Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học Dành Cho Chương Trình Chất Lượng Cao

Giáo trình Phương pháp khoa học unlocked biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn, phù hợp sinh viên ngành phục vụ đào tạo và ng

• Tác giả: Nguyễn Huy Hoàng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Huy Hoàng
• Trường học: Trường đại học Tài chính – Marketing
• Chuyên ngành: Phương pháp nghiên cứu khoa học
• Đề tài: Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• MỘT SỐ KÝ HIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KINH TẾ
• 1.1. Giới thiệu nghiên cứu là gì
• 1.2. Nghiên cứu khoa học
• 1.3. Vai trò của nghiên cứu khoa học
• 1.4. Nghiên cứu kinh tế
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Phân biệt loại hình nghiên cứu
• 1.6.1. Nghiên cứu cơ bản
• 1.6.2. Nghiên cứu ứng dụng
• 1.6.3. So sánh giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng
• 1.7. Phân biệt phương pháp nghiên cứu định tính, định lượng và hỗn hợp
• 1.7.1. Giới thiệu về phương pháp nghiên cứu định tính
• 1.7.2. Giới thiệu về phương pháp nghiên cứu định lượng
• 1.7.3. So sánh phương pháp nghiên cứu định tính, định lượng
• 1.7.4. Giới thiệu phương pháp nghiên cứu hỗn hợp
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN KHUNG LÝ THUYẾT, KHUNG KHÁI NIỆM VÀ KHUNG PHÂN TÍCH
• 2.1. Giới thiệu về khung lý thuyết
• 2.2. Các cấu phần cơ bản của khung lý thuyết
• 2.3. Các bước xây dựng khung lý thuyết
• 2.4. Khung khái niệm (conceptual framework)
• 2.5. Khung phân tích (analytic Framework)
• 2.6. Câu hỏi thảo luận
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG: PHƯƠNG PHÁP KHẢO SÁT
• 3.1. Giới thiệu khái niệm
• 3.2. Phương pháp khảo sát là gì?
• 3.3. Khi nào dùng phương pháp khảo sát?
• 3.4. Xác định mẫu khảo sát
• 3.4.1. Mẫu và tổng thể
• 3.4.2. Quy trình chọn mẫu
• 3.4.3. Các phương pháp chọn mẫu cơ bản
• 3.4.4. Tính đại diện của mẫu
• 3.4.5. Xác định cỡ mẫu
• 3.5. Thiết kế bảng khảo sát
• 3.5.1. Những bước chính khi thiết kế bảng khảo sát
• 3.5.2. Những chú ý khi thiết kế từng câu hỏi
• 3.5.3. Những chú ý khi thiết kế tổng thể bảng câu hỏi
• 3.6. Xây dựng và thực hiện quy trình khảo sát
• 3.7. Quy trình chuẩn bị số liệu
• 3.8. Kiểm định các thước đo
• 3.9. Câu hỏi thảo luận
• 4. CHƯƠNG 4: NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG: PHƯƠNG PHÁP THỬ NGHIỆM
• 4.1. Yêu cầu cơ bản của phương pháp thử nghiệm
• 4.2. Đảm bảo phân nhóm phải ngẫu nhiên
• 4.3. Sử dụng nhóm đối chứng
• 4.4. Biến độc lập (yếu tố can thiệp) đủ mạnh
• 4.5. Thiết kế thử nghiệm có đối chứng
• 4.6. Chỉ đo lường sau thử nghiệm
• 4.7. Đo lường trước – sau thử nghiệm
• 4.8. Áp dụng nghiên cứu thử nghiệm trên thực địa
• 4.9. Đánh giá tác động của dự án hoặc chính sách
• 4.10. Đánh giá tác động của biến động trên thực địa
• 4.11. Câu hỏi thảo luận
• 5. CHƯƠNG 5: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU TỔNG THỂ
• 5.1. Giới thiệu khái niệm
• 5.2. Vai trò của thiết kế nghiên cứu
• 5.3. Phân biệt thiết kế nghiên cứu với đề cương báo cáo
• 5.4. Các yêu cầu chính trong thiết kế nghiên cứu
• 5.4.1. Tính chặt chẽ
• 5.4.2. Tính khái quát
• 5.4.3. Tính khả thi
• 5.5. Giới thiệu một số thiết kế nghiên cứu
• 5.6. Các bước thiết kế nghiên cứu
• 5.7. Ví dụ về một thiết kế nghiên cứu cụ thể
• 5.8. Câu hỏi thảo luận
• 6. CHƯƠNG 6: XỬ LÝ VÀ PHÂN TÍCH DỮ LIỆU ĐỊNH LƯỢNG CHO NGHIÊN CỨU
• 6.1. Tổng quan kiến thức về thống kê và sử dụng các kỹ thuật thống kê
• 6.2. Phân tích mô tả và khám phá
• 6.3. So sánh nhóm
• 6.4. Hồi quy tuyến tính cho phân tích dữ liệu định lượng
• 6.4.1. Mô hình hồi quy đơn
• 6.4.2. Mô hình hồi quy tuyến tính k biến
• 6.5. Câu hỏi thảo luận và bài tập
• 7. CHƯƠNG 7: HƯỚNG DẪN VIẾT ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU VÀ BÁO CÁO NGHIÊN CỨU
• 7.1. Tổng hợp kiến thức để viết đề cương
• 7.2. Hình thức và trình tự của đề cương nghiên cứu khoa học
• 7.3. Báo cáo kết quả nghiên cứu
• 7.4. Các thành phần của một báo cáo
• 7.5. Các nguyên tắc khi viết báo cáo
• 7.6. Thuyết trình kết quả
• 7.7. Hướng dẫn phần tài liệu tham khảo
• 7.7.1. Ghi và sử dụng trích dẫn từ sách
• 7.7.2. Đối với tài liệu ngoài Việt Nam, nên ghi rõ tên thành phố, bang (nếu có) và tên nước
• 8. CHƯƠNG 8: BẢNG CÂU HỎI KHẢO SÁT
• 8.1. Hướng dẫn sử dụng phần mềm SPSS cơ bản
• 8.2. Hướng dẫn sử dụng phần mềm Eviews 8.1
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu tổng quan về Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Khoa Học

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học là tài liệu thiết yếu cho sinh viên ngành kinh tế và quản trị kinh doanh. Tài liệu này không chỉ cung cấp kiến thức cơ bản mà còn giúp sinh viên phát triển kỹ năng nghiên cứu. Theo Babbie (1986), nghiên cứu là quá trình thu thập và phân tích dữ liệu một cách hệ thống nhằm tăng cường sự hiểu biết về hiện tượng. Giáo trình này được biên soạn nhằm đáp ứng nhu cầu học tập của sinh viên chương trình chất lượng cao.

1.1. Nội dung chính của giáo trình nghiên cứu khoa học

Giáo trình bao gồm các chương về phương pháp nghiên cứu định tính, định lượng và hỗn hợp. Mỗi chương đều có các ví dụ thực tiễn để minh họa cho các khái niệm lý thuyết. Điều này giúp sinh viên dễ dàng áp dụng kiến thức vào thực tế.

1.2. Tầm quan trọng của phương pháp nghiên cứu khoa học

Phương pháp nghiên cứu khoa học giúp sinh viên phát triển tư duy phản biện và khả năng phân tích. Nó cũng trang bị cho sinh viên những kỹ năng cần thiết để thực hiện các nghiên cứu độc lập trong tương lai.

II. Những thách thức trong việc áp dụng phương pháp nghiên cứu khoa học

Mặc dù giáo trình cung cấp nhiều kiến thức hữu ích, sinh viên vẫn gặp phải một số thách thức trong việc áp dụng phương pháp nghiên cứu. Một trong những vấn đề chính là thiếu kinh nghiệm thực tiễn trong việc thu thập và phân tích dữ liệu. Theo Kothari (2004), việc thiếu kỹ năng thực hành có thể dẫn đến những sai sót trong quá trình nghiên cứu.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập dữ liệu

Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc xác định nguồn dữ liệu phù hợp. Việc lựa chọn phương pháp thu thập dữ liệu cũng là một thách thức lớn, đặc biệt là trong nghiên cứu định tính.

2.2. Thiếu kỹ năng phân tích dữ liệu

Nhiều sinh viên chưa quen với các công cụ phân tích dữ liệu như SPSS hay Eviews. Điều này có thể ảnh hưởng đến chất lượng kết quả nghiên cứu và khả năng đưa ra các kết luận chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng trong giáo trình

Giáo trình cung cấp cái nhìn sâu sắc về hai phương pháp nghiên cứu chính: định tính và định lượng. Nghiên cứu định tính tập trung vào việc hiểu sâu sắc hành vi và lý do của con người, trong khi nghiên cứu định lượng sử dụng số liệu để kiểm định giả thuyết. Theo Ehrenberg (1994), nghiên cứu định lượng là phương pháp giải thích hiện tượng thông qua phân tích thống kê.

3.1. Đặc điểm của phương pháp nghiên cứu định tính

Nghiên cứu định tính thường sử dụng các phương pháp như phỏng vấn sâu và quan sát. Mục tiêu là tìm hiểu ý nghĩa và lý do đằng sau hành vi của con người, không chỉ đơn thuần là mô tả.

3.2. Đặc điểm của phương pháp nghiên cứu định lượng

Nghiên cứu định lượng thường yêu cầu cỡ mẫu lớn và sử dụng các công cụ thống kê để phân tích dữ liệu. Phương pháp này giúp kiểm định các giả thuyết và đưa ra các kết luận có tính chính xác cao.

IV. Quy trình nghiên cứu khoa học trong giáo trình

Quy trình nghiên cứu khoa học là một phần quan trọng trong giáo trình. Nó bao gồm các bước từ việc xác định vấn đề nghiên cứu đến việc thu thập và phân tích dữ liệu. Theo Yang (2001), quy trình này giúp đảm bảo tính hệ thống và khoa học trong nghiên cứu.

4.1. Các bước trong quy trình nghiên cứu

Quy trình nghiên cứu bao gồm việc xác định câu hỏi nghiên cứu, thu thập dữ liệu, phân tích dữ liệu và viết báo cáo. Mỗi bước đều có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo chất lượng nghiên cứu.

4.2. Đạo đức trong nghiên cứu khoa học

Đạo đức trong nghiên cứu là một yếu tố không thể thiếu. Các nhà nghiên cứu cần tuân thủ các nguyên tắc đạo đức để đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

V. Ứng dụng thực tiễn của phương pháp nghiên cứu khoa học

Phương pháp nghiên cứu khoa học không chỉ có giá trị trong học thuật mà còn có ứng dụng thực tiễn trong nhiều lĩnh vực. Nghiên cứu kinh tế, quản trị và các lĩnh vực khác đều có thể áp dụng các phương pháp này để giải quyết các vấn đề thực tiễn.

5.1. Ứng dụng trong nghiên cứu kinh tế

Nghiên cứu kinh tế sử dụng các phương pháp nghiên cứu để phân tích hành vi của thị trường và đưa ra các chính sách phù hợp. Điều này giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra quyết định chính xác hơn.

5.2. Ứng dụng trong quản trị doanh nghiệp

Trong quản trị doanh nghiệp, các phương pháp nghiên cứu giúp đánh giá hiệu quả hoạt động và tìm ra các giải pháp cải tiến. Việc áp dụng nghiên cứu khoa học vào thực tiễn giúp doanh nghiệp phát triển bền vững.

VI. Kết luận và tương lai của phương pháp nghiên cứu khoa học

Phương pháp nghiên cứu khoa học sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kiến thức và giải quyết các vấn đề xã hội. Tương lai của nghiên cứu khoa học phụ thuộc vào khả năng áp dụng các phương pháp mới và công nghệ hiện đại trong nghiên cứu.

6.1. Xu hướng phát triển trong nghiên cứu khoa học

Xu hướng hiện nay là tích hợp công nghệ thông tin vào nghiên cứu. Việc sử dụng các phần mềm phân tích dữ liệu sẽ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu và tiết kiệm thời gian.

6.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu liên ngành

Nghiên cứu liên ngành sẽ trở thành xu hướng trong tương lai. Việc kết hợp các phương pháp và kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau sẽ giúp giải quyết các vấn đề phức tạp trong xã hội.

Nội dung chính

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học (Trường Đại học Tài chính – Marketing, 2020)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học (mã số GT – 05 – 19) do Bộ môn Toán Thống kê, Khoa Kinh tế – Luật, Trường Đại học Tài chính – Marketing biên soạn, xuất bản tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2020. Nhóm biên soạn gồm TS. Nguyễn Huy Hoàng (chủ biên, Giảng viên cao cấp), ThS. Nguyễn Trung Đông, ThS. Nguyễn Văn Phong và ThS. Dương Thị Phương Liên; hai tác giả sau tham gia biên soạn phần phụ lục và một số ví dụ minh họa.

Về vị trí trong chương trình đào tạo, lời mở đầu xác định rõ: Phương pháp nghiên cứu khoa học là môn học bắt buộc đối với sinh viên hệ đại học chương trình chất lượng cao của trường, thời lượng 3 tín chỉ (45 tiết giảng), dành cho sinh viên khối ngành kinh tế và quản trị kinh doanh. Nhóm tác giả nêu bối cảnh biên soạn: sinh viên và giảng viên gặp khó khăn trong việc lựa chọn tài liệu học tập phù hợp với đối tượng.

Mục tiêu học tập được suy ra trực tiếp từ cấu trúc tám chương: người học nhận diện được bản chất nghiên cứu khoa học và nghiên cứu kinh tế; phân biệt nghiên cứu cơ bản với nghiên cứu ứng dụng, nghiên cứu định tính với định lượng và hỗn hợp; viết được tổng quan nghiên cứu và xác lập câu hỏi nghiên cứu theo tiêu chuẩn FINER; xây dựng khung lý thuyết, khung khái niệm, khung phân tích; thiết kế khảo sát và thử nghiệm; xử lý dữ liệu bằng thống kê mô tả, so sánh nhóm và hồi quy; cuối cùng viết được đề cương và báo cáo nghiên cứu.

Cách tiếp cận được tác giả nêu là chọn lọc "các nội dung căn bản, trọng yếu và có thể áp dụng trong nghiên cứu kinh tế và quản trị kinh doanh; lấy ví dụ trực tiếp từ các nghiên cứu cụ thể". Hai điểm đặc trưng của giáo trình: mỗi chương đều kết thúc bằng phần thuật ngữ chính Anh – Việt (nhằm giúp sinh viên chương trình chất lượng cao tự đọc tài liệu tiếng Anh), và phần phụ lục hướng dẫn phần mềm SPSS cùng Eviews 8 kèm bảng câu hỏi khảo sát mẫu. Giáo trình được biên soạn có tham khảo giáo trình quốc tế và trong nước, kết hợp kinh nghiệm giảng dạy nhiều năm của các tác giả.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương chính và khái niệm then chốt

Chương 1 – Giới thiệu chung về nghiên cứu khoa học và phương pháp nghiên cứu kinh tế. Chương mở đầu bằng tập hợp định nghĩa "nghiên cứu" trích từ Babbie (1986), Kothari (2004), Kumar (2014), Shuttleworth (2008); định nghĩa nghiên cứu khoa học theo Babbie (2011) và Armstrong & Sperry (1994); định nghĩa phương pháp nghiên cứu theo Yang (2001) và Connaway & Powell (2003). Chương phân biệt nghiên cứu cơ bản với nghiên cứu ứng dụng qua Bảng 1 so sánh trên năm tiêu chí: mục tiêu, kết quả nghiên cứu, đặc điểm công trình, người phản biện phù hợp, nơi công bố. Tiếp đó là bảng so sánh định tính – định lượng theo bốn nội dung (mục tiêu, thiết kế nghiên cứu, chọn mẫu và cỡ mẫu, phân tích dữ liệu), và bảng so sánh quy trình ba nhóm phương pháp định tính – định lượng – hỗn hợp. Phần cuối chương trình bày quy trình nghiên cứu theo Kumar (2005) và ba nguyên tắc đạo đức nghiên cứu (tôn trọng con người, hướng thiện, công bằng), lấy định nghĩa của John Barnes (1979) làm điểm xuất phát.

Chương 2 – Tổng quan tình hình nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu. Chương xác định năm nội dung bắt buộc của phần tổng quan: các trường phái lý thuyết làm cơ sở lý luận (ví dụ tiếp cận hiệu quả, tiếp cận dựa vào năng lực, tiếp cận thể chế); bối cảnh nghiên cứu và các nhân tố chính; các phương pháp nghiên cứu đã dùng; các kết quả nghiên cứu chính (nhóm theo mức nhất quán/mâu thuẫn); hạn chế của nghiên cứu trước và khoảng trống tri thức. Bốn bước kỹ năng tổng quan được liệt kê từ thu thập tài liệu, quản lý tài liệu, đọc và phân tích tranh luận khoa học, đến viết tổng quan như văn bản đánh giá – phê bình chứ không phải liệt kê. Phần câu hỏi nghiên cứu giới thiệu bộ tiêu chuẩn FINER dẫn theo Nguyễn Văn Tuấn (2011): feasibility, interesting, novelty, ethics, relevant.

Chương 3 – Phát triển khung lý thuyết, khung khái niệm và khung phân tích. Chương định nghĩa lý thuyết là "hệ thống khái niệm về các nhân tố và mối quan hệ giữa chúng", lấy lý thuyết cung cầu làm minh họa. Các cấu phần khung lý thuyết gồm nhân tố mục tiêu (biến phụ thuộc), nhân tố tác động (biến độc lập) và các nhân tố khác; bốn loại quan hệ được phân biệt: tương quan, nhân quả, điều kiện, trung gian. Bốn bước xây dựng khung lý thuyết đi từ lựa chọn trường phái lý thuyết, trọng tâm hóa câu hỏi, định nghĩa rõ nhân tố, đến đặt giả thuyết quan hệ. Ví dụ minh họa là mô hình của Nguyễn Văn Thắng, Lê Thị Bích Ngọc và Scott Bryant (2013) về môi trường thể chế cấp tỉnh (biến điều tiết), chiến lược xuất khẩu (biến độc lập) và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp (biến phụ thuộc).

Chương 4 – Nghiên cứu định lượng: phương pháp khảo sát. Chương xác định bốn vấn đề cơ bản của khảo sát: hỏi ai, hỏi cái gì, hỏi như thế nào, chuẩn bị số liệu như thế nào. Hệ khái niệm chọn mẫu gồm tổng thể, tổng thể nghiên cứu, mẫu, đơn vị lấy mẫu, phần tử, khung mẫu; quy trình chọn mẫu gồm năm bước. Bảy phương pháp chọn mẫu được trình bày kèm ưu – nhược điểm và ví dụ số: ngẫu nhiên đơn giản, ngẫu nhiên có hệ thống (ví dụ 240.000 hộ chọn 2.000 hộ, bước nhảy k = 120), phân tầng (theo tỷ lệ và không theo tỷ lệ), theo khu vực, thuận tiện, phán đoán, theo lớp (Bảng 4 chọn 200 hộ trong 1.000 hộ ở bốn huyện). Về cỡ mẫu, giáo trình nêu ngưỡng tối thiểu 30 quan sát để dùng thống kê suy diễn và trên 100 quan sát với các hàm nhiều biến, kèm ba công thức tính cỡ mẫu (trường hợp tổng thể lớn/không biết, trường hợp biết N và tỷ lệ p, trường hợp tổng thể nhỏ n = N/(1+Ne²)); ví dụ tính ra n ≈ 385 với độ tin cậy 95%, sai số 5%, và n ≈ 333 với N = 2.000.

Chương 5 – Nghiên cứu định lượng: phương pháp thử nghiệm. Ba yêu cầu cơ bản: phân nhóm ngẫu nhiên, sử dụng nhóm đối chứng, biến độc lập (yếu tố can thiệp) đủ mạnh. Hai thiết kế có đối chứng được phân biệt: chỉ đo lường sau thử nghiệm và đo lường trước – sau thử nghiệm. Chương thừa nhận hạn chế về tính tổng quát hóa và ghi nhận phương pháp này "chưa thực sự thông dụng trong các nghiên cứu kinh tế và quản lý ở Việt Nam". Phần ứng dụng thực địa hướng tới đánh giá tác động của dự án hoặc chính sách.

Chương 6 – Thiết kế nghiên cứu tổng thể. Chương phân biệt thiết kế nghiên cứu với đề cương báo cáo và nêu ba yêu cầu: tính chặt chẽ, tính khái quát, tính khả thi.

Chương 7 – Xử lý và phân tích dữ liệu định lượng. Nội dung gồm phân tích mô tả và khám phá, so sánh nhóm, mô hình hồi quy đơn và hồi quy tuyến tính k biến.

Chương 8 – Hướng dẫn viết đề cương nghiên cứu và báo cáo nghiên cứu, gồm hình thức và trình tự đề cương, các thành phần báo cáo, nguyên tắc viết, thuyết trình kết quả, quy tắc trích dẫn sách và bài báo tạp chí khoa học, và một đề cương chi tiết mẫu (đề cương luận văn thạc sĩ của Phùng Vũ Bảo Ngọc, Khoa Du lịch).

Logic tiến trình của tám chương trùng khớp với trình tự thực hiện một công trình: nhận thức nền → tổng quan và câu hỏi → khung lý thuyết → phương pháp thu thập dữ liệu → thiết kế tổng thể → phân tích → viết báo cáo.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Nền tảng lý thuyết của giáo trình là hệ thống phân loại: nghiên cứu cơ bản/ứng dụng, định tính/định lượng/hỗn hợp, dữ liệu sơ cấp/thứ cấp, chọn mẫu xác suất/phi xác suất. Nguyên lý xuyên suốt là quan hệ giữa các nhân tố – được thao tác hóa thành biến phụ thuộc, biến độc lập, biến điều tiết, biến trung gian – và việc kiểm định các quan hệ đó bằng bằng chứng thực nghiệm. Lập luận của Wilson (1982) về sử dụng cân bằng cả hai loại phương pháp được dẫn để biện minh cho cách tiếp cận hỗn hợp.

Ba khung công cụ được phân biệt rõ: khung lý thuyết (cụ thể hóa lý thuyết cơ sở thành nhân tố và quan hệ), khung khái niệm (phần cốt lõi sinh ra từ khung lý thuyết) và khung phân tích (sơ đồ hóa quan hệ giữa các biến số, chỉ tiêu). Nền tảng thống kê được chuẩn hóa ngay từ phần "Một số ký hiệu": kỳ vọng E(X), phương sai Var(X), hiệp phương sai Cov(X,Y), hệ số tương quan, phân phối chuẩn, phân phối Student, chi bình phương, Fisher, hệ số xác định R², RSS, SRF, PRF, phương pháp bình phương bé nhất (OLS).

Kỹ năng phát triển

Về kỹ năng kỹ thuật, người học thực hành tính cỡ mẫu theo công thức, thiết kế bảng khảo sát theo bảy bước (từ xác định thông tin cần thu thập đến phỏng vấn thử và hoàn thiện), nhập liệu theo quy tắc mỗi dòng một quan sát – mỗi cột một trường – nhập hai lần độc lập, kiểm định thang đo bằng phân tích nhân tố và Cronbach's alpha (ngưỡng tốt từ 0,7, tối thiểu 0,63 theo D'Vellis, 1990), phân tích nhân tố khám phá với kiểm định KMO, Bartlett và phương sai trích, chạy hồi quy tuyến tính và kiểm tra tự tương quan, phương sai phần dư. Phụ lục SPSS và Eviews 8 hỗ trợ trực tiếp các thao tác này.

Về kỹ năng phân tích, giáo trình rèn luyện việc nhận diện khoảng trống tri thức, đánh giá tính rõ ràng của nhân tố trong câu hỏi nghiên cứu (ví dụ phản biện câu hỏi "Hội nhập quốc tế ảnh hưởng như thế nào tới tái cấu trúc doanh nghiệp ở ngành A" vì cả hai thuật ngữ đều đa nghĩa), và phân biệt câu hỏi mang tính quy luật với câu hỏi mô tả hay hướng giải pháp.

Về năng lực thực hành, sản phẩm đầu ra là một đề cương nghiên cứu hoàn chỉnh theo bảy mục của Bảng 1.4 và một báo cáo kết quả kèm trích dẫn đúng chuẩn.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Cách tiếp cận sư phạm của giáo trình là trình bày khái niệm kèm định nghĩa có trích dẫn nguồn, sau đó minh họa ngay bằng ví dụ đánh số. Đề tài "Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào khu công nghiệp ở TPHCM" được dùng làm case study xuyên suốt trong Chương 1 qua bốn ví dụ liên tiếp: xác định vấn đề nghiên cứu, xác định mục tiêu (mục tiêu chung và ba mục tiêu cụ thể), xác định ba câu hỏi nghiên cứu, và xác định đối tượng – phạm vi (nội dung, không gian là các KCN trên địa bàn TPHCM, thời gian là dữ liệu 5 năm 2010–2014 cộng dữ liệu tác giả thu thập năm 2014). Chương 2 bổ sung hai case study khác: "Đổi mới kiểm tra đánh giá trong dạy học hiện nay" và "Tăng trưởng kinh tế và vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài ở TPHCM".

Bài tập được tổ chức dưới dạng câu hỏi thảo luận ở cuối mỗi chương, với số lượng khác nhau: Chương 1 có 6 câu, Chương 2 có 8 câu, Chương 3 có 6 câu, Chương 4 có 6 câu. Riêng Chương 7 có phần "câu hỏi thảo luận và bài tập". Đáng chú ý là một số câu yêu cầu làm việc trên tài liệu thật chứ không chỉ tái hiện lý thuyết: "Hãy đọc một công trình nghiên cứu khoa học bất kỳ. Xác định câu hỏi nghiên cứu của công trình này. Câu hỏi nghiên cứu trong công trình này có đáp ứng tốt các tiêu chuẩn mà chương này đề cập hay không?" (Chương 2), hoặc "Hãy lấy một công trình khoa học bất kỳ và chỉ rõ khung lý thuyết của công trình này, nếu có" (Chương 3).

Các bài tập thực hành định lượng gắn với ví dụ số cụ thể: tính cỡ mẫu cho cuộc bầu cử với độ tin cậy 95%, tính bước nhảy khi chọn mẫu hệ thống, phân bổ cỡ mẫu theo lớp cho bốn huyện.

Về hướng dẫn tự học, giáo trình có ba hỗ trợ trực tiếp: bảng thuật ngữ Anh – Việt cuối mỗi chương (Chương 4 có khoảng 30 mục, từ area sampling đến systematic sampling method), phụ lục phần mềm SPSS và Eviews 8 "giúp sinh viên có thể tự tra cứu", và bảng câu hỏi khảo sát mẫu. Danh mục tài liệu tham khảo đặt ở trang 191.

Điểm nổi bật và cập nhật

Đây là lần đầu biên soạn – nhóm tác giả ghi rõ trong lời mở đầu: "Lần đầu biên soạn, nên giáo trình này không tránh khỏi còn thiếu sót", kèm hai địa chỉ email nhận góp ý ([e-mail] và nguyendong@ufm...). Do đó không có so sánh với ấn bản trước; điểm mới nằm ở việc tùy biến nội dung cho một đối tượng cụ thể.

Ràng buộc đầu vào được nêu thẳng: sinh viên năm nhất có "kiến thức về kinh tế cũng như các công cụ định lượng còn rất khiêm tốn", mới chỉ học Toán cao cấp, Kinh tế vi mô và Kinh tế vĩ mô. Cách xử lý là giới hạn phạm vi thống kê ở phân tích mô tả, so sánh nhóm và hồi quy tuyến tính, thay vì các kỹ thuật phức tạp hơn.

Các nội dung phản ánh thực hành nghiên cứu đương thời trong khối kinh tế Việt Nam gồm: quy trình kiểm định thang đo Cronbach's alpha – EFA – hồi quy (đúng chuỗi thao tác phổ biến trong luận văn ngành quản trị), phương pháp hỗn hợp, và ba phương pháp phỏng vấn trong đó có "gửi thư/email/câu hỏi điện tử".

Liên hệ thực tiễn thể hiện qua các bối cảnh nghiên cứu được chọn: thu hút FDI vào khu công nghiệp TPHCM, môi trường thể chế cấp tỉnh và chiến lược xuất khẩu doanh nghiệp, đánh giá tác động của dự án hoặc chính sách trong nghiên cứu thử nghiệm thực địa. Chương 5 cũng nêu ứng dụng phương pháp thử nghiệm trong tâm lý, marketing và hành vi tổ chức. Kết nối với môi trường học thuật được thể hiện ở phần bàn về nơi công bố: nghiên cứu cơ bản công bố ở tạp chí chuyên ngành lý thuyết quốc tế, nghiên cứu ứng dụng công bố ở tạp chí dành cho nhà hoạt động thực tiễn.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Đối tượng chính được xác định trong lời mở đầu là sinh viên hệ đại học chương trình chất lượng cao, khối ngành kinh tế và quản trị kinh doanh của Trường Đại học Tài chính – Marketing. Từ mô tả về nền kiến thức đầu vào (mới học Toán cao cấp, Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô), có thể xác định môn học được bố trí ở giai đoạn đầu chương trình – nhóm tác giả gọi trực tiếp là "sinh viên năm nhất".

Điều kiện tiên quyết vì vậy gồm: Toán cao cấp, Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô. Để đọc được Chương 7 và phụ lục Eviews, người học cần thêm nền xác suất – thống kê tương ứng với hệ ký hiệu ở đầu sách (kỳ vọng, phương sai, các phân phối chuẩn/Student/chi bình phương/Fisher, OLS). Khả năng đọc tiếng Anh chuyên ngành ở mức cơ bản là hữu ích, và chính các bảng thuật ngữ Anh – Việt được thiết kế để hỗ trợ điều này.

Với giảng viên, giáo trình cung cấp khung 45 tiết chia theo tám chương cùng ngân hàng câu hỏi thảo luận sẵn dùng cho giờ seminar; các đề tài mẫu về FDI và về kết quả học tập của sinh viên có thể dùng làm đề bài thực hành nhóm.

Nhóm tác giả nêu thêm một đối tượng thứ hai: "Giáo trình cũng là tài liệu tham khảo tốt cho các học viên cao học và nghiên cứu sinh". Chương 8 với đề cương luận văn thạc sĩ mẫu và hướng dẫn trích dẫn phục vụ trực tiếp nhóm này. Người tự học có thể dùng phần phụ lục SPSS, Eviews và bảng hỏi mẫu như tài liệu tra cứu độc lập.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai? Đối tượng chính là sinh viên đại học chương trình chất lượng cao khối ngành kinh tế và quản trị kinh doanh, học môn bắt buộc 3 tín chỉ. Nhóm tác giả cũng xác định giáo trình là tài liệu tham khảo cho học viên cao học và nghiên cứu sinh.

2. Cần kiến thức nền nào để học? Lời mở đầu giả định người học đã qua Toán cao cấp, Kinh tế vi mô và Kinh tế vĩ mô. Nội dung định lượng được giới hạn ở mức tương ứng: thống kê mô tả, kiểm định t, chi bình phương, phân tích phương sai một yếu tố, Cronbach's alpha, EFA và hồi quy tuyến tính. Phần ký hiệu ở đầu sách liệt kê toàn bộ ký hiệu thống kê sẽ dùng, có thể dùng để tự kiểm tra nền kiến thức trước khi vào Chương 7.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác? Ba đặc điểm nhận diện được từ chính văn bản: (i) bảng thuật ngữ Anh – Việt ở cuối tất cả tám chương, phục vụ mục tiêu giúp sinh viên chương trình chất lượng cao tự đọc tài liệu tiếng Anh; (ii) phụ lục hướng dẫn hai phần mềm SPSS và Eviews 8 kèm bảng câu hỏi khảo sát, chiếm phần lớn dung lượng nửa sau (Eviews bắt đầu từ trang 142, tài liệu tham khảo ở trang 191); (iii) hệ ví dụ lấy từ bối cảnh Việt Nam – FDI vào KCN TPHCM, môi trường thể chế cấp tỉnh, đề cương luận văn của một giảng viên trong trường.

4. Làm sao để tự học hiệu quả? Trình tự tám chương đã trùng với trình tự thực hiện một công trình, nên có thể học kèm việc triển khai một đề tài của riêng mình theo từng chương. Các câu hỏi thảo luận dạng "hãy đọc một công trình nghiên cứu bất kỳ và xác định câu hỏi nghiên cứu / khung lý thuyết của nó" là bài tập tự kiểm tra trực tiếp. Với phần định lượng, nên đối chiếu song song Chương 7 với phụ lục SPSS/Eviews để chuyển từ công thức sang thao tác phần mềm.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo? Sách có bốn phần bổ trợ: bảng câu hỏi khảo sát mẫu, hướng dẫn SPSS cơ bản, hướng dẫn Eviews 8, và danh mục tài liệu tham khảo (trang 191). Chương 8 bổ sung một đề cương chi tiết mẫu ở cấp luận văn thạc sĩ. Ngoài ra Chương 4 cung cấp phần kiểm định thang đo dẫn ngưỡng Cronbach's alpha theo D'Vellis (1990), có thể dùng làm tham chiếu khi xử lý dữ liệu.

Kết luận

Giá trị sử dụng của giáo trình nằm ở việc thu hẹp phạm vi có chủ đích: thay vì bao quát toàn bộ phương pháp luận nghiên cứu, tài liệu chọn những nội dung mà sinh viên năm nhất khối kinh tế có thể vận dụng ngay, và bù phần chiều sâu bằng phụ lục phần mềm cùng bảng thuật ngữ song ngữ.

Lộ trình học gợi ý theo cấu trúc sách: Chương 1–3 xây dựng nền khái niệm và khung phân tích; Chương 4–6 chọn và thiết kế phương pháp thu thập dữ liệu; Chương 7 xử lý dữ liệu, học kèm phụ lục SPSS/Eviews; Chương 8 tổng hợp thành đề cương và báo cáo. Với học viên cao học, Chương 2 (tổng quan, khoảng trống tri thức) và Chương 8 (đề cương mẫu, quy tắc trích dẫn) là hai phần trực tiếp dùng được.

Nguồn bổ sung nằm ngay trong sách: danh mục tài liệu tham khảo ở trang 191 và các công trình được trích dẫn trong từng chương (Babbie, Kothari, Kumar, Creswell qua bảng so sánh phương pháp, Nguyễn Văn Tuấn 2011, Nguyễn Văn Thắng và cộng sự 2013) là điểm khởi đầu để đọc sâu hơn từng chủ đề.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề cho đến khi tìm ra câu trả lời. Các bước trong quy trình nghiên cứu phải theo một trình tự nhất định. Nội dung các bước của quy trình nghiên cứu 1. Xác định và mô tả vấn đề nghiên cứu a.

Xác định vấn đề nghiên cứu Đây là bước khá quan trọng trong quá trình nghiên cứu vì nếu không xác định đúng đề tài nghiên cứu sẽ khó thực hiện được. Để xác định vấn đề nghiên cứu ta cần làm rõ từng bước sau: Bước 1. Xác định rõ lĩnh vực nghiên cứu. Xác định loại vấn đề nghiên cứu.

Xác định sự cần thiết của nghiên cứu. Đánh giá tính khả thi của nghiên cứu. Trao đổi với giáo viên hướng dẫn, bạn bè, chuyên gia trong lĩnh vực này. Thỏa mãn sự ưu thích, đam mê và sở trường của người nghiên cứu.

Xác định vấn đề nghiên cứu. Đề tài: “ Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào khu công nghiệp ở TPHCM”. Để có thể thu hút được các doanh nghiệp đầu tư vào các khu công nghiệp ở TPHCM ta cần tìm hiểu yếu tố môi trường đầu tư nào tác động đến khả năng thu hút đầu tư vào các khu công nghiệp, từ đó tìm giải pháp thu hút đầu tư trực tiếp từ nước ngoài vào khu công nghiệp TPHCM. Mô tả vấn đề nghiên cứu Vấn đề nghiên cứu cần được mô tả làm rõ ràng các bước sau: 16 Bước 1.

Mục tiêu nghiên cứu Bước 2. Câu hỏi nghiên cứu Bước 3. Đối tượng nghiên cứu Bước 4. Phạm vi nghiên cứu Bước 5.

Ý nghĩa và giới hạn của nghiên cứu. Xác định mục tiêu nghiên cứu. Đề tài: “ Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào khu công nghiệp ở TPHCM”. Mục tiêu chung: Đánh giá thực trạng các khu công nghiệp về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và xác định các yếu cố ảnh hưởng thu hút FDI trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm thu hút FDI vào khu công nghiệp.

Mục tiệu cụ thể: a. Đánh giá thực trạng các khu công nghiệp về thu hút FDI b. Xác định các yếu tố ảnh hưởng thu hút FDI vào khu công nghiệp. Đề xuất các giải pháp nhằm thu hút FDI vào các khu công nghiệp.

Xác định câu hỏi nghiên cứu. Đề tài: “ Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào khu công nghiệp ở TPHCM”. Câu hỏi nghiên cứu: a. Các yếu tố môi trường đầu tư của các KCN là gì? b.

Những yếu tố nào làm thỏa mãn nhà đầu tư đang đầu tư và sẽ đầu tư tại đây? c. Mức độ tác động của các yếu tố môi trường đầu tư đến sự thỏa mãn của nhà đẩu tư như thế nào? Ví dụ 4. Xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đề tài: “ Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào khu công nghiệp ở TPHCM”.

Đối tượng nghiên cứu: Lý thuyết thực trạng của môi trường đầu tư, các yếu tố ảnh hưởng đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các khu công nghiệp TPHCM. Phạm vi nghiên cứu: Nội dung: Đánh giá các nguồn lực cho phát triển - điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, môi trường và các KCN; môi trường đầu tư và thực trạng đầu tư vào các KCN; mức độ hài lòng và các yếu tố ảnh hưởng đến độ hài lòng của nhà đầu tư về môi trường đầu tư ở các KCN và đề xuất giải pháp thu hút đầu tư vào các KCN. Không gian: Các khu công nghiệp trên địa bàn TPHCM. 17 Thời gian: Dữ liệu thu thập của 5 năm gần đây (2010 -2014) và dữ liệu do tác giả tiến hành thu thập trong năm 2014.

Tìm hiểu cơ sở lý thuyết Cơ sở lý thuyết của nghiên cứu bao hàm các khái niệm, lý thuyết kinh tế học, các công trình nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước có liên quan: a. Các khái niệm Trong giai đoạn tìm hiểu về cơ sở lý thuyết, cần nêu rõ một số khái niệm trực tiếp liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Tất cả các khái niệm được đề cập phải có nguồn gốc, trích dẫn rõ ràng để có giá trị tham khảo và phải có trong mục “tài liệu tham khảo” của đề cương nghiên cứu. Các lý thuyết kinh tế học và các công trình nghiên cứu thực nghiệm Các lý thuyết kinh tế học là những kết quả nghiên cứu đã được công nhận trong giới học thuật trên phạm vi toàn cầu, trong khi các công trình nghiên cứu thực nghiệm chỉ cho kết quả nghiên cứu riêng lẻ trong từng quốc gia, hay từng vùng, từng địa phương trong một quốc gia.

Tất cả các lý thuyết được đề cập phải có nguồn gốc, trích dẫn rõ ràng để có giá trị tham khảo và phải có trong mục “tài liệu tham khảo” của đề cương nghiên cứu. Xây dựng khung phân tích và giả thuyết nghiên cứu a. Khung phân tích của nghiên cứu Dựa trên lý thuyết, nghiên cứu thực nghiệm, thực tiễn địa phương, tác giả hình thành khung phân tích cho đề tài nghiên cứu của mình. Khung phân tích này cho thấy tác giả đã am tường các lý thuyết liên quan, kế thừa kết quả từ các nghiên cứu liên quan trước đây và cũng thể hiện được điểm mới trong nghiên cứu của mình.

Giả thuyết nghiên cứu Giả thuyết nghiên cứu là phát biểu về mối liên hệ giữa các biến, nhà nghiên cứu sẽ kiểm định giả thuyết này trong quá trình nghiên cứu. Dựa trên các lý thuyết kinh tế học và kế thừa kết quả từ các công trình nghiên cứu thực nghiệm, tác giả hình thành quan hệ giữa biến đôc lập và biến phụ thuộc, tương quan cùng chiều hay ngược chiều. Viết đề cương nghiên cứu a. Khái niệm Đề cương nghiên cứu là một báo cáo trình bày toàn bộ các bước nghiên cứu từ vấn đề đặt ra đến tiến độ thực nghiệm nghiên cứu.

Nội dung của đề cương nghiên cứu 18 Hiện nay trên thế giới cũng như ở Việt Nam chưa có một quy định thống nhất nào về nội dung đề cương nghiên cứu. Tùy thuộc vào từng trường đại học, từng quốc gia nước khác nhau có một vài điểm giống nhau như sau: 1. Xác định vấn đề nghiên cứu 1. Tính cấp thiết của đề tài 1.

Mục tiêu nghiên cứu 1. Câu hỏi nghiên cứu 1. Phạm vi nghiên cứu 1. Ý nghĩa và giới hạn của nghiên cứu 2.

Tổng quan tài liệu và cơ sở lý thuyết 2. Lý thuyết liên quan 2. Các nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đề tài nghiên cứu 3. Khung phân tích và giả thuyết nghiên cứu 3.

Khung phân tích của nghiên cứu 3. Các giả thuyết nghiên cứu 4. Phương pháp nghiên cứu (thiết kế nghiên cứu) 4. Phương pháp chọn mẫu 4.

Dữ liệu thu thập 4. Công cụ phân tích dữ liệu 5. Kết cấu của đề tài 6. Tiến độ thực hiện 7.

Tài liệu tham khảo Bảng 1. Nội dung cơ bản của đề cương nghiên cứu. Để minh họa cho đề cương nghiên cứu, chúng tôi giới thiệu chi tiết một đề cương nghiên cứu luận văn thạc sĩ của Cô Phùng Vũ Bảo Ngọc, Khoa Du lịch của trường Đại học Tài chính - Marketing (xem chương 8). Thiết kế nghiên cứu a.

Phương pháp chọn mẫu Phương pháp chọn mẫu bao gồm các nội dung như sau: +) Khái niệm mẫu 19 +) Lý do chọn mẫu +) Một số định nghĩa về mẫu +) Xác định quy mô mẫu +) Phương pháp và hình thức chọn mẫu b. Phương pháp thu thập dữ liệu Có hai loại dữ liệu chính để thu thập +) Dữ liệu thứ cấp: là dữ liệu do người khác thu thập, không phải do người nghiên cứu trực tiếp thu thập. +) Dữ liệu sơ cấp: là dữ liệu do người nghiên cứu trực tiếp thu thập. Phân tích dữ liệu và kiểm định giả thuyết a.

Phân tích dữ liệu: Sau khi thu thập dữ liệu, ta cần tiến hành phân tích dữ liệu theo các mục tiêu và các giả thuyết nghiên cứu đưa ra. +) Phân tích mô tả: Sử dụng thống kê mô tả để làm rõ các thuộc tính của đối tượng khảo sát. +) Kiểm định sự khác biệt giữa hai tham số trung bình: Sử dụng các kiểm định như kiểm định t đối với mẫu đôc lập, kiểm định Chi – bình phương, kiểm định phương sai một yếu tố để xác định sự khác biệt của các tham số trung bình có ý nghĩa. +) Kiểm định chất lượng thang đo: Sử dụng kiểm định Cronbach’s Alpha để xác định chất lượng thang đo xây dựng.

+) Phân tích nhân tố khám phá: Sử dụng kiểm định KMO, Bartlett, và phương sai trích để xác định hệ thống thang đo đại diện. +) Phân tích hồi quy tuyến tính: Sử dụng các kiểm định các hệ số hồi quy, mức độ phù hợp của mô hình, tự tương quan và phương sai phần dư để xác định các yếu tố và mức độ ảnh hưởng của các yếu tố. Kiểm định giả thuyết: Sau khi có kết quả của việc phân tích dữ liệu, ta cần tiến hành kiểm định các giả thuyết đưa ra ban đầu. Có thể kết quả phân tích cho biết dữ liệu là phù hợp nhưng có thể khác với giả thuyết ban đầu.

Trong trường hợp khác với giả thuyết ban đầu, ta cần điều chỉnh lại giả thuyết. Giải thích kết quả và viết báo cáo +) Rút ra được những phát hiện nào, kết luận nào từ kết quả? +) Kết quả phân tích có phù hợp với lý thuyết và thực tiễn hay không? +) Kết quả có gì mới hay không? 20 +) Có thể đề xuất gì hay không? 1. Các cấu phần cơ bản của một nghiên cứu Cấu phần Nội dụng Cở sở Ý tưởng Nghiên cứu nhằm phát hiện điều +) Hiểu biết của nhà nghiên gì và vì sao nó có ý nghĩa? cứu về lĩnh vực chuyên +) Phát hiện khoảng trống quan ngành. trọng trong nghiên cứu trước.

+) Tổng quan tài liệu. +) Câu hỏi nghiên cứu. +) Trải nghiệm với bối cảnh +) Hình thành ý tưởng điểm mới cụ thể. và đóng góp của nghiên cứu Thiết kế Cần những bằng chứng gì để trả +) Nắm rõ mục tiêu và khung lời câu hỏi nghiên cứu và thu nghiên cứu.

thập/phân tích chúng bằng cách +) Xác định các giả thuyết nào? “cạnh tranh” để có kế hoạch +) Cách tiếp cận và thiết kế tổng thu thập bằng chứng, kiểm thể. định và bảo vệ giả thuyết +) Quy trình, phương pháp, công chính. cụ cụ thể. +) Nắm rõ các phương pháp +) Kế hoạch tiến hành và yêu cầu và công cụ có thể sử dụng.

về nguồn lực, dữ liệu. +) Mức độ đáp ứng các yêu cầu của một nghiên cứu khoa học. +) Rủi ro và hạn chế của nghiên cứu.