hố đất đen
• 1.10.6.3. Di tích bếp lửa
• 1.10.6.4. Di tích nền đất vàng
• 1.10.6.5. Di tích hầm thóc
• 1.10.6.6. Di tích mộ táng
• 1.11. ĐẶC ĐIỂM DI VẬT CỦA HỆ THỐNG DI TÍCH TIỀN ĐÔNG SƠN Ở PHÚ THỌ
• 1.11.1. Di vật đồng
• 1.11.2. Di vật gốm
• 1.11.3. Di vật xương
• 1.12. NIÊN ĐẠI, CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN VÀ ĐỜI SỐNG CƯ DÂN TIỀN ĐÔNG SƠN Ở PHÚ THỌ
• 1.12.1. Quá trình phát triển các di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ
• 1.12.2. Chuyển biến văn hoá của hệ thống các di tích tiền Đông Sơn
• 1.12.3. Chuyển biến không gian phân bố
• 1.12.4. Sự phát triển của nông nghiệp
• 1.12.5. Sự xuất hiện và phát triển của công cụ bằng đồng thau
• 1.12.6. Chuyển biến trên đồ đá
• 1.12.7. Chuyển biến trên đồ gốm
• 1.12.8. Chuyển biến môi trường thời kỳ tiền Đông Sơn ở châu thổ sông Hồng
• 1.12.9. Đời sống cư dân
• 1.12.10. Đời sống kinh tế
• 1.12.11. Đời sống tinh thần
• 1.13. HỆ THỐNG DI TÍCH TIỀN ĐÔNG SƠN Ở PHÚ THỌ TRONG BỐI CẢNH THỜI ĐẠI ĐỒ ĐỒNG CHÂU THỔ SÔNG HỒNG VÀ BỐI CẢNH RỘNG HƠN
• 1.13.1. Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích tiền Đông Sơn các khu vực khác của châu thổ sông Hồng
• 1.13.2. Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích vùng duyên hải Đông Bắc
• 1.13.3. Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích vùng núi các tỉnh phía Bắc
• 1.13.4. Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích tiền Đông Sơn ở lưu vực sông Mã
• 1.13.5. Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích tiền Đông Sở lưu vực sông Cả
• 1.14. DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.15. TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG THỐNG KÊ
• DANH MỤC PHỤ LỤC HÌNH MINH HOẠ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hệ Thống Di Tích Tiền Đông Sơn Phú Thọ 55 ký tự

Việc phát hiện và xác lập các văn hóa Tiền Đông Sơn là một thành tựu lớn của khảo cổ học Việt Nam. Những bằng chứng từ các văn hóa Tiền Đông Sơn đã chứng minh thuyết phục về nguồn gốc bản địa của văn hóa Đông Sơn. Quá trình phát triển từ Tiền Đông Sơn đến Đông Sơn là một quá trình phát triển liên tục không đứt quãng mà mỗi di tích Tiền Đông Sơn là một mắt xích quan trọng trong quá trình phát triển. Ở châu thổ sông Hồng, Phú Thọ là một trong những địa bàn có mật độ tập trung cao các di tích Tiền Đông Sơn. Phú Thọ nằm giữa vùng Đông Bắc và Tây Bắc, giữa khu vực địa hình chuyển tiếp từ vùng núi xuống châu thổ Bắc Bộ, nơi hội tụ của các dòng sông lớn như sông Lô, sông Hồng và sông Đà. Những điều kiện địa văn hóa, địa hình, khí hậu và môi trường thuận lợi đã sớm biến Phú Thọ thành khu vực sinh sống của con người, với hơn 70 di tích thuộc văn hoá Sơn Vi và hơn 50 di tích thuộc các văn hóa Tiền Đông Sơn và Đông Sơn.

1.1. Vị trí địa lý tỉnh Phú Thọ trong bối cảnh lịch sử

Phú Thọ đóng vai trò quan trọng trong lịch sử Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn hình thành nhà nước Văn Lang. Vị trí địa lý của Phú Thọ, nằm giữa vùng núi và đồng bằng, đã tạo điều kiện cho sự giao lưu và tiếp thu văn hóa giữa các vùng miền. Theo GS.TS Lâm Thị Mỹ Dung, Phú Thọ là nơi hội tụ của nhiều dòng chảy văn hóa, từ văn hóa Sơn Vi đến văn hóa Đông Sơn. Các di tích khảo cổ tại đây cung cấp bằng chứng về sự phát triển liên tục của các nền văn hóa trong khu vực. Việc nghiên cứu các di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của nền văn minh sông Hồng.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu di tích Tiền Đông Sơn

Nghiên cứu các di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ nhiều vấn đề lịch sử và văn hóa của Việt Nam. Theo PGS.TS Đặng Hồng Sơn, các di tích này là bằng chứng về sự phát triển liên tục của các nền văn hóa từ thời đại đồ đá đến thời đại đồ đồng. Việc nghiên cứu các di tích Tiền Đông Sơn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình chuyển đổi từ xã hội nguyên thủy sang xã hội có giai cấp, cũng như về sự hình thành và phát triển của nhà nước Văn Lang. Hơn nữa, các di tích này còn cung cấp thông tin quan trọng về đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của người Việt cổ.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Thời Đại Đồ Đồng Phú Thọ 58 ký tự

Trong giai đoạn nghiên cứu đề tài Hùng Vương dựng nước, các văn hóa Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ về cơ bản đã được xác lập. Diện mạo và tính chất di tích cơ bản đã được làm rõ. Cho đến nay những chuyên khảo tổng hợp có giá trị đã được công bố như: Khảo cổ học Việt Nam tập 2 của tập thể tác giả Viện Khảo cổ học, do Hà Văn Tấn chủ biên, Văn hóa Phùng Nguyên của Hán Văn Khẩn; Văn hóa Gò Mun của Hà Văn Phùng, Đồ gốm văn hoá Phùng Nguyên của Bùi Thu Phương và các chuyên khảo viết riêng về từng di tích, hay từng loại hình hiện vật của các di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ. Các công trình đó được thực hiện một cách công phu, nghiêm túc và có giá trị khoa học cao, nhưng chỉ tập trung vào một giai đoạn văn hóa hay một đối tượng cụ thể mà chưa có bất kỳ một công trình nào đã công bố nghiên cứu một cách tổng quát nhất về các di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ.

2.1. Vấn đề còn bỏ ngỏ trong nghiên cứu Tiền Đông Sơn

Một số vấn đề về các di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ vẫn còn chưa rõ ràng như mối quan hệ giữa môi trường và sự phân bố các di tích hay chuyển dịch địa bàn cư trú; về giai đoạn văn hóa Đồng Đậu ở Phú Thọ, nguyên nhân, động lực của quá trình phát triển, mối quan hệ văn hoá… Chính vì vậy, đề tài Hệ thống di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ và vị trí của chúng trong thời đại đồ đồng châu thổ sông Hồng sẽ tập hợp toàn bộ những tư liệu và nghiên cứu trước đây về các di tích Tiền Đông Sơn đã được phát hiện ở Phú Thọ.

2.2. Hướng giải quyết và mục tiêu nghiên cứu chính

Trên cơ sở đó kiến giải những vấn đề chính đã nói trên của thời kỳ Tiền Đông Sơn ở trên mảnh đất này. Từ đó đóng góp một số nhận thức về một thời kỳ lịch sử quan trọng, là một trong những nền tảng để hình thành nên văn hóa - văn minh Đông Sơn của người Việt Cổ. Mục đích nghiên cứu là tập hợp và hệ thống hoá các tài liệu về các di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ. Làm rõ những đặc trưng cơ bản về di tích, di vật thuộc các văn hóa Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ. Từ đó làm rõ quá trình phát triển, tính kế thừa các giá trị vật chất và tinh thần của các văn hóa Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Di Tích Khảo Cổ Phú Thọ 59 ký tự

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để thu thập và xử lý tư liệu. Các phương pháp chính bao gồm: điền dã, thám sát, khai quật khảo cổ học, đo vẽ, chụp ảnh, thống kê và mô tả di tích di vật. Các phương pháp luận nghiên cứu bao gồm: Phương pháp loại hình học: đây là phương pháp cổ điển của khảo cổ học. Phương pháp này được ứng dụng phổ biến trong nghiên cứu khảo cổ học. Phương pháp này phân chia các di tích, di vật theo từng loại hình cụ thể. Đối với luận án, các di vật được phân loại theo chất liệu, sau chất liệu là chức năng, trong chức năng phân chia thành các loại hình cụ thể.

3.1. Khai quật và chỉnh lý di tích Cách tiếp cận thực địa

Việc tham gia trực tiếp vào quy trình khai quật chỉnh lý là cách lý tưởng nhất để theo dõi diễn biến di tích di vật và địa tầng. Nghiên cứu sinh đã tham gia điều tra nhiều di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ như Gò Mun, Phùng Nguyên, Khu Đường, Đồng Sấu, Gò Bông, Gò Non Sấu, Gò Thế, Gò Gai, Gò Tro Trên, Gò Tro Dưới, Gò Con Cá, Gò Đồng Sấu, Gò Chùa, Đoan Thượng, Đồi Giàm, Xóm Rền, An Đạo, Thành Dền, Gò Chùa Cao, Gò Ghệ, Gò Dạ…Trong đó trực tiếp tham gia khai quật, chỉnh lý các di tích Gò Chiền, Đồi Giàm (2 lần), Khu Đường, Gò Đồng Xấu, Gò Tro Trên, Gò Non Sấu, Đoan Thượng, Phùng Nguyên và một số di tích tiền Đông Sơn ở khu vực khác.

3.2. Phân tích loại hình học và địa tầng khảo cổ

Phương pháp này giúp NCS phân loại và định vị các di vật vào các nhóm khác nhau. Từ đó cung cấp thông tin về sự tương đồng, dị biệt giữa các di tích, giữa các nhóm di tích và giữa các giai đoạn phát triển. Phương pháp địa tầng khảo cổ học: là phương pháp nghiên cứu quá trình phát triển dựa trên sự chồng xếp các tầng văn hóa khảo cổ. Các tầng văn hóa được hình thành trước sẽ nằm ở phía dưới, các tầng văn hóa muộn hơn sẽ nằm ở phía trên. Do đó, dựa trên sự chồng xếp về địa tầng có thể xác định được quá trình phát triển. Phương pháp này trong luận án được gắn liền với phương pháp loại hình. Trên cơ sở kết hợp giữa loại hình học và địa tầng học làm rõ quá trình phát triển và biến đổi các loại hình hiện vật từ sớm đến muộn.

IV. Đặc Điểm Di Tích và Di Vật Tiền Đông Sơn 52 ký tự

Hệ thống di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ bao gồm nhiều loại hình khác nhau, từ di chỉ cư trú, di chỉ - xưởng đến di chỉ - mộ táng. Các di tích này có đặc điểm chung là tầng văn hoá dày, phát triển liên tục và chứa đựng nhiều di vật có giá trị. Các di vật tiêu biểu bao gồm công cụ sản xuất bằng đá, đồ gốm, đồ đồng và đồ trang sức. Sự đa dạng về loại hình di tích và di vật cho thấy sự phát triển cao của văn hóa Đông Sơn ở Phú Thọ. Đặc biệt, sự xuất hiện của đồ đồng cho thấy sự chuyển biến quan trọng trong kỹ thuật sản xuất và đời sống kinh tế của người Việt cổ.

4.1. Phân loại các loại hình di tích Tiền Đông Sơn

Các loại hình di tích của hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ bao gồm: Di tích di chỉ cư trú, Di chỉ - xưởng, Di chỉ - mộ táng. Các di tích này cung cấp bằng chứng về đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của người Việt cổ trong thời đại đồ đồng. Theo các nhà khảo cổ học, các di tích cư trú thường có tầng văn hóa dày và chứa đựng nhiều di vật như công cụ sản xuất, đồ gốm và đồ trang sức. Các di tích - xưởng là nơi sản xuất công cụ và đồ dùng, cho thấy sự phát triển của kỹ thuật sản xuất. Các di tích - mộ táng là nơi chôn cất người chết, cung cấp thông tin về táng tục thời Đông Sơn và quan niệm về thế giới bên kia.

4.2. Đặc điểm của di vật đồng gốm và đá

Các di vật đồng, gốm và đá là những hiện vật quan trọng trong hệ thống di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ. Đồ đồng bao gồm các công cụ sản xuất, vũ khí và đồ trang sức, cho thấy sự phát triển của kỹ thuật luyện kim và vai trò của kim loại trong đời sống. Đồ gốm bao gồm các loại hình bát, nồi, bình và thố, được sử dụng trong sinh hoạt hàng ngày và có giá trị thẩm mỹ cao. Các loại hình hoa văn trên gốm cũng rất đa dạng. Công cụ sản xuất bằng đá vẫn được sử dụng rộng rãi, cho thấy sự kết hợp giữa kỹ thuật chế tác đá truyền thống và kỹ thuật luyện kim mới. Đặc biệt, việc phân tích các di vật này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về kỹ thuật sản xuất, đời sống kinh tế và văn hóa của người Việt cổ.

V. Quá trình phát triển và đời sống cư dân 50 ký tự

Quá trình phát triển của các di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ trải qua nhiều giai đoạn, từ văn hóa Phùng Nguyên đến văn hóa Gò Mun. Trong quá trình này, có sự chuyển biến về không gian phân bố, kỹ thuật sản xuất và đời sống văn hóa. Sự xuất hiện và phát triển của công cụ bằng đồng thau là một bước tiến quan trọng, đánh dấu sự chuyển đổi từ xã hội nguyên thủy sang xã hội có giai cấp. Đời sống kinh tế của cư dân Tiền Đông Sơn chủ yếu dựa vào nông nghiệp, chăn nuôi và khai thác tài nguyên thiên nhiên. Đời sống tinh thần của họ thể hiện qua các nghi lễ, tín ngưỡng và nghệ thuật.

5.1. Chuyển biến văn hóa và không gian phân bố

Trong quá trình phát triển từ Phùng Nguyên cho đến ở Gò Mun, ở Phú Thọ có sự chuyển dịch về không gian phân bố và chuyển biến văn hóa. Sự thay đổi của môi trường đã dẫn tới sự chuyển dịch và chuyển biến văn hóa. Theo các nhà nghiên cứu, sự chuyển dịch về không gian phân bố có thể do nhiều yếu tố tác động, như biến đổi khí hậu, thay đổi mực nước biển và sự cạnh tranh về tài nguyên. Sự chuyển biến văn hóa thể hiện qua sự thay đổi về kỹ thuật sản xuất, loại hình di vật và phong tục tập quán.

5.2. Đời sống kinh tế và tinh thần của cư dân

Đời sống kinh tế của cư dân Tiền Đông Sơn chủ yếu dựa vào nông nghiệp, chăn nuôi và khai thác tài nguyên thiên nhiên. Họ trồng lúa nước, chăn nuôi gia súc và khai thác các loại khoáng sản như đồng và đá. Đời sống tinh thần của họ thể hiện qua các nghi lễ, tín ngưỡng và nghệ thuật. Các di vật như đồ trang sức, đồ thờ cúng và các tác phẩm nghệ thuật cho thấy sự phát triển cao của đời sống tinh thần. Nghiên cứu về đời sống kinh tế và tinh thần của cư dân Tiền Đông Sơn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về xã hội và văn hóa của người Việt cổ.

VI. Vị trí trong bối cảnh thời đại đồ đồng châu thổ 59 ký tự

Hệ thống di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ có vị trí quan trọng trong bối cảnh thời đại đồ đồng châu thổ sông Hồng. Các di tích này có mối quan hệ chặt chẽ với các di tích Tiền Đông Sơn ở các khu vực khác của châu thổ sông Hồng, vùng duyên hải Đông Bắc, vùng núi các tỉnh phía Bắc và lưu vực sông Mã. Sự tương đồng và khác biệt giữa các di tích cho thấy sự giao lưu và tiếp thu văn hóa giữa các vùng miền. Việc nghiên cứu hệ thống di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ trong bối cảnh rộng hơn giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của văn hóa Đông Sơn và lịch sử Việt Nam thời kỳ dựng nước.

6.1. So sánh với các di tích khác ở châu thổ sông Hồng

Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích tiền Đông Sơn các khu vực khác của châu thổ sông Hồng. Nghiên cứu mối liên hệ này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự tương đồng và khác biệt giữa các nền văn hóa trong khu vực. Sự tương đồng có thể do giao lưu và tiếp thu văn hóa, trong khi sự khác biệt có thể do điều kiện tự nhiên và lịch sử riêng của từng vùng miền.

6.2. Mối liên hệ với các khu vực lân cận khác

Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích vùng duyên hải Đông Bắc. Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích vùng núi các tỉnh phía Bắc. Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ với các di tích tiền Đông Sở lưu vực sông Mã. Nghiên cứu mối liên hệ này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự giao lưu và tiếp thu văn hóa giữa các vùng miền, cũng như về quá trình hình thành và phát triển của văn hóa Đông Sơn trong bối cảnh rộng lớn hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về thời đại kim khí tại lưu vực sông Hồng đóng vai trò cốt lõi trong việc nhận diện nguồn gốc bản địa và tiến trình hình thành nền văn minh Đông Sơn của người Việt cổ. Luận án tiến sĩ lịch sử chuyên ngành Khảo cổ học (mã số: 62 22 03 17) của tác giả Hoàng Văn Diệp với đề tài "Hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ và vị trí của chúng trong thời đại đồ đồng châu thổ sông Hồng" (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2024, do PGS.TS Đặng Hồng Sơn hướng dẫn) đã thiết lập một cột mốc học thuật mới. Công trình hệ thống hóa toàn diện cơ sở dữ liệu vật chất sau hơn 60 năm khai quật tại vùng đất "bản lề" địa - văn hóa Phú Thọ.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất được tác giả giải quyết là sự thiếu vắng các nghiên cứu tổng thể liên kết giữa biến đổi cảnh quan cổ môi trường Đệ Tứ với sự chuyển dịch không gian cư trú của các cộng đồng Tiền Đông Sơn. Bên cạnh đó, tính chất mờ nhạt của giai đoạn văn hóa Đồng Đậu tại Phú Thọ so với các trung tâm đồng bằng lân cận như Vĩnh Phúc hay Hà Nội từ lâu vẫn là một ẩn số chưa có lời giải thỏa đáng [Hà Văn Tấn, 1999; Bùi Hữu Tiến, 2016]. Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Đặc trưng di tích, di vật và tính kế thừa văn hóa qua các giai đoạn Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun tại Phú Thọ diễn ra theo quy luật nội sinh nào?
2. Đâu là nguyên nhân địa mạo - sinh thái thúc đẩy xu thế dịch chuyển không gian phân bố từ vùng đồi gò trung du xuống bãi bồi thấp ven sông?
3. Mạng lưới giao lưu kinh tế, kỹ nghệ luyện kim đồng thau và chế tác ngọc bích của cư dân cổ Phú Thọ được định vị ra sao trong không gian châu thổ sông Hồng và khu vực Đông Nam Á lục địa?

Luận án kiểm định hai giả thuyết khoa học: Thứ nhất, tiến trình tiền Đông Sơn tại Phú Thọ là một dòng chảy phát triển liên tục, thống nhất nhưng có tính đa dạng vùng; thứ hai, sự chuyển dịch không gian phân bố từ các đồi gò thềm cao sang các bãi bồi ven sông là hệ quả trực tiếp từ quá trình biển thoái Holocene muộn kết hợp với áp lực thích ứng phương thức kinh tế nông nghiệp lúa nước. Khung lý thuyết của công trình tích hợp trường phái Khảo cổ học Văn hóa - Lịch sử (Cultural-Historical Archaeology), Khảo cổ học Cư trú (Settlement Archaeology) và Khảo cổ học Môi trường (Environmental Archaeology).

Về phạm vi và quy mô, luận án khảo sát toàn diện hơn 50 di tích khảo cổ học trên diện tích tự nhiên 3.533,3 km² của tỉnh Phú Thọ (tọa độ địa lý từ 20°55’ đến 21°43’ vĩ Bắc, 104°48’ đến 105°27’ kinh Đông), trải dài qua khung niên đại từ khoảng 4.000 năm đến 2.500 năm trước Công nguyên (BP). Đóng góp mang tính đột phá của công trình là lượng hóa và mô hình hóa địa tầng học trên hàng chục nghìn mét vuông khai quật, tiêu biểu như di tích Phùng Nguyên (khai quật 4.040 m², phát hiện 4.736 hố đất đen và 1.753 di vật đá, gốm), Xóm Rền, Gò Bông, Gò Mun, Đồi Giàm và Đoan Thượng.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu hệ thống di tích tiền Đông Sơn tại Phú Thọ trải qua ba giai đoạn bản lề:

• Giai đoạn 1 (1959 – 1971): Giai đoạn phát hiện và xác lập các văn hóa khảo cổ. Bắt đầu từ phát hiện di chỉ Phùng Nguyên năm 1959 [Nguyễn Văn Nghĩa, 1960], các học giả tiền bối đã thiết lập những nền tảng phân loại học đầu tiên. Tranh luận học thuật lớn nhất giai đoạn này xoay quanh vị trí thời đại của văn hóa Phùng Nguyên. Hoàng Xuân Chinh (1966a, 1967) đề xuất khái niệm "đài hình di chỉ" và xếp Phùng Nguyên vào hậu kỳ đá mới chuyển sang sơ kỳ kim khí. Ngược lại, Hà Văn Tấn (1968, 1970) cùng Phạm Văn Kỉnh (1969) và Diệp Đình Hoa (1978) khẳng định tính chất sơ kỳ đồng thau của văn hóa Phùng Nguyên dựa trên dấu vết gỉ đồng, xỉ đồng tại Gò Bông, kỹ thuật khoan tách lõi đá ngọc và hoa văn gốm mang tư duy đối xứng kim khí. Đồng thời, khái niệm văn hóa Gò Mun cũng được Nguyễn Duy Tỳ (1970, 1972) đề xuất và xác lập vị trí hậu kỳ đồng thau.
• Giai đoạn 2 (1972 – 1995): Đi sâu vào cấu trúc loại hình học, kỹ nghệ chế tác và luyện kim. Các nghiên cứu của Hán Văn Khẩn (1976, 1983, 1993), Hà Văn Phùng (1977, 1979, 1981, 1993, 1996), Nguyễn Kim Dung (1985, 1987, 1996) và Trịnh Sinh (1978, 1990) đã phân tích chi tiết kỹ thuật bàn xoay gốm, công xưởng đá Hồng Đà, phân tích quang phổ 44 mẫu kim loại khẳng định hợp kim đồng - thiếc (Cu-Sn với tỷ lệ ~80% Cu, ~15% Sn) là đặc trưng kỹ thuật bản địa.
• Giai đoạn 3 (1996 – 2022): Giai đoạn tổng kết lý luận và tiếp cận liên ngành. Công trình Khảo cổ học Việt Nam tập 2 [Hà Văn Tấn chủ biên, 1999], các chuyên khảo của Hán Văn Khẩn (2004, 2009) về Phùng Nguyên và Xóm Rền, Bùi Thị Thu Phương (2014, 2015) về đồ gốm Phùng Nguyên, và Bùi Hữu Tiến (2016) về văn hóa Đồng Đậu đã củng cố khung tiến trình văn hóa.

Luận án của Hoàng Văn Diệp định vị chính xác khoảng trống bằng cách liên kết địa tầng học khảo cổ với hai hệ tầng địa chất Đệ Tứ là Hệ tầng Phùng Nguyên và Hệ tầng Gò Mun [Phạm Đình Thọ, Lương Quang Khang, 2007]. Về tầm nhìn quốc tế, công trình đặt tiến trình tiền Đông Sơn ở Phú Thọ trong thế đối sánh với hiện tượng di cư nông nghiệp và biến đổi khí hậu Đông Nam Á [Y. Griffiths et al., 2020] cũng như mạng lưới luyện kim cổ và phân tích đồng vị chì khu vực lục địa Á - Âu [T. Pryce et al., 2011, 2014, 2022]. Luận án chứng minh sự tương đồng về loại hình nha chương văn hóa Phùng Nguyên với các di tích văn hóa Nhị Lý Đầu (Erlitou) và Tam Tinh Đôi (Sanxingdui) ở Nam Trung Quốc, qua đó khẳng định Phú Thọ là một mắt xích tiếp nhận và tái cấu trúc các luồng giao lưu văn hóa liên khu vực.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng thuyết Tiến hóa Văn hóa Đa tuyến (Multilinear Cultural Evolution) của Julian Steward và Khảo cổ học Quá trình (Processual Archaeology) của Lewis Binford trong bối cảnh cụ thể của thung lũng sông Hồng. Tác giả chứng minh rằng sự hình thành nền văn minh Đông Sơn không phải là kết quả của sự khuếch tán văn hóa đơn thuần (cultural diffusion) từ bên ngoài, mà là một quá trình tiến hóa nội sinh liên tục (in-situ evolution) được thúc đẩy bởi sự tương tác giữa con người và cảnh quan sinh thái.

Mô hình lý thuyết của luận án đưa ra ba mệnh đề (propositions):

• Mệnh đề 1: Tính liên tục của văn hóa vật chất thể hiện qua sự kế thừa các nguyên lý tạo hình hoa văn gốm (đồ án khắc vạch khuông nhạc, chữ S, chữ C, tam giác đối đỉnh, chấm dải) từ Phùng Nguyên qua Đồng Đậu đến Gò Mun và đạt đỉnh cao trên trống đồng Đông Sơn.
• Mệnh đề 2: Sự thay đổi cấu trúc công cụ sản xuất phản ánh bước chuyển đổi hình thái kinh tế: từ tổ hợp rìu bôn đá tứ giác kích thước nhỏ (3–5 cm) kết hợp đồ gốm dày đặc ở giai đoạn Phùng Nguyên sang tổ hợp công cụ đồng thau chuyên dụng ("cái vằng"/liềm đồng, mũi giáo hình lá, lưỡi câu đồng) ở giai đoạn Gò Mun.
• Mệnh đề 3: Giai đoạn Đồng Đậu tại Phú Thọ không hề biến mất mà tồn tại dưới dạng một "bước chuyển tiếp địa tầng học và vi phân loại hình", biểu hiện tập trung ở các di tích chuyển tiếp như Đoan Thượng và Gò Con Lợn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa chiều giữa ba nhánh lý thuyết:

• Lý thuyết Địa tầng học Văn hóa (Cultural Stratigraphy): Phân tích sự chồng xếp lớp văn hóa gắn với trầm tích học để xác lập trật tự thời gian tương đối.
• Lý thuyết Phân tích Không gian Khảo cổ (Archaeological Spatial Analysis): Sử dụng Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS) kết hợp phân tích địa hình phân cấp (5 cấp độ dốc: Cấp I 0–3° chiếm 31,19%; Cấp II 3–8° chiếm 3,27%; Cấp III 8–15° chiếm 9,62%; Cấp IV 15–25° chiếm 24,81%; Cấp V >25° chiếm 26,98%) để giải mã quy luật định cư.
• Lý thuyết Cổ Môi trường và Sinh thái Nhân văn (Paleoenvironmental & Human Ecology): Khảo sát mối tương tác giữa dao động mực nước biển Holocene, sự thành tạo bãi bồi sông Thao, sông Lô, sông Đà với sự phân bố dân cư.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Tập trung vào các di tích cư trú, di chỉ xưởng và mộ táng trong ranh giới địa lý - hành chính tỉnh Phú Thọ và vùng chuyển tiếp trung du - châu thổ, lấy mẫu vật chất từ các hố khai quật địa tầng chuẩn làm đối tượng phân tích chính quy.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp luận thực chứng (positivism) trong đo đạc và phân loại di vật. Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp phương pháp hỗn hợp (mixed-methods): định tính chuyên sâu trong giải mã biểu tượng hoa văn học, kết hợp định lượng thống kê đa biến mô tả hình thái học di vật.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc (multi-level design) được triển khai qua ba cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích mạng lưới không gian toàn vùng Phú Thọ và lưu vực sông Hồng dựa trên địa lý tự nhiên và thủy văn học (sông Thao dài 92 km qua tỉnh, sông Lô 55 km, sông Đà 40 km).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích cấu trúc mặt bằng di chỉ, độ dày tầng văn hóa (từ 0,5 m đến trên 2,5 m), mật độ hố đất đen, bếp lửa, hầm thóc và mộ táng tại từng cụm di tích (cụm Lâm Thao, Phù Ninh, Việt Trì, Thanh Ba).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Đo đạc các chỉ số hình thái học (chiều dài, chiều rộng, độ dày, góc vát lưỡi) của từng công cụ đá, mảnh miệng gốm, chân đế gốm và phân tích hóa lý mẫu hợp kim kim khí.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt:

• Thu thập thực địa: Tác giả trực tiếp tham gia điều tra, thám sát và chỉ đạo khai quật chỉnh lý tại hàng loạt di chỉ trọng điểm: Gò Chiền, Đồi Giàm (2 lần), Khu Đường, Gò Đồng Xấu, Gò Tro Trên, Gò Non Sấu, Đoan Thượng, Phùng Nguyên. Mọi bối cảnh không gian đều được lập hồ sơ tọa độ trắc địa, đo vẽ mặt cắt địa tầng và chụp ảnh kỹ thuật số đa góc độ.
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa tư liệu địa tầng học thực địa, tư liệu loại hình học bảo tàng (Bảo tàng Phú Thọ, Bảo tàng Vĩnh Phúc, Bảo tàng Nhân học - ĐHKHXH&NV) và dữ liệu cổ sinh - phấn hoa Đệ Tứ.
• Độ tin cậy và giá trị đo lường: Phân loại đồ gốm dựa trên bảng tiêu chí chuẩn hóa về thành phần xương gốm (gốm thô pha cát, gốm mịn), kỹ thuật tạo hình (bàn xoay, nặn tay, đập dập) và đồ án trang trí hoa văn. Độ tin cậy được kiểm chứng qua sự trùng khớp giữa diễn biến miệng gốm di chỉ Gò Gai, Gò Mun, Xóm Rền và Gò Đồng Xấu.

Data và phân tích

Cơ sở dữ liệu của luận án bao gồm hàng vạn tiêu bản hiện vật thu thập từ hơn 50 di tích. Số liệu thống kê được xử lý bằng các công cụ toán thống kê khảo cổ học:

• Thống kê hình thái học: Tính toán giá trị trung bình, trung vị, phương sai và độ lệch chuẩn của các thông số kỹ thuật rìu đá, vòng tay đá, chân đế bát bồng và độ dày thành gốm.
• Phân tích địa tầng và niên đại: Tích hợp dữ liệu đồng vị phóng xạ C14 từ các địa điểm chuẩn: Tràng Kênh (độ sâu 1,90–2,10 m, niên đại 3405 ± 100 BP), Đồng Đậu (độ sâu 4 m, niên đại 3330 ± 100 BP; độ sâu 0,8 m niên đại 3070 ± 100 BP), Vinh Quang (độ sâu 1,80 m, niên đại 3046 ± 100 BP), Chiền Vậy (độ sâu 0,65 m, niên đại 2350 ± 100 BP).
• Phân tích quang phổ và thành phần hóa học: Đánh giá cấu trúc kim loại học trên các mẫu hợp kim đồng thau Gò Bông, Xóm Rền, Gò Mun, khẳng định sự làm chủ công nghệ đúc khuôn hai mang bằng đất nung và sa thạch.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khám phá quy luật phân bố không gian gắn liền với địa mạo học: Luận án chứng minh sự tương ứng tuyệt đối giữa các văn hóa khảo cổ với các hệ tầng trầm tích Đệ Tứ:
   • Các di tích văn hóa Phùng Nguyên (Gò Bông, Xóm Rền, Phùng Nguyên, An Đạo) phân bố chủ yếu trên Hệ tầng Phùng Nguyên – cấu tạo nên hệ thống bãi bồi cao (độ cao tương đối 5–6 m, bề dày hệ tầng 11 m gồm bột sét kaolinit, hydromica, nằm trên bề mặt laterit hóa của Hệ tầng Thủy Chạm tuổi Pleistocene thượng). Cư dân cổ cư trú trên các gò đồi đài hình để tránh lũ lụt mùa mưa.
   • Các di tích văn hóa Gò Mun (Gò Mun, Gò Chiền, Nội Gan) dịch chuyển xuống phân bố trên Hệ tầng Gò Mun – cấu tạo nên hệ thống bãi bồi thấp (độ cao tương đối 0,5–2 m, gồm cát bột xám nâu xen kẽ ven sông Thao, sông Đà, sông Bứa). Đây là bằng chứng vật chất xác nhận sự mở rộng không gian canh tác lúa nước khi đầm lầy được bồi tụ hoàn chỉnh.
2. Giải mã mắt xích chuyển tiếp Đồng Đậu tại Phú Thọ: Luận án phá vỡ định kiến cho rằng Phú Thọ "khuyết thiếu" giai đoạn Đồng Đậu. Thông qua phân tích tổ hợp di vật tại Đoan Thượng, Đồi Giàm và Gò Con Lợn, tác giả chỉ ra sự tồn tại của một "nhóm hình thái chuyển tiếp Phùng Nguyên muộn – Đồng Đậu sớm", với sự xuất hiện của gốm văn chải, hoa văn khuông nhạc kết hợp đồ đá mài có kích thước lớn hơn và dấu tích đồng thau sơ kỳ.
3. Minh chứng về sự bùng nổ của kỹ nghệ chế tác đá và luyện kim bản địa: Tại di chỉ công xưởng Hồng Đà và Xóm Rền, kỹ thuật cưa, khoan tách lõi đá ngọc nephrite chế tác vòng tay mặt cắt chữ nhật, hình thang đạt trình độ cơ khí hóa sơ khai. Di vật "nha chương" bằng đá tại Phùng Nguyên là chứng cứ lịch sử về sự phân tầng xã hội và quyền lực thủ lĩnh sơ khai.
4. Xác lập tiến trình biến đổi kinh tế - kỹ thuật: Từ giai đoạn Phùng Nguyên sang Gò Mun, tỷ lệ công cụ đá giảm từ >90% xuống <15%, nhường chỗ cho công cụ và vũ khí đồng thau (rìu xòe cân, giáo hình lá, lưỡi câu, "cái vằng"/liềm gặt). Sự xuất hiện của 4.736 hố đất đen tại Phùng Nguyên và các dấu tích hầm thóc, dọi se chỉ tại Xóm Rền, Gò Mun khẳng định kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước kết hợp dệt vải và chăn nuôi gia súc (chó, lợn) đã đạt mức độ chuyên môn hóa cao.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc củng cố luận điểm văn hóa Đông Sơn có nguồn gốc bản địa sâu xa từ dòng chảy Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun, bác bỏ các quan điểm ngoại sinh về nguồn gốc văn minh sông Hồng.
• Về phương pháp luận: Thiết lập mô hình mẫu về việc kết hợp khảo cổ học địa tầng với địa chất trầm tích và phân tích không gian GIS trong nghiên cứu thời đại kim khí Đông Nam Á.
• Về thực tiễn và chính sách: Đưa ra cơ sở khoa học để lập bản đồ khoanh vùng bảo vệ khẩn cấp các di tích tiền Đông Sơn tại Phú Thọ trước áp lực đô thị hóa, công nghiệp hóa và hiện tượng "trang trại hóa" đang phá hủy nghiêm trọng tầng văn hóa khảo cổ.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 hạn chế khách quan:

1. Dữ liệu khai quật lịch sử: Nhiều cuộc khai quật trong giai đoạn 1959–1971 được thực hiện theo phương thức "giải tỏa cứu hộ" diện tích lớn trong thời gian ngắn (như cuộc khai quật Phùng Nguyên năm 1961 rộng 3.700 m²), dẫn đến sự thiếu hụt các ghi chép vi địa tầng học và sàng tuyển mẫu vật vi mô (micro-botanical remains).
2. Hiện trạng bảo tồn di tích: Nhiều di tích trọng điểm như Phùng Nguyên hiện nay đã bị phá hủy hoàn toàn tầng văn hóa do chuyển đổi mục đích sử dụng đất thành chợ nông thôn và mô hình kinh tế V-A-C [Bùi Thị Thu Phương et al., 2014].
3. Độ bao phủ của niên đại tuyệt đối: Số lượng mẫu C14 và AMS được phân tích trực tiếp cho các di tích tại Phú Thọ còn hạn chế, chủ yếu vẫn phải đối sánh gián tiếp qua khung niên đại của các di tích lân cận ở Vĩnh Phúc và Hà Nội.
4. Phân tích hóa lý chuyên sâu: Dữ liệu về đồng vị chì (lead isotopes) và phân tích thạch học lát mỏng (petrographic thin-section) của gốm tiền Đông Sơn tại Phú Thọ chưa được thực hiện đồng bộ ở quy mô lớn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng kỹ thuật khảo cổ học phân tử (lipid residue analysis) trên các mảnh nồi, bát gốm Phùng Nguyên - Gò Mun để xác định chính xác thành phần thức ăn cổ đại.
• Triển khai khoan thăm dò trầm tích hồ đầm lầy tại ngã ba sông Bạch Hạc nhằm tái dựng biểu đồ phấn hoa chi tiết cho giai đoạn Holocene trung - muộn.
• Mở rộng phân tích đồng vị chì và thành phần nguyên tố vết (trace elements) trên các hiện vật đồng thau Phú Thọ để kết nối vào bản đồ mạng lưới trao đổi khoáng sản Đông Nam Á [T. Pryce et al., 2022].

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những xung lực học thuật và thực tiễn mạnh mẽ:

• Tác động học thuật: Trở thành công trình chuyên khảo chuẩn mực về thời đại đồ đồng lưu vực sông Hồng, dự kiến thu hút hàng trăm trích dẫn trong các nghiên cứu khảo cổ học, nhân học tiền sử và lịch sử cổ đại Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á.
• Tác động chính sách và bảo tồn di sản: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cùng Cục Di sản Văn hóa trong việc xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, xây dựng đề án công viên khảo cổ học ngoài trời tại Xóm Rền và Gò Mun.
• Giá trị xã hội và giáo dục: Tái hiện sống động cội nguồn không gian văn hóa thời đại Hùng Vương, phục vụ trực tiếp cho công tác trưng bày bảo tàng, giáo dục truyền thống lịch sử địa phương và phát triển du lịch di sản bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận hệ thống tư liệu địa tầng, bản vẽ kỹ thuật, bảng thống kê loại hình học chuẩn xác làm tài liệu tham chiếu tin cậy cho các đề tài khảo cổ học thời đại kim khí.
• Các nhà nghiên cứu tiền sử Đông Nam Á: Có được nguồn dữ liệu đối sánh chất lượng cao về tiến trình chuyển đổi đá mới - đồng thau, kỹ nghệ đúc đồng và mô hình định cư bãi bồi châu thổ.
• Cơ quan quản lý quy hoạch và bảo tồn di sản: Nắm giữ tọa độ không gian và hiện trạng chi tiết của từng di tích để tích hợp vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Phú Thọ, ngăn chặn nguy cơ xâm hại di sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng thuyết Khảo cổ học Cư trú và Sinh thái Nhân văn bằng việc xác lập mô hình tương quan nhân quả giữa sự tiến hóa của hai hệ tầng địa chất (Hệ tầng Phùng Nguyên bãi bồi cao và Hệ tầng Gò Mun bãi bồi thấp) với bước chuyển dịch không gian cư trú và phương thức kinh tế nông nghiệp của cư dân tiền Đông Sơn tại Phú Thọ.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu mô tả loại hình học thuần túy trước đây của Hoàng Xuân Chinh (1966) hay Trần Kim Thau (2002), luận án tích hợp phương pháp phân tích không gian GIS, đối sánh địa chất Đệ Tứ và phân tích thống kê đa biến hình thái học di vật, tạo nên một quy trình nghiên cứu liên ngành chuẩn xác.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?

Đó là việc chứng minh giai đoạn Đồng Đậu không hề bị "đứt gãy" hay vắng bóng tại Phú Thọ như các giả thuyết trước đây từng nhận định, mà hiện diện sinh động dưới dạng các tổ hợp di vật chuyển tiếp mang tính vi phân loại hình tại các di chỉ Đoan Thượng, Gò Con Lợn và Đồi Giàm.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp (replication protocol) không?

Luận án cung cấp hệ thống bảng biểu định lượng chi tiết (từ Bảng 1 đến Bảng 15) và phụ lục 92 hình vẽ/ảnh chụp địa tầng, bản đồ phân bố và bản vẽ kỹ thuật hiện vật, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập toàn bộ quy trình phân loại học.

5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Định hướng chuyển trọng tâm từ khảo cổ học hình thái - loại hình sang khảo cổ học khoa học tự nhiên (Archaeometry), tập trung vào phân tích cổ ADN, đồng vị phóng xạ AMS độ phân giải cao và phân tích đồng vị chì kết nối mạng lưới luyện kim cổ đại xuyên biên giới.

Kết luận

1. Luận án đã tổng kết và hệ thống hóa toàn diện khối tư liệu khảo cổ học đồ sộ qua 64 năm nghiên cứu tại Phú Thọ, khẳng định vị trí trung tâm bản lề của khu vực này trong thời đại đồ đồng châu thổ sông Hồng.
2. Chứng minh thành công quy luật phát triển liên tục, không đứt đoạn của tiến trình văn hóa nội sinh: Phùng Nguyên → Đồng Đậu → Gò Mun → Đông Sơn, đặt nền móng vật chất vững chắc cho sự ra đời của nhà nước Văn Lang thời đại Hùng Vương.
3. Giải mã xuất sắc quy luật chuyển dịch địa bàn cư trú từ vùng đồi gò cao (Hệ tầng Phùng Nguyên) xuống vùng bãi bồi thấp ven sông (Hệ tầng Gò Mun) dưới tác động của tiến trình biển thoái Holocene muộn và sự thích ứng kinh tế nông nghiệp lúa nước.
4. Xác lập vị thế của hệ thống di tích tiền Đông Sơn Phú Thọ trong mạng lưới giao lưu văn hóa, kỹ nghệ chế tác đá ngọc và luyện kim đồng thau liên khu vực Đông Nam Á và Nam Trung Hoa.
5. Đóng góp khung phương pháp luận liên ngành kết hợp khảo cổ học địa tầng, phân loại học hình thái, địa chất Đệ Tứ và phân tích không gian địa lý.
6. Mở ra những chân trời nghiên cứu mới cho khảo cổ học kim khí Việt Nam, đồng thời gióng lên hồi chuông cảnh báo cấp thiết về công tác quy hoạch, bảo tồn các di sản khảo cổ học đang đứng trước nguy cơ biến mất hoàn toàn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Năm 1959, di tích Phùng Nguyên được phát hiện khi xây dựng kênh thuỷ nông Lâm Hạc. Cùng năm đó, di tích Phùng Nguyên được khai quật. Đây có thể coi là mốc khởi đầu của quá trình nghiên cứu hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ.

Từ đó đến năm 2022, hệ thống di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ đã trải qua 63 năm nghiên cứu, đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Quá trình nghiên cứu có thể chia thành 3 giai đoạn nghiên cứu như sau: Giai đoạn nghiên cứu 1: Từ năm 1959 đến năm 1971, đây là giai đoạn phát hiện và xác lập các văn hoá khảo cổ. Giai đoạn nghiên cứu 2: Từ năm 1972 đến năm 1995, đây là giai đoạn nghiên cứu làm rõ hơn các đặc trưng văn hoá, bổ sung những nhận thức mới và nghiên cứu chuyên sâu về các vấn đề cụ thể Giai đoạn nghiên cứu 3: Từ năm 1996 đến năm 2022, giai đoạn tổng kết các kết quả nghiên cứu. Giai đoạn nghiên cứu 1 (1959 – 1971) Vấn đề trọng tâm của giai đoạn này là làm rõ các đặc trưng di tích, di vật và định vị vai trò, vị trí của các di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ trong hệ thống các di tích tiền Đông Sơn ở Việt Nam.

Các di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ đóng góp tư liệu quan trọng trong việc xác lập 2 văn hóa thuộc thời đại đồng thau ở miền Bắc Việt Nam là văn hóa Phùng Nguyên và văn hóa Gò Mun. Sau phát hiện và khai quật di tích Phùng Nguyên, nhiều di tích khảo cổ thuộc giai đoạn tiền Đông Sơn được khai quật và nghiên cứu. Những di tích được khai quật và nghiên cứu trong giai đoạn này trên địa bàn tỉnh Phú Thọ bao gồm: Phùng Nguyên (khai quật 3 lần các năm 1959, 1961, 1968), Gò Bông (khai quật 2 lần các năm 1965, 1967), Gò Đồng Xấu (1966), Xóm Rền (1969), An Đạo (1967), Khu Đường (1971), Gò Chùa (1967), Gò Con Lợn (1961), Hồng Đà (1969), Gò Mun (1961, 1964, 1969, 16 1971), Gò Chiền (1969) (Bảng 1 và xem thêm trong phần thông tin và hiện trạng di tích ở chương 2). Mỗi di tích đều được nghiên cứu làm rõ các đặc trưng về vị trí địa lý, đặc điểm di tích, di vật, niên đại và các mối tương quan đồng đại, lịch đại.

Những nghiên cứu đầu tiên về di tích Phùng Nguyên được đăng trên tạp chí nghiên cứu Lịch sử, số 11, tháng 2 năm 1960 với nhan đề “Trích đăng báo cáo về công tác phát hiện và thăm dò di chỉ tân thạch khí Cổ-Nhuế (Lâm-Thao, Phú-Thọ)” [Nguyễn Văn Nghĩa, 1960]. Đây là công bố đầu tiên đánh dấu sự khởi đầu quá trình nghiên cứu về các di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ. Bài viết thông báo các kết quả chính của cuộc khai quật, từ đó đưa ra những nhận định đầu tiên về di tích này, đánh giá vai trò của nó trong nhận thức lịch sử. Bài viết đã mô tả khách quan các thuộc tính của di tích khảo cổ học Phùng Nguyên như vị trí địa lý, đặc điểm địa hình, địa tầng, phân loại các hiện vật thu được và nghiên cứu so sánh.

Trên cơ sở tài liệu lúc bấy giờ, người viết đã nhận định rằng: di tích Cổ Nhuế (tên gọi ban đầu của di tích Phùng Nguyên) muộn hơn văn hóa Bắc Sơn và sớm hơn văn hóa Đông Sơn. Đồng thời, bài viết cũng đặt ra những vấn đề cần tiếp tục giải quyết trong những nghiên cứu tiếp theo. Có thể nói, việc phát hiện và công bố những ý kiến ban đầu về di tích Phùng Nguyên đã đặt những tiền đề đầu tiên, tạo ra một hệ quy chiếu cho những phát hiện sau này. Bài báo này cũng phản ánh phương pháp nghiên cứu khảo cổ học thời bấy giờ là phương pháp loại hình học, mô tả và nghiên cứu so sánh.

Cách thức nghiên cứu và cấu trúc trình bày như trên cho đến nay vẫn còn vô cùng đậm nét trong các công bố của khảo cổ học Việt Nam hiện đại. Ngay sau đó đã có bài viết trao đổi về di tích này, đó là trao đổi của Đào Tử Khai với nhan đề “Vài ý kiến góp về vấn đề di chỉ đồ đá mới Cổ-Nhuế (Lâm-Thao Phú – Thọ)”. Trao đổi của Đào Tử Khai đã góp sâu hơn vào niên đại của di tích, đồng tình với quan điểm muộn hơn Bắc Sơn sớm hơn Đông Sơn, nhưng ghi rõ là khoảng 4000 – 3000 năm cách ngày nay. Bài viết cũng lưu ý đến mối quan hệ giữa các văn hóa Long Sơn, Ngưỡng Thiều với Cổ Nhuế (Phùng Nguyên) và mối liên hệ giữa Cổ Nhuế với Hùng Vương, Văn Lang [Đào Tử Khai, 1960].

Tư liệu khai quật tại di tích 17 Cổ Nhuế được sử dụng làm minh chứng cho đời sống vật chất, tinh thần và trình độ phát triển của nhà nước Văn Lang [Văn Tân, 1960]. Sau cuộc khai quật đầu tiên tại di tích Phùng Nguyên, các di tích khảo cổ thời kỳ tiền Đông Sơn ở Phú Thọ thu hút nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu khảo cổ học, lịch sử. Hàng loạt các di tích được phát hiện, thám sát và khai quật như Gò Đồng Xấu, Gò Bông, Xóm Rền, Gò Mun, Gò Chon, Chò Chiền, Gò Ghệ, Gò Dạ, Đồng Đậu Con, An Đạo, Khu Đường, Thọ Sơn, Ô Rô, Gò Chè, Đoan Thượng, Quang Húc… Thông qua các cuộc khai quật ở Phú Thọ và các địa phương khác là Hà Tây (cũ), Hà Nội, Bắc Giang những nhận thức về các di tích và các văn hóa tiền Đông Sơn ngày càng được củng cố. Công trình nghiên cứu mang tính khái quát đầu tiên có nhắc đến những di tích tiền Đông Sơn ở Phú Thọ là công trình “Những vết tích đầu tiên của thời đại đồ đồng thau ở Việt Nam” [Lê Văn Lan, Phạm Văn Kỉnh, Nguyễn Linh, 1963].

Trong công trình này, những di tích tiền Đông Sơn đã được nhắc đến và mô tả tương đối chi tiết là các di tích Phú Hậu (Gò Tro Trên, Gò Tro Dưới) và Việt Tiến (Gò Mun), Thanh Đình (Gò Ghệ, Gò Dạ). Trong công trình này các di tích nói trên đều được xếp vào văn hóa Đông Sơn. Năm 1964, kết quả nghiên cứu di tích Gò Mun được công bố. Ban đầu, Gò Mun được xếp vào thời đại đồng thau Đông Sơn do còn thiếu nhiều tư liệu để nghiên cứu so sánh.

Sau đó các nhà khảo cổ đã xác định Gò Mun có những đặc điểm chưa từng xuất hiện trong văn hóa Đông Sơn, đặc biệt là loại hình miệng gốm bẻ loe có trang trí, kiểu dáng và hoa văn trên chạc gốm [Nguyễn Linh, 1964]. Xác định những yếu tố khác biệt này là tiền đề cơ bản cho việc xác lập văn hóa Gò Mun sau này. Năm 1966, những cuộc khai quật quan trọng của Đội khảo cổ được tổng hợp trong công trình có tên “Một số báo cáo về khảo cổ học Việt nam”. Trong công trình đó có bài “Báo cáo đợt II khai quật di chỉ Phùng Nguyên”.

Bài viết đã đề cập đến quá trình phát hiện và khai quật di tích Phùng Nguyên, nêu rõ những phát hiện trong đợt khai quật lần thứ hai, khái quát những đặc trưng cơ bản của di tích, di vật. Trong bài viết này, khái niệm văn hóa Phùng Nguyên lần đầu tiên được đề xuất. Những đặc trưng của nền văn hóa này cũng được đề cập đó là sự khác biệt về đồ đá, đồ gốm với 18 các di tích ở những nơi khác đã được người Pháp phát hiện, đó là sự tồn tại của đồ đá kích thước nhỏ hình tứ giác và những đồ gốm có đồ án hoa văn đẹp. Văn hóa Phùng Nguyên lúc này được xếp vào giai đoạn hậu kỳ đá mới [Hoàng Xuân Chinh, 1966a].

Sau những nghiên cứu bước đầu đó, trong những năm tiếp theo các diễn đàn trao đổi học thuật của các nhà khảo cổ học ra đời. Năm 1966 lần đầu tiên hội nghị thông báo khảo cổ học được tổ chức. Một năm sau đó, năm 1967, hội nghị khoa học liên ngành “Hùng Vương dựng nước” lần thứ nhất được tổ chức. Từ đó, hội nghị thông báo khảo cổ học được duy trì hàng năm, hội nghị khoa học Hùng Vương dựng nước được tiếp tục tiến hành thêm 3 lần nữa cho đến năm 1971.

Năm 1969, tạp chí Khảo cổ học xuất bản số đầu tiên. Đây là nơi đăng tải những nghiên cứu chuyên sâu của ngành khảo cổ học. Trước đó những bài nghiên cứu khảo cổ học chủ yếu được xuất bản trên tạp chí1 Nghiên cứu lịch sử trong đó có các vấn đề về các di tích Tiền Đông Sơn ở Phú Thọ. Vấn đề đặc trưng của từng di tích và xác lập các văn hoá khảo cổ được các nhà nghiên cứu quan tâm và thảo luận sôi nổi.

Năm 1966 lần đầu tiên thuật ngữ Văn hoá Phùng Nguyên được Hoàng Xuân Chinh đề xuất. Những đặc trưng của văn hoá Phùng Nguyên cũng được đưa ra thảo luận với những đặc trưng gồm đồ đá nhỏ, tinh xảo, đồ gốm thô với hoa văn khắc vạch với những đồ án phong phú. Về niên đại Hoàng Xuân Chinh xếp văn hóa Phùng Nguyên vào giai đoạn hậu kỳ đá mới [Hoàng Xuân Chinh, 1966a]. Ở bài viết tiếp được in tiếp nối trong cùng sách Một số báo khảo cổ học Việt Nam, ông lại coi Phùng Nguyên là loại hình văn hóa, ông cũng nhấn mạnh đến sự phát triển đạt đến trình độ cao của kỹ thuật chế tác đồ đá và đồ gốm nói lên rằng Phùng Nguyên đã ở vào giai đoạn cuối của hậu kỳ đồ đá mới để chuyển sang thời đại kim khí [Hoàng Xuân Chinh, 1966b].

Năm 1967, các đặc trưng của văn hoá Phùng Nguyên được ông làm rõ hơn. Ông cho rằng văn hóa Phùng Nguyên có một số đặc trưng chính như: phân bố trên các doi đất cao hoặc đồi thấp ven sông, đều thuộc loại hình di chỉ ngoài trời, ông dùng khái niệm “đài hình di chỉ”; Tầng văn hóa tương 1 Trước năm 1963 là Tập san Nghiên cứu Lịch sử 19 đối mỏng, đất tầng văn hóa là đất phù sa màu vàng hơi nâu; đồ đá đạt đến trình độ phát triển đỉnh cao, thành thạo kỹ thuật khoan, cưa, mài; kích thước đồ đá nhỏ; Đồ gốm là loại gốm thô pha cát được chế tác bằng bàn xoay, mỏng với các loại hoa văn răng lược chải, khắc vạch, làn sóng, hoa văn đắp thêm…với các loại hình nồi, bát, bình, vật hình cốc, dọi se chỉ… Ông cho rằng văn hóa Phùng Nguyên có niên đại vào khoảng cuối hậu kỳ đá mới chuyển sang thời đại đồ đồng.