Các phép liên kết trong văn bản 4. Phép lặp: Là biện pháp lặp lại ở câu đứng sau những yếu tố ngôn ngữ đã tồn tại ở câu trước đó, nhằm tạo ra tính liên kết giữa các câu với nhau (Trần Ngọc Thêm gọi câu đứng trước là chủ ngôn, tức là phát ngôn đầu tiên, còn câu đứng sau có chứa yếu tố ngôn ngữ lặp là kết ngôn). Phân loại: Căn cứ vào các cấp độ ngôn ngữ, có: - Lặp ngữ âm: Là việc lặp lại trong kết ngôn những yếu tố ngữ âm như âm tiết, số lượng âm tiết, khuôn vần, phụ âm đầu, thanh điệu, nhịp điệu đã có ở chủ ngôn. Nói cách khác, đó là dạng thức mà chủ tố và lặp tố là những yếu tố ngữ âm.
Phương thức lặp ngữ âm như một dạng thức liên kết được sử dụng trong mọi loại văn bản, nhưng nó được thể hiện rõ nhất trong các loại văn vần (thơ lục bát, vè, đồng dao, …). Trong các loại văn bản này, lặp ngữ âm là dạng thức liên kết không thể nào thiếu được, nó làm cho văn bản đó dễ nhớ, dễ thuộc, đặc biệt những bài vè, bài đồng dao cho trẻ em đứng vững được, tồn tại lâu dài qua thời gian (khác nhiều với thơ tự do, tuy có sự liên kết về nội dung nhưng do thiếu sự lặp ngữ âm mà tính liên kết không được chặt chẽ, rời rạc, khó nhớ hơn nhiều). Trong văn vần, trước tiên phải nói đến phương thức “lặp số lượng âm tiết’. Phương thức này cho phép tạo ra các thể thơ khác nhau.
Chẳng hạn, nếu số lượng các âm tiết được lặp đi lặp lại đều đặn giữa các câu kế tiếp nhau thì ta sẽ có các thể thơ bốn chữ, thơ năm chữ hay thơ bảy chữ. VD1: Khăn thương nhớ ai Khăn chùi nước mắt Đèn thương nhớ ai Mà đèn không tắt (ca dao) VD2: Thân em vừa trắng lại vừa tròn Bảy nổi ba chìm với nước non Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn Mà em vẫn giữ tấm lòng son. Thể thất ngôn tứ tuyệt: bài thơ có 4 câu, mỗi câu có 7 chữ, các chữ hiệp vần với nhau: chữ cuối cùng của các câu 1, 2, 4 hiệp vần với nhau ( tròn- non- son) Còn nếu số lượng âm tiết được lặp lại ở những câu đứng cách nhau hoặc kết hợp cả hai cách lặp nói trên thì ta có các thể thơ lục bát hay song thất lục bát. VD: Trên trời có đám mây xanh, Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng.
Ước gì anh lấy được nàng, Để anh mua gạch Bát Tràng về xây. Xây dọc rồi lại xây ngang, Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân. Có rửa thì rửa chân tay, Chớ rửa lông mày chết cá ao anh. (thể thơ lục bát - ca dao) Nói về sự lặp lại vần trong thơ, trong cuốn “Làm thơ như thế nào?”, nhà thơ Nga Maiacopxki nhận xét: “Vần đưa ta quay trở lại dòng trước, buộc ta nhớ lại nó.
Vần bắt tất cả các dòng thể hiện cùng một tư tưởng phải đứng cạnh nhau”. - Lặp từ vựng: Để bảo đảm cho văn bản có tính liên kết chủ đề, nghĩa là các câu phải cùng hướng tới việc thể hiện một chủ đề cho trước, thì biện pháp đơn giản nhất là lặp từ vựng. Biện pháp lặp từ vựng, khiến cho chủ đề của văn bản được duy trì. Là sự lặp lại những yếu tố từ vựng (từ, tên gọi, cụm từ) ở kết ngôn (đơn vị liên kết đứng sau).
VD: Trăng trên sông trên đồng trên làng quê, tôi đã thấy nhiều. Chỉ có trăng trên biển lúc mới mọc thì đây là lần đầu tiên tôi được thấy. Màu trăng như màu lòng đỏ trứng, mỗi lúc một sáng hồng lên. Càng lên cao, trăng càng nhỏ dần, càng vàng dần, càng nhẹ dần.
Chú ý: Lặp từ vựng là phương thức lặp quan trọng để liên kết chủ đề, tuy nhiên, nếu lạm dụng dễ dẫn đến lỗi lặp từ và làm cho văn bản nặng nề, nhàm chán. Phương thức này được sử dụng phổ biến trong văn bản hành chính và văn bản khoa học để đảm bảo tính chính xác cao. - Lặp ngữ pháp: Phương thức ‘lặp ngữ pháp’ thể hiện ở việc lặp lại một hay một số yếu tố ngữ pháp của một phát ngôn ở một phát ngôn khác để tạo ra sự liên kết giữa chúng. VD: “Từng ngày, mẹ thầm đoán con đã đi đến đâu.
Từng giờ, mẹ thầm hỏi con đang làm gì.” (Nguyễn Thị Như Trang. => Lặp cấu trúc ngữ pháp “Nếu không có nhân dân thì không đủ lực lượng. Nếu không có chính phủ thì không ai dẫn đường. => Lặp cấu trúc ngữ pháp Lưu ý: Trong nhiều trường hợp, lặp cấu trúc ngữ pháp có thể được kết hợp với lặp ngữ âm càng làm cho độ gắn bó của các phát ngôn càng cao hơn.Phép thế Là phương thức dùng những từ ngữ khác nhau nhưng tương đương về nghĩa trong các câu đi sau để thay thế cho những từ ngữ đã được dùng ở những câu đi trước trong văn bản.
Phân loại: - Thế đồng nghĩa Là phương thức liên kết thực hiện bằng cách sử dụng ở đầu câu thứ hai một vài từ ngữ đồng nghĩa với một vài từ ngữ khác đã xuất hiện ở câu thứ nhất. Đối tượng ngôn ngữ ở đây là từ đồng nghĩa hoặc đồng sở chỉ. Đồng sở chỉ là khi nói đến một đối tượng nào đó sẽ có nhiều biểu thức khác nhau, tên gọi khác nhau để chỉ cùng một đối tượng đó. VD 1: Một chiếc mũ len xanh nếu chị sinh con gái.
Chiếc mũ sẽ đỏ tươi nếu chị đẻ con trai. (Ta thấy hai từ sinh và đẻ có nghĩa giống nhau) VD 2: Ăn ở với nhau được đứa con trai lên hai thì chồng chết. Cách mấy tháng sau đứa con lên sài bỏ đi để chị ở lại một mình.” (Mùa lạc – Nguyễn Khải) VD3: Người nhà lí trưởng sấn sổ bước đến, huơ gậy chực đánh chị Dậu. Nhanh như cắt, chị Dậu nắm ngay được gậy của hắn.
Hai người giằng co nhau du đẩy nhau, rồi ai nấy đều buông gây ra, áp vào vật nhau. Hai đứa trẻ con kêu khóc om sòm. Kết cục, anh chàng “hầu cận ông lí” yếu hơn chị chàng con mọn, hắn bị chị này túm tóc lẳng cho một cái, ngã nhào ra thềm (Tắt đèn-NTT). Tác dụng: Liên kết câu; Cung cấp thông tin phụ, làm cho nội dung văn bản thêm phong phú; Tránh lặp từ đơn điệu, tránh việc lặp đi lặp lại một từ nhiều lần trong câu; giúp mang đến một sắc thái mới, làm cho cách diễn đạt tinh tế hơn, biểu thị được nhiều thuộc tính khác nhau của cùng một đối tượng.
Có khả năng duy trì chủ đề như phương thức lặp. - Thế đại từ:Là dùng những đại từ thay thế cho một từ ngữ, một câu hay một ý gồm nhiều câu… nhằm tạo ra tính liên kết giữa các phần trong văn bản. Ví dụ 1: “Đời các vĩ nhân cho ta một lý tưởng, một kiểu mẫu để bắt chước. Nhờ gương sáng của họ mà ta trở nên khá, có can đảm, kiên nhẫn để đi đến mục đích” Trích Hồi Ký Nguyễn Hiến Lê.
Ví dụ 2: Những bất bình đẳng về kinh tế thường đưa ra sự bùng nổ của đấu tranh cách mạng. Chúng ta cần giữ quan điểm ấy khi nguyên cứu lịch sử các nước. Lưu ý: Hiệu quả liên kết của đại từ sẽ gia tăng nếu đại từ đi kèm với một danh từ có nghĩa khái quát. Và thế đại từ này cũng có khả năng duy trì chủ đề như lặp từ ngữ.
Phép tỉnh lược Tỉnh lược là biện pháp lược bỏ ở câu sau một/ một số thành phần nào đó đã xuất hiện ở câu trước. Chính nhờ sự lược bỏ này mà các câu có quan hệ chặt chẽ với nhau. Biện pháp này còn có tác dụng tránh lặp từ vựng. Yếu tố tỉnh lược có thể là bất cứ thành phần nào đó của phát ngôn.
VD1: Tôi rất thích ăn khoai lang luộc. Ngày nào mẹ tôi cũng mua (khoai lang luộc) về cho tôi. VD2: Tôi rất thích chơi bóng bàn. Nhưng Hùng thì không (thích chơi bóng bàn).
VD3: Tôi bảo anh ấy đừng nói gì với nó. Nhưng anh ý vẫn nói (với nó). VD4: Ông có xe hơi, có nhà lầu, có đồn điền, lại có trang trại ở nhà quê. Vậy thị (ông) chính là một người giầu đứt đi rồi.
Phép nối: Là biện pháp sử dụng trong những câu sau những từ ngữ có tác dụng chuyển tiếp để liên kết với câu đi trước. Phương thức nối thường dùng các quan hệ từ và các từ chuyên thực hiện chức năng nối kết để nối các câu lại tạo nên sự liên kết. Các từ thường được sử dụng: nhưng, qua đó, đồng thời, bên cạnh đó, trước đó, sau đó, thế là, trái lại, thậm chí, cuối cùng, vì thế, cho nên, … VD: Mẹ nói, miệng mỉm cười. Nhưng tôi biết mẹ có điều không vui.
Lớp chúng tôi hăng hái giơ tay phát biểu ý kiến trong giờ học. Đồng thời, chúng tôi còn rất đoàn kết, giúp đỡ nhau trong học tập rất nhiều. Phép tuyến tính (trật tự từ) Là phương thức sử dụng trật tự tuyến tính giữa các câu trong đoạn, các đoạn trong bài để tạo sự liên kết giữa chúng với nhau. VD: Kháng chiến tiến bộ mạnh.
Quân và dân ta tiến bộ mạnh. Nghệ thuật cũng cần tiến bộ mạnh. Chú ý: Nếu giữa các câu được nối với nhau bằng những QHT thì được gọi là phương thức nối chứ không phải là phương thức tuyến tính. VD: Kháng chiến tiến bộ mạnh.
Quân và dân ta tiến bộ mạnh. Vì vậy nghệ thuật cũng cần tiến bộ mạnh. Phân loại: - Liên kết của những câu có quan hệ thời gian VD: Bỗng cửa buồng mở phanh ra rồi lại tự đóng. Một người lạ bước vào.
- Liên kết của những câu không có quan hệ thời gian. VD: Trời nắng. Anh thấy mệt bở hơi tai. Đường lắm ổ gà và lầy lội.
Chúng tôi vẫn cố gắng trở về đúng hẹn. Phép liên tưởng VD: Trong nhà có tiếng guốc lẹp kẹp. Cửa từ từ mở ra. Phương thức liên tưởng là phương thức liên kết sử sụng các từ ngữ chỉ những sự vật hiện tượng liên quan gần gũi trong cấu trúc với những từ ngữ chỉ sự vật hiện tượng đã xuất hiện trong câu trước để liên kết câu.
Để tạo nên sự liên tưởng, càn sử dụng các từ ngữ cùng trường nghĩa (có tác dụng duy trì và phát triển chủ đề, làm cho nội dung diễn đạt trở nên phong phú, thú vị nhưng vẫn đảm bảo chặt chẽ, mạch lạc. Một số kiểu liên tưởng thường gặp: - Liên tưởng bao hàm: Là liên tưởng giữa cái riêng, cái bộ phận với cái chung, cái toàn thể. VD: Chích bông là một con chim xinh đẹp trongthế giới loài chim. Hai chân chích bông xinh xinh bằng hai chiếc tăm.