Phong Trào Nông Dân Việt Nam Trong Tiến Trình Lịch Sử

Chuyên khảo phân tích Chƣơng 2 phong trào nông dân việt nam trong tiến trình lịch sử, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Phong Trào Nông Dân Việt Nam: Lịch Sử và Đặc Điểm
• Loại tài liệu: bài viết

Mục lục chi tiết

• 2. CHƯƠNG 2: PHONG TRÀO NÔNG DÂN VIỆT NAM TRONG TIẾN TRÌNH LỊCH SỬ
• 2.1. KHÁI NIỆM PHONG TRÀO NÔNG DÂN
• 2.2. CÁC CHỦ ĐỀ SỬ HỌC ĐƯỢC ĐƯA RA THẢO LUẬN TỪ 1965
• 2.3. CHUYÊN ĐỀ MỞ RỘNG GIỚI THIỆU CUỘC TRANH LUẬN CỦA GIỚI SỬ HỌC TRUNG QUỐC VỀ LỊCH SỬ CHIẾN TRANH NÔNG DÂN TRUNG QUỐC (TẠP CHÍ NCLS, SỐ 74, THÁNG 5)
• 2.4. MỐI QUAN HỆ GIỮA PHONG TRÀO NÔNG DÂN VIỆT NAM VỚI YÊU CẦU VỀ VẤN ĐỀ RUỘNG ĐẤT
• 2.4.1. Các quan điểm tranh luận
• 2.4.2. Kết luận
• 2.5. CHỦ ĐỀ THẢO LUẬN NHÓM
• 2.5.1. Phân tích khẩu hiệu ruộng đất trong các cuộc khởi nghĩa nông dân hay phong trào nông dân thời phong kiến Việt Nam
• 2.5.2. Phân biệt phong trào nông dân với các phong trào đấu tranh xã hội khác trong thời phong kiến Việt Nam
• 2.5.3. Phân tích các đặc điểm của phong trào nông dân Việt Nam thời trung đại
• 2.5.4. Vấn đề tôn giáo trong phong trào nông dân Việt Nam chống phong kiến (có hay không có, tại sao? Liên hệ đối sánh với một số phong trào nông dân thế giới thời trung đại)
• 2.6. PHONG TRÀO NÔNG DÂN VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI
• 2.6.1. Tiêu chí phân định về tính chất phong trào
• 2.6.2. Các ý kiến tranh luận
• 2.6.2.1. Trường hợp 1. Các cuộc nổi dậy của Đoàn Thượng và Nguyễn Nộn cuối triều Lý (cuối XII - đầu XIII)
• 2.6.2.2. Trường hợp 2. Các cuộc nổi dậy của Thân Duy Nhạc, Lê Khắc Cương, Lê Bá Hiến và Giang Văn Dụ ở cuối triều Lê sơ (đầu XVI)
• 2.6.2.3. Trường hợp 3. Cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật cuối thời Lê - Trịnh (1738-1770)
• 2.6.2.4. Trường hợp 4. Cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi dưới thời Nguyễn (1833-1835)
• 2.7. Những phong trào nông dân tiêu biểu
• 2.7.1. Phong trào nông dân thời Lý - Trần
• 2.7.1.1. Cuộc nổi dậy của Thân Lợi (1140 - Thái Nguyên)
• 2.7.1.2. Cuộc nổi dậy ở Đại Hoàng (Ninh Bình)
• 2.7.1.3. Các cuộc khởi nghĩa của nông dân, nô tỳ
• 2.7.2. Phong trào nông dân thời Lê sơ (đầu XVI)
• 2.7.3. Phong trào nông dân cuối thời Lê (XVIII)
• 2.7.3.1. Khởi nghĩa Nguyễn Danh Phương (1740-1751)
• 2.7.3.2. Khởi nghĩa Nguyễn Hữu Cầu/Quận He (1741-1751)
• 2.7.3.3. Khởi nghĩa Hoàng Công Chất (1739-1769)
• 2.7.3.4. Cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật (1738-1770)

Tóm tắt

I. Tổng quan về phong trào nông dân Việt Nam trong lịch sử

Phong trào nông dân Việt Nam đã có một lịch sử dài và phong phú, phản ánh những khát vọng và nhu cầu chính đáng của người nông dân. Từ những cuộc khởi nghĩa đầu tiên cho đến các phong trào lớn trong lịch sử, phong trào nông dân luôn là một phần quan trọng trong tiến trình phát triển của đất nước. Những cuộc nổi dậy này không chỉ nhằm chống lại áp bức, bóc lột mà còn thể hiện sự đấu tranh cho quyền lợi về ruộng đất và một cuộc sống tốt đẹp hơn.

1.1. Khái niệm phong trào nông dân và lịch sử hình thành

Phong trào nông dân được hiểu là các cuộc khởi nghĩa, nổi dậy của nông dân nhằm chống lại sự áp bức của chính quyền phong kiến và địa chủ. Lịch sử phong trào nông dân Việt Nam bắt đầu từ thời kỳ đầu của chế độ phong kiến, với những cuộc nổi dậy mang tính chất toàn quốc.

1.2. Đặc điểm nổi bật của phong trào nông dân Việt Nam

Phong trào nông dân Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, như tính chất quần chúng, sự tham gia đông đảo của nông dân nghèo, và mục tiêu chính là đòi quyền lợi về ruộng đất. Những đặc điểm này đã tạo nên sức mạnh và tính bền vững cho các phong trào.

II. Những thách thức trong phong trào nông dân Việt Nam

Phong trào nông dân Việt Nam đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong suốt lịch sử. Những khó khăn này không chỉ đến từ chính quyền phong kiến mà còn từ sự phân hóa trong xã hội và sự thiếu hụt về tổ chức. Các cuộc khởi nghĩa thường bị đàn áp mạnh mẽ, dẫn đến nhiều thất bại và tổn thất cho lực lượng nông dân.

2.1. Sự đàn áp của chính quyền phong kiến

Chính quyền phong kiến thường sử dụng bạo lực để đàn áp các cuộc khởi nghĩa nông dân. Những cuộc nổi dậy thường bị dập tắt nhanh chóng, dẫn đến sự thất vọng và chán nản trong quần chúng.

2.2. Thiếu tổ chức và lãnh đạo trong phong trào

Nhiều phong trào nông dân thiếu sự tổ chức chặt chẽ và lãnh đạo có tầm nhìn. Điều này khiến cho các cuộc khởi nghĩa không thể duy trì lâu dài và dễ dàng bị phân tán.

III. Phương pháp và giải pháp trong phong trào nông dân

Để đối phó với những thách thức, phong trào nông dân Việt Nam đã áp dụng nhiều phương pháp và giải pháp khác nhau. Những chiến lược này không chỉ nhằm tăng cường sức mạnh cho phong trào mà còn tạo ra sự liên kết giữa các lực lượng nông dân.

3.1. Tăng cường liên kết giữa các phong trào

Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường sự liên kết giữa các phong trào nông dân. Việc hợp tác giữa các nhóm nông dân giúp tạo ra sức mạnh tổng hợp và nâng cao khả năng đấu tranh.

3.2. Sử dụng các hình thức đấu tranh đa dạng

Phong trào nông dân đã sử dụng nhiều hình thức đấu tranh khác nhau, từ khởi nghĩa vũ trang đến biểu tình hòa bình. Điều này giúp phong trào linh hoạt hơn trong việc đối phó với các tình huống khác nhau.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về phong trào nông dân

Nghiên cứu về phong trào nông dân Việt Nam không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn hiện nay. Những bài học từ phong trào nông dân có thể giúp cải thiện tình hình nông thôn và nâng cao đời sống cho người nông dân.

4.1. Bài học từ phong trào nông dân trong lịch sử

Các phong trào nông dân trong lịch sử đã để lại nhiều bài học quý giá về sự đoàn kết, tổ chức và đấu tranh cho quyền lợi. Những bài học này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay.

4.2. Ứng dụng vào phát triển nông thôn hiện đại

Nghiên cứu về phong trào nông dân có thể giúp xây dựng các chính sách phát triển nông thôn hiệu quả hơn, từ đó nâng cao đời sống cho người nông dân và giảm thiểu bất bình đẳng xã hội.

V. Kết luận và tương lai của phong trào nông dân Việt Nam

Phong trào nông dân Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển và biến đổi. Tương lai của phong trào này phụ thuộc vào khả năng tổ chức và sự đoàn kết của người nông dân trong việc đấu tranh cho quyền lợi của mình.

5.1. Tương lai của phong trào nông dân trong bối cảnh hiện đại

Trong bối cảnh hiện đại, phong trào nông dân cần phải thích ứng với những thay đổi của xã hội và kinh tế. Sự phát triển của công nghệ và thông tin có thể tạo ra cơ hội mới cho phong trào.

5.2. Vai trò của chính sách trong việc hỗ trợ phong trào nông dân

Chính sách của Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ phong trào nông dân. Các chính sách hợp lý có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của phong trào và nâng cao đời sống cho người nông dân.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Phong trào nông dân Việt Nam: Lịch sử và đặc điểm (trọng tâm là nội dung Chương 2: Phong trào nông dân Việt Nam trong tiến trình lịch sử) là tài liệu học tập thuộc khối kiến thức chuyên ngành Lịch sử Việt Nam thời kỳ cổ - trung đại, được biên soạn phục vụ đào tạo trình độ đại học và cao học. Giáo trình hệ thống hóa các phong trào đấu tranh giai cấp của nông dân từ thời Lý - Trần, Lê sơ cho đến giai đoạn cuối thời Lê - đầu thời Nguyễn.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Xác định và phân tích hệ thống khái niệm chuyên ngành: khởi nghĩa nông dân, phong trào nông dân và chiến tranh nông dân.
• Đánh giá bản chất kinh tế - xã hội của phong trào nông dân, đặc biệt là mối liên hệ bản chất giữa xung đột ruộng đất với các cuộc khởi nghĩa.
• Nhận diện và phân loại các phong trào đấu tranh xã hội trung đại thông qua các tiêu chí phân định tính chất phong trào.
• Tiếp cận và đối sánh có hệ thống các luồng quan điểm trong giới sử học Việt Nam từ năm 1965 đến nay về tính chất, động lực và hệ tư tưởng của phong trào nông dân.

Cấu trúc giáo trình kết hợp giữa phương pháp lịch sử (tiến trình sự kiện qua các triều đại) và phương pháp logic (phân tích chuyên đề, lược sử vấn đề nghiên cứu). Điểm đặc thù của tài liệu là việc trích dẫn trực tiếp các văn bản sử liệu chính thống, tư liệu phương Tây đương thời và các bài viết học thuật trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, giúp người học tiếp cận trực tiếp với các nguồn sử liệu đa chiều và các cuộc tranh luận học thuật thực tế.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung bài học được tổ chức mạch lạc qua các trục chủ đề kế tiếp nhau theo logic nhận thức:

1. Hệ thống khái niệm và bối cảnh lịch sử:

   • Khởi nghĩa nông dân: Cuộc nổi dậy, đấu tranh của nông dân chống áp bức, bóc lột vì quyền lợi chính đáng.
   • Phong trào nông dân / Chiến tranh nông dân: Các cuộc đấu tranh quy mô lớn đối đầu trực diện với chính quyền phong kiến thống trị, có động lực sâu xa từ vấn đề ruộng đất, hướng đến thủ tiêu hiện trạng chính quyền phong kiến cùng giai cấp địa chủ, đòi hỏi ruộng đất và đời sống chính trị dân chủ mang tính bình quân.
   • Khác biệt lịch sử: Trong khi ở châu Âu, Nga hay Nhật Bản, chiến tranh nông dân xuất hiện khi nhà nước quân chủ chuyên chế đã định hình gắn với quốc gia - dân tộc (theo luận điểm của F. Engels và sử học Liên Xô); tại Việt Nam, chiến tranh nông dân bùng nổ ngay từ thời kỳ đầu của chế độ phong kiến với quy mô toàn quốc, vừa chống quân chủ chuyên chế vừa chống địa chủ địa phương.

2. Lược sử các diễn đàn học thuật từ năm 1965 và chuyên đề mở rộng:

   • Thảo luận về thời điểm xuất hiện và đặc điểm riêng biệt của phong trào nông dân Việt Nam.
   • Vấn đề tính chất cách mạng xã hội, sự xung đột giữa tiểu tư hữu nông dân với đại tư hữu địa chủ, hệ tư tưởng chỉ đạo và tính chất chính quyền do khởi nghĩa dựng nên.
   • Tiêu chí phân biệt phong trào nông dân chống phong kiến với phong trào chống ngoại xâm và xung đột phe phái.
   • Chuyên đề mở rộng: Giới thiệu cuộc tranh luận của giới sử học Trung Quốc về lịch sử chiến tranh nông dân (đăng tải trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 74).

3. Mối quan hệ giữa phong trào nông dân và yêu cầu ruộng đất:

   • Trương Hữu Quýnh: Khẳng định sử sách chính thống chưa ghi nhận khẩu hiệu ruộng đất cụ thể do ruộng đất công làng xã đã phần nào trung hòa yêu cầu này; sự bóc lột của nhà nước và nạn chiếm đoạt ruộng đất công - tư bức bách nông dân khởi nghĩa.
   • Duy Minh: Cho rằng chế độ phú dịch hà khắc và sự tồn tại của ruộng công khiến lãnh tụ nông dân không cần đưa ra khẩu hiệu bình quân ruộng đất.
   • Nguyễn Đổng Chi: Chỉ ra tư tưởng bình quân ruộng đất từng ngự trị và là chỗ dựa pháp lý lẫn tâm lý cho nông dân; việc duy trì chế độ quân cấp khi quỹ ruộng công thu hẹp đã trói buộc nông dân vào khẩu phần hạn chế, biến ruộng đất thành nguyên nhân sâu xa bên cạnh nguyên nhân trực tiếp là nạn phú dịch, tô tức.
   • Nguyễn Phan Quang: Bổ sung chứng cứ từ Lê hoàng triều kỷ và các ghi chép của nhân chứng phương Tây (Diego de Jumilla, Emmanuel Castuera) chứng minh nghĩa quân Đàng Ngoài và phong trào Tây Sơn đã thực tế thực thi các yêu sách ruộng đất, đốt sổ thuế, tịch thu tài sản của quan lại phân phát cho dân nghèo và đòi phân phối lại ruộng công làng xã.

4. Tiêu chí phân định tính chất và các trường hợp tranh luận điển hình:

   • Tiêu chí phân loại: Quan điểm của Nguyễn Văn Huyên (Tạp chí NCLS, số 81/1965) dựa trên mục đích, khẩu hiệu, lực lượng tham gia, lãnh đạo, địa bàn; quan điểm của Nguyễn Khắc Đạm (Tạp chí NCLS, số 92/1966) dựa trên tính chính nghĩa vì quyền lợi giai cấp nông dân.
   • Bốn trường hợp học thuật tranh luận:
     • Đoàn Thượng và Nguyễn Nộn (cuối Lý): Khởi nghĩa nông dân (Minh Tranh) đối lập với chiến tranh phong kiến (Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn) và thế lực cát cứ giành quyền hành (Nguyễn Khắc Đạm, Lịch sử Việt Nam).
     • Thân Duy Nhạc, Lê Khắc Cương, Lê Bá Hiến, Giang Văn Dụ (đầu XVI): Khởi nghĩa nông dân (Nguyễn Đổng Chi, Phan Huy Lê - trừ Giang Văn Dụ) đối lập với xung đột phe phái phong kiến (Nguyễn Khắc Đạm).
     • Lê Duy Mật (1738–1770): Khởi nghĩa nông dân mang tính quần chúng (Đào Duy Anh, Phan Huy Lê, Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Khắc Đạm) đối lập với phong trào mang tính chất phong kiến phù Lê (Nguyễn Văn Huyên, Hoài Giang).
     • Lê Văn Khôi (1833–1835): Khởi nghĩa nông dân (Đào Duy Anh, Phan Huy Lê) đối lập với biến cố binh biến (Nguyễn Phan Quang) hoặc cuộc nổi dậy của tập đoàn võ quan cát cứ (Nguyễn Khắc Đạm).

5. Khảo cứu các phong trào tiêu biểu qua các thời kỳ:

   • Thời Lý - Trần: Khởi nghĩa Thân Lợi (1140 tại Thái Nguyên); phong trào Đại Hoàng (1152 của Nùng Khả Lai, 1202–1207 của Phí Lang chống phu dịch xây dựng kinh thành); khởi nghĩa Ngô Bệ (1344–1360 ở Hải Dương), Tề (1354), Nguyễn Thanh và Nguyễn Kỵ (1379 ở Thanh Hóa), nhà sư Phạm Sư Ôn (1390 tại Hà Tây), Nguyễn Nhữ Cái (1399–1400).
   • Thời Lê sơ (đầu XVI): Phong trào bùng nổ do nạn chiếm đoạt ruộng đất và quan lại thoái hóa; tiêu biểu có Thân Duy Nhạc, Trần Tuân (1511), Nguyễn Nghiễm (1512), Phùng Chương (1515), Trần Cảo (1516–1521 xưng hiệu Thiên Ứng).
   • Giai đoạn thế kỷ XVIII: Khởi nghĩa Nguyễn Danh Phương (1740–1751 tại Vĩnh Phúc), Nguyễn Hữu Cầu / Quận He (1741–1751 tại Hải Dương, Đồ Sơn, Vân Đồn, Trà Cổ), Hoàng Công Chất (1739–1769 tại Sơn Nam, sau chuyển lên căn cứ Noọng Hét - Điện Biên), Lê Duy Mật (1738–1770 tại căn cứ Trấn Ninh).

flowchart TD
    A["Nguyên nhân sâu xa: Mâu thuẫn ruộng đất (Kiêm tính ruộng tư, thu hẹp ruộng công)"] --> B["Bùng nổ Phong trào Nông dân"]
    C["Nguyên nhân trực tiếp: Chế độ tô thuế, phú dịch, quan lại hà khắc"] --> B
    B --> D["Tác động trở lại chính sách Nhà nước"]
    D --> E["Cuối Trần: Chiếu hạn định ruộng tư (1397)"]
    D --> F["Lê sơ: Thủ tiêu điền trang nô tỳ, ban hành Quân điền"]
    D --> G["Lê Trung Hưng: Định lại chế độ quân cấp (1711), giảm tô thuế"]
    D --> H["Triều Nguyễn: Khẩn hoang, Doanh điền, vận động hiến ruộng"]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình hình thành cho người học ba nhóm tảng lý luận:

• Lý luận hình thái kinh tế - xã hội và đấu tranh giai cấp: Quy luật vận động của mâu thuẫn giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất trong xã hội phong kiến Việt Nam; mối quan hệ giữa chế độ sở hữu ruộng đất tối cao của nhà nước quân chủ, chế độ ruộng đất làng xã và sự mở rộng đại tư hữu của tầng lớp địa chủ, quan lại.
• Tác động hai chiều giữa phong trào xã hội và chính sách nhà nước: Phân tích quy luật các cuộc khởi nghĩa nông dân buộc chính quyền phong kiến phải điều chỉnh chính sách ruộng đất nhằm duy trì nền thống trị (chính sách hạn điền thời cuối Trần 1397, chế độ quân điền thời Lê sơ, chế độ quân cấp năm 1711 thời Lê - Trịnh, chính sách doanh điền thời Nguyễn).
• Phương pháp phân tích nguyên nhân thất bại của phong trào nông dân trung đại: Chỉ rõ các giới hạn lịch sử và giai cấp: tính chất địa phương cục bộ, thiếu sự liên minh với các tầng lớp tiến bộ (như thương nhân), thiếu đường lối mềm dẻo về chính trị quân sự và sự vượt trội về tổ chức của quân đội triều đình đương thời.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng thẩm định và xử lý sử liệu: Đối chiếu các ghi chép từ chính sử với các ghi chép của người nước ngoài (như giáo sĩ Diego de Jumilla, Emmanuel Castuera) và thư tịch cổ (Lê hoàng triều kỷ).
• Kỹ năng tư duy phản biện học thuật: Phân tích các luận điểm trái chiều giữa các học giả sử học lớn (Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn, Phan Huy Lê, Đào Duy Anh, Nguyễn Khắc Đạm, Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Phan Quang), từ đó xây dựng lập luận khoa học độc lập.
• Kỹ năng tổng hợp và phân loại sự kiện lịch sử: Nhận diện bản chất phong trào nông dân dựa trên bộ tiêu chí khoa học, tránh đồng nhất phong trào nông dân với chiến tranh phong kiến hoặc các cuộc tranh chấp quyền lực nội bộ của giai cấp thống trị.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo định hướng sư phạm tích cực, phối hợp giữa trang bị kiến thức nền và rèn luyện năng lực nghiên cứu:

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Kết hợp thuyết trình chuyên đề lý thuyết với các buổi seminar thảo luận học thuật. Giảng viên giữ vai trò định hướng khung lý thuyết và điều phối tranh luận dựa trên các trích đoạn văn bản được cung cấp.
• Bài tập và nghiên cứu tình huống (Case studies): Phân tích 4 trường hợp nổi dậy trung đại có sự phân hóa mạnh mẽ về nhận định học thuật:
  1. Trường hợp Đoàn Thượng - Nguyễn Nộn (cuối triều Lý).
  2. Trường hợp Thân Duy Nhạc, Lê Khắc Cương, Lê Bá Hiến, Giang Văn Dụ (cuối Lê sơ).
  3. Trường hợp Lê Duy Mật (thời Lê - Trịnh).
  4. Trường hợp Lê Văn Khôi (thời Nguyễn).
• Chủ đề thảo luận nhóm: Giáo trình định hình 4 chủ đề thảo luận trọng tâm:
  1. Phân tích sự hiện diện và biểu hiện của khẩu hiệu/yêu sách ruộng đất trong các cuộc khởi nghĩa nông dân thời phong kiến.
  2. Xây dựng tiêu chí phân biệt phong trào nông dân với các phong trào đấu tranh xã hội khác.
  3. Tổng kết các đặc điểm cơ bản của phong trào nông dân Việt Nam thời trung đại qua từng thời kỳ (Lý - Trần, Lê sơ, cuối Lê - đầu Nguyễn).
  4. Vấn đề tôn giáo trong phong trào nông dân Việt Nam: Xác định sự hiện diện, nguyên nhân và đối sánh với phong trào nông dân thế giới.
• Phương pháp đánh giá: Đánh giá thông qua bài thu hoạch phân tích nguồn sử liệu, bài thuyết trình seminar nhóm và bài tiểu luận học phần yêu cầu so sánh quan điểm của các nhà sử học về một phong trào cụ thể.
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên cần đọc trước các bài nghiên cứu chuyên sâu trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (các số 74, 81, 92) và lập bảng so sánh diễn biến, căn cứ, lực lượng của các cuộc khởi nghĩa Nguyễn Danh Phương, Nguyễn Hữu Cầu, Hoàng Công Chất, Lê Duy Mật.

---

Điểm nổi bật và tính cập nhật học thuật

Giáo trình phản ánh trung thực diện mạo của nền sử học Việt Nam hiện đại thông qua các nội dung:

• Hệ thống hóa toàn diện các cuộc tranh luận sử học từ năm 1965: Tài liệu không đưa ra một góc nhìn áp đặt đơn tuyến mà tái hiện đầy đủ các trường phái nghiên cứu khác nhau về khởi nghĩa nông dân, phản ánh tiến trình phát triển của nhận thức lịch sử tại Việt Nam.
• Sử dụng nguồn tư liệu đa diện: Kết hợp sử liệu biên niên truyền thống với các nguồn tư liệu phương Tây đương thời (ghi chép của Diego de Jumilla, Emmanuel Castuera) mô tả trực tiếp các hoạt động của nghĩa quân Tây Sơn như việc tịch thu, đốt bỏ sổ bạ thuế khóa và phân phát tài sản của địa chủ, quan lại cho dân nghèo.
• Tính đối sánh quốc tế: Mở rộng nghiên cứu bằng việc đối sánh đặc điểm phong trào nông dân Việt Nam với các phong trào tại châu Âu, Nga, Nhật Bản và giới thiệu cuộc thảo luận của giới sử học Trung Quốc về chiến tranh nông dân (trên Tạp chí NCLS, số 74).
• Làm rõ quy luật kinh tế - xã hội xuyên suốt: Chứng minh mối liên hệ biện chứng giữa biến động của chế độ ruộng đất (quá trình kiêm tính ruộng tư, sự suy thoái của chế độ ruộng công làng xã) với tính chất, quy mô và cường độ của phong trào nông dân qua từng triều đại.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng sau:

• Sinh viên đại học: Sinh viên từ năm thứ hai trở đi thuộc các ngành Lịch sử, Sư phạm Lịch sử, Việt Nam học, Đông phương học và Khoa học Xã hội - Nhân văn.
• Học viên sau đại học: Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Sử học sử và Phương pháp luận sử học sử dụng làm tài liệu nghiên cứu chuyên đề.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần: Lịch sử Việt Nam cổ - trung đại, Cơ sở phương pháp luận sử học, và Lịch sử chế độ kinh tế - xã hội phong kiến.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Dùng làm đề cương khung cho bài giảng chuyên đề lịch sử kinh tế - xã hội Việt Nam thời trung đại, hoặc làm tài liệu tham chiếu về phương pháp thẩm định sự kiện lịch sử qua các nguồn tranh luận học thuật.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu phù hợp cho sinh viên đại học, học viên cao học, giảng viên và các nhà nghiên cứu thuộc khối ngành Lịch sử, Sư phạm Lịch sử và Khoa học Xã hội quan tâm đến lịch sử phong trào nông dân và chế độ ruộng đất thời trung đại.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững tiến trình các triều đại phong kiến Việt Nam (Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung Hưng, Nguyễn), kiến thức cơ bản về cơ cấu sở hữu ruộng đất (ruộng công, ruộng tư, điền trang - thái ấp) và các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu lịch sử đại cương là gì?

Khác với sách giáo khoa thông sử chỉ liệt kê sự kiện, giáo trình này đi sâu vào bình diện sử học sử (historiography), trình bày trực tiếp các luồng tranh luận học thuật, tiêu chí phân loại của các nhà sử học tên tuổi và phân tích chuyên sâu mối quan hệ bản chất giữa phong trào nông dân với chế độ ruộng đất.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên bám sát 4 chủ đề thảo luận nhóm và 4 case studies tranh luận trong giáo trình; lập bảng ma trận so sánh quan điểm của các tác giả (Trương Hữu Quýnh, Duy Minh, Nguyễn Đổng Chi, Nguyễn Phan Quang, Nguyễn Khắc Đạm...) đối với từng sự kiện lịch sử cụ thể.

5. Giáo trình có đề cập đến các tài liệu nghiên cứu bổ trợ nào?

Tài liệu dẫn xuất trực tiếp các công trình và số tạp chí chuyên ngành như: Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (các số 74, 81 năm 1965; số 92 năm 1966), Lê hoàng triều kỷ, các ghi chép lịch sử của Diego de Jumilla, Emmanuel Castuera và các công trình của GS. Phan Huy Lê, Đào Duy Anh, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Tấn.

---

Kết luận

Giáo trình Phong trào nông dân Việt Nam: Lịch sử và đặc điểm cung cấp hệ thống tri thức chuyên khảo về phong trào nông dân thời trung đại, đặt trong mối liên hệ trực tiếp với lịch sử chế độ ruộng đất và tiến trình vận động xã hội. Tài liệu định hướng lộ trình học tập từ nắm bắt định nghĩa, thẩm định nguồn sử liệu đến rèn luyện tư duy phản biện qua các diễn đàn học thuật lớn của nền sử học Việt Nam. Nguồn tư liệu trích dẫn từ chính sử, các bài khảo luận trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và ghi chép của nhân chứng đương thời tạo cơ sở dữ liệu vững chắc cho hoạt động giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề bình quân ruộng đất”. - “Tình hình đặc biệt của xã hội PKVN - tình hình chế độ phú dịch hết sức phiền phức nặng nề và tình hình ruộng công ở xã thôn - khiến cho các lãnh tụ nông dân không cần đƣa ra khẩu hiệu bình quân ruộng đất…”. Nguyễn Đổng Chi - “… VN thời trung đại, tƣ tƣởng bình quân ruộng đất đã từng ngự trị. Tác dụng của tƣ tƣởng này đối với nông dân và phong trào nông dân là: 1.

Nó là chỗ dựa cho họ để đấu tranh một cách hợp pháp… 2. Nó cũng là chỗ dựa để cho ngƣời ta dễ dàng quay trở về cái cũ sau mỗi lần thay triều đổi đại… chính vì có sẵn tƣ tƣởng bình quân ruộng đất và chế độ phân phối định kỳ ruộng công ở các xã thôn VN nên những lãnh tụ… thấy không cần thiết phải gieo rắc, tuyên truyền tƣ tƣởng chia lại ruộng đất…”. - Khởi nghĩa nông dân không phải là CMTS nên không có mục đích chia hẳn ruộng đất cho nông dân. - Việc duy trì chế độ quân cấp với ruộng công ngày một ít đi đã trói buộc nông dân vào khẩu phần “chết đói”, vì vậy yêu cầu ruộng đất ngày một thiết tha.

Vấn đề ruộng đất là nguyên nhân của phong trào. - Nguyên nhân trực tiếp của phong trào là nạn phú dịch nặng nề của triều đình cùng với nạn tô tức của địa chủ và nạn đục khoét của quan lại cƣờng hào. Nguyễn phan Quang - “… không nên chỉ căn cứ vào việc nông dân chƣa đề ra đƣợc khẩu hiệu cụ thể về ruộng đất để nói rằng vấn đề khẩu hiệu ruộng đất chƣa hề đƣợc đặt ra với phong trào nông dân, càng không thể nói rằng nông dân VN không có yêu sách về ruộng đất”. - “… ruộng không đƣợc cày, tiền nợ không đƣợc hỏi” (Lê hoàng triều kỷ nói về PTND Đàng ngoài); “… họ muốn tỏ ra bình đẳng giữa mọi ngƣời Đàng Trong…”; “Họ tấn công và tƣớc vũ khí viên quan do nhà vua sai vào thu thuế; họ thu lấy tất cả giấy tờ của viên quan này và đem đốt ở nơi công cộng”; “… họ đòi lấy những giấy tờ công cũng nhƣ những sổ sách về thuế khóa do nhà vua và bọn quan lại đặt ra, đem đốt ở nơi công cộng” (Diego de Jumilla nói về nghĩa quân Tây Sơn); “Họ tuyên truyền sự bình đẳng về mọi mặt; và trung thành với chủ nghĩa của họ, những ngƣời tiền khu của CNXH cận đại ấy đã lấy của cải của bọn quan lại và bọn nhà giàu phân phát cho dân nghèo”; “Những làng mạc bị thuế má hà khắc đè nặng đã nhiệt liệt tuyên thệ hƣởng ứng khởi nghĩa” (Emmanuel Castuera ghi chép về phong trào Tây Sơn).

- Yêu cầu phân phối lại ruộng đất công làng xã để đảm bảo khẩu phần cày cấy là nội dung chủ yếu trong yêu sách ruộng đất của nông dân nƣớc ta thời phong kiến, có mối liên quan nhân quả với tình trạng kiêm tính ruộng đất của giai cấp địa chủ. Kết luận - Vấn đề ruộng đất là nguyên nhân sâu xa làm bùng nổ phong trào nông dân thời trung đại. Sự thu hẹp ruộng đất công là quá trình song hành cùng với sự phát triển ruộng tƣ phụ thuộc vào hai nhân tố cơ bản: chính sách ruộng đất của Nhà nƣớc và hoạt động kiêm tính ruộng đất của địa chủ, quan lại, cƣờng hào. - Phong trào nông dân tác động trở lại đối với chính sách ruộng đất của Nhà nƣớc trong mỗi thời kỳ: + Cuối Trần (1397-1398): trong tình trạng chế độ điền trang - thái ấp lấn át ruộng đất công, vua Trần theo đề nghị của Hồ Qúy Ly xuống chiếu hạn định số ruộng tƣ.

+ Lê sơ ban hành các chính sách thủ tiêu chế độ điền nô, nô tỳ cùng chế độ chiếm hữu ruộng đất tƣ, thực hiện quân điền. + Đầu thế kỷ XVIII (1711) bàn định chế độ quân cấp, trên từ quan viên dƣới đến thứ dân, kể cả những ngƣời cô quả, phế tật. Đến giữa thế kỷ XVIII, thi hành chính sách an dân, giảm tô thuế, phát chẩn dân nghèo… + Thời Nguyễn: chủ trƣơng khẩn hoang, doanh điền, quân điền, vận động hiến ruộng tƣ cho Nhà nƣớc. - Tác động của tình hình ruộng đất đến đặc điểm phong trào nông dân: + Thời Trần (cuối XIV): ruộng đất công của nông dân đƣợc đảm bảo, kinh tế điền trang - thái ấp chiếm ƣu thế, quy định đặc điểm phong trào nông dân là thủ tiêu chế độ điền nô - nô tỳ; với sự tham gia đông đảo thành phần nông dân nghèo, nông nô và nô tỳ; quy mô nhỏ, số lƣợng ít.

+ Thời Lê (XVI-XVII): quan lại PK thối nát, cùng với địa chủ chấp chiếm ruộng đất của nông dân, sƣu thuế đè nặng, từ đó phong trào nông dân nhằm vào vua quan phong kiến thống trị và địa chủ; lực lƣợng chính là nông dân; quy mô lan rộng và mang tính quyết liệt. + Cuối Lê đầu Nguyễn (cuối XVIII - đầu XIX): chế độ PK khủng hoảng toàn diện, nhất là về sở hữu ruộng đất, sự bất lực của chính quyền trong việc giải quyết ruộng công - tƣ, cùng với đó là tình trạng phú dịch nặng nề, nông dân xiêu tán… Vì vậy, phong trào nông dân diễn ra quyết liệt, kéo dài, có sự liên kết với nhau, lan rộng với quy mô cả nƣớc, mà nông dân là động lực chính. - Dù rằng chƣa tìm thấy một khẩu hiệu ruộng đất nào đƣợc giƣơng cao trong các phong trào nông dân VN thời trung đại, nhƣng yêu sách về ruộng đất chính là nguyên nhân sâu xa thúc giục mọi phong trào. CHỦ ĐỀ THẢO LUẬN NHÓM 1.

Phân tích khẩu hiệu ruộng đất trong các cuộc khởi nghĩa nông dân hay phong trào nông dân thời phong kiến Việt Nam. Phân biệt phong trào nông dân với các phong trào đấu tranh xã hội khác trong thời phong kiến Việt Nam. Phân tích các đặc điểm của phong trào nông dân Việt Nam thời trung đại. Vấn đề tôn giáo trong phong trào nông dân Việt Nam chống phong kiến (có hay không có, tại sao? Liên hệ đối sánh với một số phong trào nông dân thế giới thời trung đại).

PHONG TRÀO NÔNG DÂN VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI 2. Tiêu chí phân định về tính chất phong trào - Nguyễn Văn Huyên (NCLS, số 81/12.1965): căn cứ vào mục đích, khẩu hiệu, lực lƣợng tham gia và thành phần lãnh đạo, thậm chí xét cả địa bàn hoạt động cùng diễn biến phong trào. - Nguyễn Khắc Đạm (NCLS, số 92/11.66): + Cuộc nổi dậy mang tính chất chính nghĩa, đem lại quyền lợi cho giai cấp nông dân. + Loại bỏ tất cả những cuộc nổi dậy nào nhằm đem quyền lợi cho các tập đoàn phong kiến (ngoại trừ trƣờng hợp về hình thức ủng hộ PK [phù Lê] nhƣng thực tế giành quyền lợi cho nông dân) hoặc nhằm đem lại quyền lợi cho ngoại bang xâm lƣợc.

Các ý kiến tranh luận Trường hợp 1. Các cuộc nổi dậy của Đoàn Thƣợng và Nguyễn Nộn cuối triều Lý (cuối XII - đầu XIII). - Minh Tranh: là khởi nghĩa nông dân. - Trần Quốc Vượng - Hà Văn Tấn: là chiến tranh PK.

- Nguyễn Khắc Đạm: là các thế lực cát cứ, liên kết khi thì với triều đình Lý, khi thì với các thế lực khác, xƣng vƣơng và rồi chiếm đƣợc địa vị riêng. - LSVN: là các thế lực nổi loạn giành giựt quyền hành với triều Lý và lẫn nhau, cuối cùng đều quy hàng vì địa vị (Trần Tự Khánh làm Thái úy, Nguyễn Nộn đƣợc phong tƣớc Hầu, Đoàn Thƣợng tƣớc Vƣơng). Trường hợp 2. Các cuộc nổi dậy của Thân Duy Nhạc, Lê Khắc Cƣơng, Lê Bá Hiến và Giang Văn Dụ ở cuối triều Lê sơ (đầu XVI).

- Nguyễn Đổng Chi: đều là khởi nghĩa nông dân. - Phan Huy Lê: là khởi nghĩa nông dân, trừ trƣờng hợp Giang Văn Dụ. - Nguyễn Khắc Đạm: đều chỉ nhằm mục đích giành quyền lợi cho các tập đoàn PK, với 2 đặc điểm: + Ngƣời cầm đầu đều thuộc quý tộc lớn, có quyền thế, sẵn binh lực trong tay. + Thời gian nổ ra phong trào nhằm vào lúc triều đình Lê sơ suy yếu, các tập đoàn PK hỗn chiến tranh giành địa vị thống trị.

- LSVN: theo quan điểm của Phan Huy Lê. Trường hợp 3. Cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật cuối thời Lê - Trịnh (1738-1770). - Minh Tranh, Đào Duy Anh, Phan Huy Lê, Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Đổng Chi: khởi nghĩa nông dân.

- Nguyễn Văn Huyên, Hoài Giang: mang tính chất PK. “Lê Duy Mật không phải là lãnh tụ nông dân khởi nghĩa, mà chỉ là một nhân vật đứng đầu một tập đoàn PK…”. - Nguyễn Khắc Đạm: là khởi nghĩa nông dân, thể hiện: + Đƣợc nông dân ủng hộ, thực tế có những chủ trƣơng đem lại lợi ích cho nông dân. + Lãnh tụ vì dân vì nƣớc, không bị mua chuộc bởi chúa Trịnh; hòa nhịp cùng các cuộc khởi nghĩa khác.

- LSVN: mang tính quần chúng, hòa chung vào phong trào nông dân. Trường hợp 4. Cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi dƣới thời Nguyễn (1833-1835). - Minh Tranh, Đào Duy Anh, Phan Huy Lê, Đinh Xuân Lâm: là khởi nghĩa nông dân.

- Nguyễn Phan Quang: không hẳn là phong trào nông dân mà diễn biến cho thấy mang tính chất một cuộc binh biến quy mô, dù lúc đầu đƣợc đông đảo nhân dân ủng hộ. - Nguyễn Khắc Đạm: là cuộc nổi dậy của một tập đoàn võ quan, nặng đầu óc cát cứ, lợi dụng sự căm phẫn của quần chúng, binh sĩ và tù phạm đối với chính sách hà khắc của triều Nguyễn, cấu kết với Xiêm La. - LSVN: “Cũng nhƣ các cuộc khởi nghĩa của nông dân. phản ánh sự bất bình cao độ của nhân dân GĐ…”.

Những phong trào nông dân tiêu biểu 2. Phong trào nông dân thời Lý - Trần a. Cuộc nổi dậy của Thân Lợi (1140 - Thái Nguyên) - Xƣng con Nhân Tông, hiệu Bình Vƣơng, giỏi thuật số, dân biên giới theo đông, đánh chiếm phủ trị. - Bị đánh bại khi tấn công Thăng Long, bị truy kích tận sào huyệt, bị bắt và chém đầu cùng với 20 thủ lĩnh.

Cuộc nổi dậy ở Đại Hoàng (Ninh Bình) - 1152 có cuộc nổi dậy do Nùng Khả Lai chỉ huy. - 1202-1207 tiếp tục nổi dậy do Phí Lang lãnh đạo, chống chế độ phu dịch xây dựng kinh thành, thắng lớn quân đội triều đình 3 lần, đốt hành cung, phá kho thóc, gây thanh thế; triều đình chiêu dụ song nghĩa quân vẫn làm chủ vùng Tây Nam Thăng Long. Các cuộc khởi nghĩa của nông dân, nô tỳ - Nguyên nhân chung: mất mùa, đói kém, thuế tăng, mất ruộng, triều đình thoái hóa… - 1344-1360 Ngô Bệ lãnh đạo nông dân vùng Hải Dƣơng nổi dậy đánh phá nhà địa chủ - quan lại, yết bảng chẩn cứu dân nghèo.