Nghiên Cứu Chữ Nôm và Tiếng Việt Trong Văn Bản Nhị Độ Mai Tinh Tuyển

Luận án tiến sĩ nghiên cứu chữ Nôm và tiếng Việt trong văn bản Nhị Độ Mai Tinh Tuyển, khám phá giá trị văn hóa và ngôn ngữ độc đáo.

• Tác giả: Võ Thị Ngọc Thúy
• Người hướng dẫn: GS. NGND Nguyễn Ngọc San
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Nôm
• Đề tài: Nghiên Cứu Chữ Nôm Và Tiếng Việt Trong Văn Bản Nhị Độ Mai Tinh Tuyển
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu các tác phẩm diễn Nôm Nhị độ mai
• 1.3. Tổng quan tình hình nghiên cứu văn bản tác phẩm Nhị độ mai tinh tuyển
• 1.4. Kết quả đạt được và những hạn chế trong các nghiên cứu trước
• 1.5. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 1.5.1. Lí thuyết văn bản học
• 1.5.2. Lí thuyết văn tự học
• 1.5.3. Lí thuyết ngôn ngữ học
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO CỨU VỀ VĂN BẢN TÁC PHẨM NHỊ ĐỘ MAI TINH TUYỂN
• 2.1. Tình hình chung về các bản diễn Nôm từ truyện Nhị độ mai
• 2.2. Nhóm các văn bản truyện Nôm
• 2.3. Nhóm các kịch bản sân khấu
• 2.4. Một số vấn đề văn bản học của NĐMTT
• 2.5. Mô tả văn bản
• 2.6. Chữ húy trong NĐMTT
• 2.7. Các bản sao của “Nhị độ mai tinh tuyển”
• 2.8. Các bản sao của AB
• 2.9. Quá trình dịch chuyển các bản sao NĐMTT
• 2.10. Một số vấn đề về tác giả, tác phẩm truyện Nôm NĐMTT
• 2.11. Niên đại tác phẩm
• 2.12. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC CHỮ NÔM TRONG VĂN BẢN NHỊ ĐỘ MAI TINH TUYỂN
• 3.1. Thống kê phân loại cấu trúc chữ Nôm
• 3.2. Mô hình phân loại
• 3.3. Tiêu chí thống kê
• 3.4. Kết quả thống kê
• 3.5. Nhận xét về các loại cấu trúc chữ Nôm trong NĐMTT
• 3.6. Loại chữ Nôm vay mượn
• 3.7. Loại chữ Nôm tự tạo
• 3.8. Tương quan giữa các tiểu loại cấu trúc chữ Nôm trong NĐMTT
• 3.9. Tương quan giữa cấu trúc chữ Nôm NĐMTT và các văn bản Nôm khác
• 3.10. Tương quan cấu trúc chữ Nôm giữa AB.350 với các bản sao
• 3.11. Đặc điểm riêng trong phong cách viết chữ Nôm của NĐMTT
• 3.12. Điểm riêng về hình thể chữ Nôm NĐMTT
• 3.13. Chữ Nôm được ghi bằng nhiều cách khác nhau
• 3.14. Một số chữ Nôm hậu kì có cách ghi khác chữ Nôm sơ kì
• 3.15. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: TIẾNG VIỆT QUA CÁCH GHI CHỮ NÔM TRONG “NHỊ ĐỘ MAI TINH TUYỂN”
• 4.1. Cách ghi âm chữ Nôm trong văn bản NĐMTT
• 4.2. Cách ghi âm đầu
• 4.3. Cách ghi phần vần
• 4.4. Vấn đề âm đệm
• 4.5. Cách ghi thanh điệu
• 4.6. Đặc điểm ngữ âm tiếng Việt thể hiện qua chữ Nôm trong NĐMTT
• 4.7. Sự ổn định của một số âm đầu trong tiếng Việt: s, tr
• 4.8. Sự hòa lẫn/ đồng qui một số âm đầu
• 4.9. Đặc điểm từ vựng tiếng Việt thể hiện qua chữ Nôm trong NĐMTT
• 4.9.1. Độ phong phú từ vựng
• 4.9.2. Cơ cấu từ vựng
• 4.10. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chữ Nôm Tiếng Việt Nhị Độ Mai 55

Chương này cung cấp cái nhìn tổng thể về các công trình nghiên cứu trước đây về văn bản Nhị Độ Mai Tinh Tuyển (NĐMTT), bao gồm cả các nghiên cứu trong và ngoài nước. Mục tiêu là xác định hướng đi phù hợp cho luận án, tập trung vào chữ Nôm trong văn bản NĐMTT, các vấn đề văn bản học, văn tự học, và ngôn ngữ học. Đồng thời, chương này thiết lập cơ sở lý thuyết vững chắc để phục vụ cho nghiên cứu, đóng góp vào khoa học và thực tiễn. Các nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án được tổng quan, tập trung vào các công trình của Trần Quang Huy, Trần Ích Nguyên, Trang Thu Quân (Đài Loan), Lê Trí Viễn và Hoàng Ngọc Phách, Trần Nghĩa, Hoàng Thị Ngọ, Võ Thị Ngọc Thúy (2016), Nguyễn Thị Hải Vân (2017).

1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Nhị Độ Mai diễn Nôm

Các tác phẩm diễn Nôm truyện Nhị Độ Mai ở Việt Nam đã được các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu khá hệ thống và tổng hợp trên nhiều bình diện, từ góc độ dịch thuật, văn bản học, văn tự học đến văn học. Các công trình nghiên cứu bao gồm sách Nhị Độ Mai của Lê Trí Viễn và Hoàng Ngọc Phách (1972), của Nguyễn Thạch Giang (1988); Luận án Tiến sĩ của Trần Quang Huy (Đài Loan) năm 1972; bài viết của Nguyễn Quảng Tuân năm 1996, của Trần Nghĩa năm 1998; cuốn Nghiên cứu tiểu thuyết Hán văn Trung Việt của Trần Ích Nguyên (Đài Loan); luận văn của Trang Thu Quân (Đài Loan) năm 1999; đề tài khoa học công nghệ cấp trường của Võ Thị Ngọc Thúy năm 2016; các bài báo của Nguyễn Thị Hải Vân năm 2017. Các nghiên cứu đều thống nhất ở sự khái quát tình hình diễn Nôm tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Trung hiếu tiết nghĩa Nhị Độ Mai truyện của Trung Quốc ở Việt Nam, bao gồm truyện thơ Nôm, tuồng Nôm.

1.2. Nghiên cứu văn bản Nhị Độ Mai Tinh Tuyển Tổng quan

Các bài viết và công trình nghiên cứu đều thống nhất ở sự khái quát tình hình diễn Nôm tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Trung hiếu tiết nghĩa Nhị Độ Mai truyện của Trung Quốc ở Việt Nam, bao gồm truyện thơ Nôm, tuồng Nôm. Có 3 truyện thơ Nôm lục bát là Nhị Độ Mai diễn ca, Cải dịch Nhị Độ Mai truyện, Nhị Độ Mai tinh tuyển. Kịch bản tuồng có hai bản là Nhị Độ Mai trò và Nhị Độ Mai diễn truyện. Trong số đó, truyện Nôm Nhị Độ Mai diễn ca được nghiên cứu nhiều nhất, chủ yếu trên hai bình diện văn bản học và văn học. Về văn bản học, các bản Nhị Độ Mai diễn ca được khảo dị, chú thích khá đầy đủ.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Chữ Nôm Nhị Độ Mai Tinh Tuyển 58

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về Nhị Độ Mai diễn ca, nhưng Nhị Độ Mai Tinh Tuyển (NĐMTT) ít được quan tâm hơn. Các nhà nghiên cứu thường cho rằng NĐMTT chỉ là tác phẩm phái sinh từ Nhị Độ Mai diễn ca, ít giá trị hơn. Tuy nhiên, NĐMTT thực sự là một truyện Nôm lục bát đặc sắc với nhiều điểm mới mẻ về thể loại và nội dung, nghệ thuật. Vì thế, việc phiên âm, chú thích để giới thiệu văn bản này với độc giả là cần thiết. Truyện Nôm Nhị Độ Mai tinh tuyển có rất nhiều điểm tương đồng với truyện Nôm Nhị Độ Mai diễn ca. Đây là vấn đề đã được nhận diện từ lâu song không mấy ai đi sâu tìm hiểu, đối chiếu cụ thể để lí giải căn nguyên.

2.1. Vấn đề so sánh Nhị Độ Mai Tinh Tuyển và Diễn Ca

Các nhà nghiên cứu dường như bằng lòng với quan điểm cho rằng NĐMTT chỉ là tác phẩm “phái sinh” từ Nhị Độ Mai diễn ca. Theo chúng tôi, mối quan hệ giữa các truyện Nôm cùng mượn cốt truyện Nhị Độ Mai có tính biện chứng, tác động qua lại chứ không đơn thuần là ảnh hưởng một chiều từ tác phẩm ra đời trước đến tác phẩm ra đời sau. Do đó, để có thể đánh giá đúng về giá trị của truyện Nôm NĐMTT, cần đối chiếu các tác phẩm này một cách có hệ thống, không chỉ từ phương diện ngôn ngữ, văn học mà còn cả từ góc độ văn bản, văn tự học.

2.2. Nghiên cứu chữ Nôm giai đoạn hậu kỳ trong NĐMTT

Được soạn và sao chép vào cuối thế kỉ XIX, văn bản Nôm NĐMTT mang những đặc điểm tiêu biểu của chữ Nôm giai đoạn hậu kì (1884 - 1945). Việc nghiên cứu chữ Nôm trong văn bản này theo hướng văn tự học và ngôn ngữ học lịch sử là cách tiếp cận phù hợp, hứa hẹn đưa lại nhiều kết quả khách quan, đáng tin cậy về cấu trúc và cách ghi âm chữ Nôm cũng như những biến đổi chủ yếu của chữ Nôm cuối thế kỉ XIX so với các giai đoạn trước.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Chữ Nôm Tiếng Việt Cổ 52

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu chính sau: Phương pháp văn bản học: phương pháp nghiên cứu chính của luận án là hiệu khám học với các thao tác bản hiệu pháp và lí hiệu pháp nhằm chỉ ra những sai dị của các bản sao đối với văn bản khảo sát; biện luận những trường hợp chép sai tự dạng, viết húy,… làm cơ sở cho việc khẳng định độ tin cậy của niên đại ghi trên văn bản, đồng thời cung cấp bản phiên âm và chú thích tốt nhất cho tác phẩm Nhị Độ Mai tinh tuyển. Các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học (áp dụng cụ thể cho ngành văn tự học).

3.1. Tiếp cận văn bản học và ngôn ngữ học lịch sử

Nghiên cứu theo hướng Văn tự học là hướng tiếp cận phù hợp với đối tượng nghiên cứu chính của luận án là chữ Nôm trong văn bản NĐMTT. Hơn nữa, đây cũng là cách khai thác chữ Nôm có nhiều ưu việt với những văn bản Nôm hậu kì như NĐMTT. Từ đó, chúng tôi xác định hướng tiếp cận chính của đề tài Nghiên cứu chữ Nôm và tiếng Việt trong văn bản Nhị độ mai tinh tuyển là phối hợp khảo cứu từ nhiều góc độ: văn bản học, văn tự học và ngữ âm lịch sử.

3.2. Sử dụng phương pháp lịch sử so sánh trong nghiên cứu

Do đối tượng nghiên cứu của đề tài là các đặc điểm văn tự học của chữ Nôm bao gồm cả các mặt ngữ âm, ngữ nghĩa nên các phương pháp nghiên cứu văn tự học cũng chính là một số phương pháp ngôn ngữ học, trong đó chủ yếu là các thủ pháp của phương pháp lịch sử - so sánh: thủ pháp phục nguyên bên trong; thủ pháp niên đại hóa; thủ pháp phân tích lịch sử cấu tạo từ, thủ pháp phân tích từ nguyên.

IV. Giá Trị Văn Hóa Lịch Sử Nhị Độ Mai Tinh Tuyển 59

Cùng với một số văn bản chữ quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam, những văn bản tác phẩm viết bằng chữ Nôm cuối thế kỉ XIX cũng có vai trò quan trọng trong việc ghi lại diện mạo tiếng Việt thời kì cận hiện đại. Với mục đích kế thừa và chọn lọc tinh túy từ truyện thơ Nôm Nhị Độ Mai diễn ca (ra đời cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX), chắc hẳn ngôn ngữ trong tác phẩm NĐMTT (được viết cuối thế kỉ XIX) cũng phần nào thể hiện được sự kết tinh và biến đổi của gần một thế kỉ phát triển của tiếng Việt. Việc tìm hiểu một số đặc điểm ngữ âm và từ vựng tiếng Việt trong văn bản tác phẩm NĐMTT dưới góc nhìn đối sánh với Nhị Độ Mai diễn ca và các tác phẩm thời kì trước sẽ mang đến những thông tin có giá trị, đóng góp cho sự nghiệp nghiên cứu lịch sử tiếng nói của dân tộc.

4.1. Mục đích nghiên cứu văn bản Nhị Độ Mai Tinh Tuyển

Thứ nhất, luận án phải chỉ ra được mối quan hệ kế thừa, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các bản diễn Nôm truyện Nhị Độ Mai như một hiện tượng phổ biến trong quá trình lưu truyền các tác phẩm truyện Nôm nói chung. Từ đó khẳng định NĐMTT là một sáng tạo có chủ đích, mang nhiều giá trị văn học độc lập với Nhị Độ Mai diễn ca. Thứ hai, luận án cần khái quát được đặc điểm chữ Nôm sử dụng trong văn bản NĐMTT thông qua thống kê phân loại cấu trúc chữ Nôm trong văn bản, có sự so sánh, đối chiếu với các văn bản Nôm khác.

4.2. Nghiên cứu biến đổi cấu trúc chữ Nôm hậu kỳ

Thứ ba, luận án cần chỉ ra được những biến đổi trong cấu trúc chữ Nôm và mô hình ghi âm của chữ Nôm hậu kì trong văn bản NĐMTT. Thứ tư, luận án cần chỉ ra được một số đặc điểm về ngữ âm và từ vựng tiếng Việt cận hiện đại (cuối thế kỉ XIX) thể hiện qua cách ghi âm chữ Nôm trong văn bản NĐMTT.

V. Phân Tích Cấu Trúc Chữ Nôm Trong Nhị Độ Mai 57

Luận án tập trung vào những đặc điểm văn tự học (về hình thể, âm đọc, ý nghĩa) của chữ Nôm trong văn bản NĐMTT kí hiệu AB.350 Thư viện VNCHN. Ngoài ra, luận án còn tìm hiểu vai trò của chữ Nôm trong văn bản đối với tiếng Việt thông qua bình diện ngữ âm và từ vựng thể hiện trong văn bản tác phẩm. Về nội dung: Từ góc độ văn bản học, mô tả văn bản, niên đại, tác giả, tính chân ngụy của văn bản, dị bản, dị văn,… Từ góc độ văn tự học, luận án tìm hiểu đặc điểm chữ Nôm trong văn bản thông qua cấu trúc chữ Nôm.

5.1. Phạm vi nghiên cứu về chữ Nôm và tiếng Việt

Từ góc độ ngôn ngữ học, luận án tìm hiểu các đặc điểm của tiếng Việt thể hiện trong truyện Nôm NĐMTT ở hai bộ phận quan trọng là ngữ âm, từ vựng. Đối với bộ phận ngữ pháp, phong cách, do ít liên quan đến chữ Nôm trong văn bản NĐMTT, chúng tôi tạm thời không khảo sát. Về tư liệu: Ngoài văn bản NĐMTT mang kí hiệu AB.350 của Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, luận án còn khảo sát đối chiếu với nhiều văn bản Nôm khác như các bản sao của AB.350, Nhị Độ Mai diễn ca, Truyện Kiều, QÂTT, TTBH, Thiên chúa Thánh giáo khải mông, CNNÂ,…

5.2. Đóng góp mới của luận án về nghiên cứu Nôm

• Làm sáng tỏ nguồn gốc tác phẩm, ý nghĩa nhan đề truyện Nôm Nhị Độ Mai tinh tuyển và những ảnh hưởng “phản chiếu” của truyện Nôm ra đời sau đối với tác phẩm ra đời trước. Cung cấp bản phiên âm và chú giải khả tín của văn bản Nhị Độ Mai tinh tuyển có thể dùng để công bố và truyền bá rộng rãi. - Cung cấp những số liệu đáng tin cậy về các loại cấu trúc chữ Nôm và cách ghi âm chữ Nôm trong văn bản Nhị Độ Mai tinh tuyển.

VI. Kết Luận Về Nghiên Cứu Chữ Nôm Nhị Độ Mai 51

Thông qua nghiên cứu cấu trúc chữ Nôm trong một văn bản Nôm cụ thể cuối thế kỉ XIX, luận án đưa ra những kết luận có tính khái quát về đặc điểm cấu trúc chữ Nôm hậu kì. Đồng thời, thông qua những chữ Nôm có sự thay đổi trong mô hình ghi âm trong văn bản Nhị Độ Mai tinh tuyển, luận án có những phương án phân chia nhỏ hơn về quá trình diễn biến cấu trúc chữ Nôm với sự mô hình hóa quan hệ giữa âm xuất phát (âm Hán Việt) với âm Nôm. Chứng minh sự chi phối của ngữ âm lịch sử tới cấu trúc và cách ghi âm chữ Nôm thông qua trường hợp đồng qui của các nhóm phụ âm đầu trong tiếng Việt cận hiện đại.

6.1. Cấu trúc luận án và nội dung các chương

Luận án được cấu trúc làm 6 phần: mở đầu, nội dung, kết luận, danh mục các công trình nghiên cứu của tác giả liên quan đến đề tài luận án, thư mục tham khảo và phụ lục. Phần nội dung của luận án được triển khai thành bốn chương như sau: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết. Chương 2: Khảo cứu về văn bản, tác phẩm truyện Nôm Nhị độ mai tinh tuyển.

6.2. Các chương nghiên cứu chữ Nôm và tiếng Việt

Chương 3: Nghiên cứu chữ Nôm trong văn bản Nhị độ mai tinh tuyển. Chương 4: Nghiên cứu tiếng Việt trong văn bản Nhị độ mai tinh tuyển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học "Nghiên cứu chữ Nôm và tiếng Việt trong văn bản Nhị độ mai tinh tuyển" do nghiên cứu sinh Võ Thị Ngọc Thúy thực hiện (Chuyên ngành Hán Nôm, Mã số: 9.04, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2019, dưới sự hướng dẫn của GS. NGND Nguyễn Ngọc San và PGS.TS Dương Tuấn Anh) là một khảo cứu đa tầng mang tính tiên phong về văn bản học, văn tự học và ngữ âm học lịch sử tiếng Việt. Nghiên cứu tập trung giải mã toàn diện bản thảo chữ Nôm Nhị độ mai tinh tuyển (二度梅精選 - ký hiệu AB.350 tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm), một tác phẩm truyện thơ lục bát diễn Nôm từ tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai truyện (忠孝節義二度梅傳) của Trung Quốc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: Suốt nhiều thập kỷ, giới học thuật trong nước và quốc tế (tiêu biểu như Lê Trí Viễn và Hoàng Ngọc Phách 1972, Trang Thu Quân 1999) chủ yếu tập trung vào Nhị độ mai diễn ca (NĐMDC) và mặc định định kiến rằng Nhị độ mai tinh tuyển (NĐMTT) chỉ là một bản "phái sinh", "giản thể" (簡體) rút gọn, thứ yếu và kém giá trị nghệ thuật. Chưa có bất kỳ công trình nào tiến hành phiên âm, khảo dị toàn văn, bóc tách cấu trúc văn tự học hay liên hệ văn bản này với tiến trình phát triển của ngữ âm và từ vựng tiếng Việt giai đoạn cận đại (cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX).

Để lấp đầy khoảng trống này, luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Văn bản AB.350 có vị thế văn bản học như thế nào trong phả hệ truyền bản truyện Nôm Nhị độ mai tại Việt Nam và hải ngoại?
   • Giả thuyết 1 (H1): AB.350 không phải là bản sao chép cơ học thứ cấp mà mang đầy đủ đặc trưng của một "thủ bản" (bản thảo gốc của chính tác giả Song Đông Ngâm Tuyết Đường) hoàn thành năm 1887, có giá trị văn học độc lập với cấu trúc 13 hồi độc đáo.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cấu trúc nội tại của chữ Nôm trong NĐMTT phản ánh quy luật định danh và biến đổi văn tự nào ở giai đoạn Nôm hậu kỳ (1884–1945)?
   • Giả thuyết 2 (H2): Hệ thống chữ Nôm trong NĐMTT tuân thủ mô hình ngữ âm hóa cao độ, gia tăng tỷ lệ chữ tự tạo ghép âm - ý và xuất hiện các mô hình ghi âm thích nghi với sự vận động của ngữ âm tiếng Việt cận đại.
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cách ghi âm chữ Nôm trong văn bản phản ánh những biến đổi ngữ âm lịch sử và diện mạo từ vựng tiếng Việt cuối thế kỷ XIX ra sao?
   • Giả thuyết 3 (H3): Chữ Nôm NĐMTT cung cấp bằng chứng xác thực về hiện tượng đồng quy các phụ âm đầu (s/x, tr/ch, d/gi/r), sự ổn định của hệ thống vần, cùng quy luật chuyển hóa thành ngữ, từ láy và từ Việt cổ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp liên ngành: Lý thuyết văn bản học Hán Nôm (Ngô Đức Thọ, Trịnh Khắc Mạnh), Lý thuyết văn tự học chữ Nôm (Nguyễn Ngọc San, Nguyễn Quang Hồng) và Lý thuyết ngữ âm học - từ vựng học lịch sử tiếng Việt (Nguyễn Tài Cẩn, Trần Trí Dõi). Phạm vi khảo sát quy mô gồm toàn bộ 112 trang văn bản AB.350 với 2.746 câu thơ lục bát, 32 trang chứa lời bình thiên đầu (天頭), 4 trang địa cước (地腳), đối sánh trực tiếp với 2 bản sao vi phim N72 và N73 tại Đại học Yale (Hoa Kỳ) cùng hệ thống văn bản Nôm đối chứng (Truyện Kiều, Hoa Tiên, Cải dịch Nhị độ mai, Quốc âm thi tập).

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy các dòng học thuật chính xoay quanh cốt truyện Nhị độ mai tại Việt Nam và khu vực:

1. Dòng nghiên cứu chuyển dịch và thẩm mỹ văn học

Lê Trí Viễn và Hoàng Ngọc Phách (1972) trong khảo luận Nhị độ mai đã khảo đính bản NĐMDC AB.419/1 và phụ lục trích dịch hai đoạn ngắn của NĐMTT (từ đầu đến câu 24 và từ câu 931 đến câu 1044). Hai tác giả đưa ra nhận định mang tính áp đặt: "Hạnh Nguyên trong 'Nhị độ mai' sống hơn, thực hơn nhân vật Hạnh Nguyên trong 'Tinh tuyển'... 'Nhị độ mai tinh tuyển' không hơn được 'Nhị độ mai', mặc dù xuất hiện sau". Đến năm 2009, Hoàng Thị Ngọ công bố nghiên cứu bước ngoặt "Nhị độ mai tinh tuyển – Một bản dịch Nôm có giá trị", lật lại quan điểm trên và khẳng định NĐMTT thiên về miêu tả tâm lý, cảnh tình mượt mà, đồng thời là thể nghiệm tân kỳ về tiểu thuyết chương hồi thế sự viết bằng thể thơ lục bát của dân tộc.

2. Dòng nghiên cứu Hán Nôm và so sánh quốc tế

Trần Quang Huy (1972, Đại học Quốc lập Đài Loan) với luận án tiến sĩ Việt Nam Nôm truyện dữ Trung Quốc tiểu thuyết quan hệ chi nghiên cứu và Trang Thu Quân (1999, Đại học Quốc lập Thành Công, Đài Loan) với luận văn Nghiên cứu về Nhị độ mai của Việt Nam đã bao quát quá trình truyền bá của tiểu thuyết Trung Quốc sang Việt Nam. Tuy nhiên, Trang Thu Quân vẫn bảo lưu nhận định NĐMTT chỉ là "bản giản thể của Nhị độ mai truyện, chỉ khác là thêm vào hồi mục mà thôi, về giá trị nghệ thuật và trình độ tinh thái còn cách xa". Luận án của NCS. Võ Thị Ngọc Thúy đã phản biện trực tiếp quan điểm này bằng cách chứng minh tính chất tiếp biến biện chứng hai chiều giữa các văn bản Nôm.

3. Dòng nghiên cứu văn tự học và ngữ âm học

Viện Ngôn ngữ học (1976) trong Bảng tra chữ Nôm từng trích xuất một số tự dạng từ AB.350 nhưng bỏ sót hàng loạt chữ Nôm có cấu trúc đặc thù giai đoạn hậu kỳ. Nguyễn Quảng Tuân (1996) chỉ ra một số lỗi phiên âm trong NĐMDC nhưng chưa mở rộng sang NĐMTT. Bộ sưu tập bản thảo chép tay của Maurice Durand (1914–1966) tại Thư viện Đại học Yale (Series II, MS 1728) lưu giữ hai bản N72 và N73 của NĐMTT nhưng chưa từng được đối chiếu văn bản học với bản trục AB.350.

Vị thế học thuật của luận án: Công trình định vị là nghiên cứu đầu tiên xác lập bản phiên âm - chú giải khả tín toàn văn NĐMTT (2.746 câu), giải mã toàn diện văn tự học Nôm hậu kỳ trên cứ liệu một văn bản đơn lẻ có niên đại chính xác (1887), thiết lập cầu nối giữa văn bản học Hán Nôm và ngôn ngữ học lịch sử tiếng Việt cận đại.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng về văn tự học và ngôn ngữ học lịch sử:

• Kiểm chứng và hoàn thiện mô hình âm xuất phát của Nguyễn Ngọc San (2003): Chứng minh rằng mọi chữ Nôm hậu kỳ dù phức tạp đều vận hành xoay quanh một "thành tố gốc" mang âm xuất phát Hán Việt, từ đó áp dụng các quy luật chỉnh âm (về âm đầu, âm đệm, âm chính, âm cuối hoặc thanh điệu) để ghi âm tiếng Việt cận đại.
• Mở rộng lý thuyết cấu trúc chức năng của Nguyễn Quang Hồng (2008): Bổ sung các biến thể hình thể và hiện tượng dị thể Nôm giai đoạn cuối thế kỷ XIX, chứng minh xu hướng tối ưu hóa tự dạng biểu ý - biểu âm nhằm giảm thiểu tính đa nghĩa của chữ Nôm sơ kỳ.
• Xác lập mô hình tương tác lịch đại - đồng đại: Minh chứng bằng cứ liệu xác thực rằng chữ Nôm hậu kỳ phản ánh trung thực quá trình xát hóa, đồng quy phụ âm đầu và biến đổi âm lướt trong ngữ âm lịch sử tiếng Việt theo mô hình phân kỳ của Nguyễn Tài Cẩn (1998).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận tam diện:

1. Trục Văn bản học: Ứng dụng kỹ thuật hiệu khám học (bản hiệu pháp và lí hiệu pháp) kết hợp khảo cứu chữ húy (taboo characters) để xác lập tính nguyên bản (authenticity) và niên đại tuyệt đối.
2. Trục Văn tự học: Phân lập cấu trúc chữ Nôm thành 2 nhóm lớn (đơn/vay mượn vs. ghép/tự tạo) và 8 tiểu loại chức năng, lượng hóa tỷ lệ phân bố tự dạng.
3. Trục Ngữ âm học lịch sử: Đối chiếu ma trận tương ứng giữa âm Hán Việt và âm Nôm qua 4 thành phần âm tiết: phụ âm đầu, âm đệm, phần vần (nguyên âm chính + âm cuối) và thanh điệu.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Hệ hình triết học (Paradigm): Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp Thông diễn học văn bản (Textual Hermeneutics) và Cấu trúc luận ngôn ngữ (Structural Linguistics).
• Phương pháp tiếp cận: Phối hợp định lượng thống kê tần số tự dạng với định tính giải mã ngữ nghĩa học lịch sử và phục nguyên âm học.
• Mẫu nghiên cứu: Khảo sát toàn diện 100% văn bản AB.350 (112 trang, 2.746 câu thơ, tương đương hơn 19.200 lượt xuất hiện của chữ Nôm) và 2 bản sao đối chứng N72 (235 trang), N73 tại Đại học Yale.

Quy trình nghiên cứu ngặt nghèo (Rigorous Protocol)

• Kỹ thuật Bản hiệu pháp: Rà soát từng dị văn cơ học, đối chiếu 118 vị trí sửa chữa, gạch xóa, dán giấy đè chữ trực tiếp trên mặt văn bản AB.350.
• Kỹ thuật Lí hiệu pháp: Biện luận ngữ nghĩa học và thi luật lục bát để phục nguyên các chữ chép sót hoặc chép nhầm tự dạng (như trường hợp khuyết 2 chữ tại câu 56a,12 được phục nguyên thành truy phong 追風 đối xứng với san hô).
• Quy trình thẩm định chữ húy: Đối chiếu 6 chữ húy triều Nguyễn với các chỉ dụ tị húy từ thời Gia Long đến Đồng Khánh nhằm xác định niên đại văn bản và bản quyền tác giả.
• Độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Dữ liệu được tam giác hóa (triangulation) qua 3 nguồn độc lập: bản Nôm gốc AB.350, các bản sao chữ Nôm - Quốc ngữ N72/N73 tại Yale, và các văn bản Nôm thế kỷ XIX đã được điển chế hóa.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập AB.350 là "Thủ bản" tác giả và đính chính độ dài văn bản

Khảo sát chi tiết chỉ ra AB.350 chính là thủ bút của tác giả Song Đông Ngâm Tuyết Đường hoàn thành vào tháng 6 năm Đồng Khánh thứ hai (1887): trích dẫn nguyên văn lạc khoản trang 56a: "Hoàng Nam Đồng Khánh nhị niên lục nguyệt cát nhật thư thành" (皇南 同慶弍年陸月吉日書成). Văn bản ghi nhận 118 vị trí sửa chữa tự dạng bằng nhiều hình thức (viết đè mực đen/đỏ, tẩy mờ bằng nước, chấm 3 nét huỷ chữ viết chữ con bên cạnh, dán giấy) và 39 lỗi đảo trật tự từ (37 lỗi có ký hiệu đảo chữ chuyên dụng). Luận án đính chính con số thống kê sai lệch của Hoàng Thị Ngọ (2.847 câu), khẳng định cấu trúc tác phẩm gồm đúng 2.746 câu thơ lục bát (1.373 cặp câu hoàn chỉnh) chia thành 13 hồi.

2. Giải mã hệ thống Thiên đầu và Địa cước độc nhất vô nhị

Văn bản chứa 32 trang có lời bình thiên đầu (lề trên) bằng chữ Hán thể hiện thái độ tiếp nhận phê phán độc lập của tác giả đối với nhân vật, hoàn toàn khác biệt với tiểu thuyết gốc:

• Trang 10a chất vấn: "Cổ nhân diệc lăng mạ như thị hồ?" (古人亦凌罵如是乎? - Người xưa có chửi mắng như thế chăng?).
• Trang 13a phản vấn Phật pháp: "Phật vô cải tử hồi sinh chi pháp hồ? Hà dĩ dụng khương thang?" (佛無改死回生之法乎? 何以用羌湯? - Phật không có phép cải tử hoàn sinh sao? Cớ sao lại dùng nước gừng nóng?).
• Trang 14a phê phán sự bình đẳng phi lễ: "Huynh đệ bất tương thượng hạ, hà đại vô lễ!" (兄弟不相上下何大無礼!).
• 4 trang địa cước (1a, 1b, 3a, 3b) chú giải các điển tích bác học, như trích dẫn Kinh Thi: "Thi: Duy hùng duy bi, nam tử chi tường" (詩維熊維羆男子之祥) giải thích cho ngữ đoạn điềm hùng.

3. Bóc tách ma trận 6 chữ ngự húy triều Nguyễn

Luận án phát hiện 6 chữ húy phản ánh chính xác quy chế tị húy thời Nguyễn và niên đại 1887:

Chữ Húy	Đối Tượng Tị Húy	Hình Thức Kiêng Húy Trong NĐMTT	Mức Độ Triệt Để
Lan (蘭)	Huy Gia Từ Phi (mẹ vua Gia Long)	Đổi thành chữ Hương (香) trong Hương Đình (ảnh hưởng từ bản Kiều 1870)	Không triệt để (1/10 lần)
Chủng (種)	Tên vua Gia Long (Nguyễn Phúc Chủng)	Bớt nét chữ trọng (重), đảo thiên bàng (𥠭), đổi thành chữ chúng (眾)	Triệt để
Thật/Thực (實)	Thuận Đức Nhân Hoàng Hậu (mẹ Thiệu Trị)	Nhất loạt đổi sang chữ thực (寔)	Triệt để (100%)
Hoa (華)	Thuận Đức Nhân Hoàng Hậu (Hồ Thị Hoa)	4 cách: dùng chữ hoa (花), đổi chữ ba (葩), bớt nét (), dùng tục tự (芲)	Triệt để
Thì (時)	Tên vua Tự Đức (Nguyễn Phúc Thì)	Triệt để đổi thành chữ thìn (辰) trong toàn bộ văn bản	Triệt để (100%)
Nhậm (任)	Tên thuở nhỏ vua Tự Đức (Hồng Nhậm)	Bớt nét sổ bên phải (), viết khuyết thiên bàng chữ vững (凭)	Không triệt để (1/5 lần)

4. Quy luật ngữ âm lịch sử và sự đồng quy phụ âm đầu tiếng Việt cận đại

Cách ghi âm chữ Nôm trong NĐMTT chứng minh rõ rệt giai đoạn chuyển tiếp của tiếng Việt cuối thế kỷ XIX:

• Hiện tượng đồng quy phụ âm đầu: Sự hòa lẫn triệt để giữa các cặp phụ âm quặt lưỡi và không quặt lưỡi trong thực tế phát âm miền Bắc thời bấy giờ (s hòa lẫn với x; tr hòa lẫn với ch). Chữ Hán mang âm đầu s- (như sơ, sử, sư) được dùng song song để ghi âm Nôm x- và ngược lại.
• Sự phân hóa và xát hóa: Phản ánh quá trình đơn giản hóa các tổ hợp phụ âm cổ (kl, tl > tr, ch; pl, bl > tr, gi; ml > l, nh) đã hoàn tất trước thế kỷ XIX.
• Cơ cấu từ vựng hóa: Thống kê hệ thống từ láy phong phú đạt tỷ lệ cao trong các truyện thơ Nôm, cùng 3 phương thức tiếp nhận thành ngữ Hán: giữ nguyên dạng Hán Việt, cải biên (như bẻ quế tung mây từ thiềm cung chiết quế), và sao phỏng cấu trúc ngữ nghĩa Việt.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Cung cấp mô hình định lượng chuẩn xác về cấu trúc văn tự Nôm hậu kỳ, chứng minh chữ Nôm giai đoạn này không hề suy thoái mà đạt đến độ tinh chuẩn cao về ghi nhận ngữ âm dân tộc trước khi chữ Quốc ngữ thay thế hoàn toàn.
• Về mặt Phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về kết hợp hiệu khảo bản thảo (textual criticism), phân tích tự dạng học và phục nguyên ngôn ngữ học lịch sử cho các văn bản Nôm khuyết danh hoặc độc bản.
• Về mặt Thực tiễn và Văn hóa: Cung cấp bản giải âm và chú giải chuẩn xác tác phẩm NĐMTT (2.746 câu lục bát), làm giàu kho tàng văn học cổ điển Việt Nam và phục vụ công tác giảng dạy Hán Nôm ở bậc đại học/sau đại học.

---

Limitations và Future Research

Hạn chế của nghiên cứu (Limitations)

1. Hạn chế về dữ liệu tác giả: Mặc dù xác định được danh hiệu Song Đông Ngâm Tuyết Đường và niên đại sáng tác 1887, tung tích thế thứ, quê quán và hành trạng cụ thể của tác giả vẫn dừng lại ở mức độ giả thuyết khoa học do thiếu tài liệu đăng khoa lục bổ trợ.
2. Giới hạn bình diện khảo sát ngôn ngữ: Đề tài tập trung chuyên sâu vào ngữ âm và từ vựng; các địa hạt như cú pháp học lịch sử, ngữ dụng học và thi pháp học thể loại chưa được khảo sát thấu đáo.
3. Phạm vi văn bản so sánh: Chưa đối chiếu trực tiếp với các bản tuồng diễn Nôm phương Nam cùng thời kỳ để nhận diện sự khác biệt phương ngữ Bắc - Nam trong cách cấu tạo chữ Nôm hậu kỳ.

Hướng nghiên cứu tương lai (Future Directions)

• Mở rộng ngữ pháp lịch sử: Nghiên cứu hệ thống hư từ cổ, cấu trúc cú pháp câu thơ lục bát và các dấu ấn ngữ pháp cận đại trong NĐMTT.
• Số hóa và Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP for Nom): Ứng dụng tập dữ liệu 2.746 câu Nôm của luận án vào việc huấn luyện các mô hình OCR nhận dạng chữ Nôm viết tay và dịch máy tự động Hán Nôm sang Quốc ngữ.
• Nghiên cứu phả hệ truyền bản quốc tế: Khảo sát toàn diện hơn Bộ sưu tập Maurice Durand tại Đại học Yale và Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO Paris) để vẽ trọn vẹn Stemma Codicum (cây phả hệ văn bản) của nhóm tác phẩm Nhị độ mai tại Đông Á.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Trở thành tài liệu quy chuẩn được trích dẫn trong các công trình nghiên cứu văn tự học chữ Nôm và lịch sử tiếng Việt giai đoạn cận đại.
• Bảo tồn di sản văn hiến: Hồi sinh một kiệt tác truyện Nôm 2.746 câu từng bị lãng quên dưới dạng độc bản chép tay tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
• Ý nghĩa quốc tế: Kết nối dữ liệu lưu trữ giữa Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Việt Nam) và Thư viện Đại học Yale (Hoa Kỳ), mở ra hướng hợp tác quốc tế trong việc khai thác kho di sản bản thảo Hán Nôm lưu lạc ở nước ngoài.

---

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu Hán Nôm: Thụ hưởng phương pháp luận liên ngành mẫu mực giữa văn bản học và văn tự học, cùng bộ công cụ phân loại cấu trúc chữ Nôm chuẩn xác.
2. Nhà Ngôn ngữ học Lịch sử: Tiếp cận tập ngữ liệu quý giá phản ánh chính xác ngữ âm tiếng Việt năm 1887, kiểm chứng các quy luật biến đổi ngữ âm thời cận đại.
3. Các trường Đại học và Viện nghiên cứu: Bổ sung bản phiên âm chú giải hoàn chỉnh của một tác phẩm truyện Nôm chương hồi đặc sắc vào chương trình đào tạo ngữ văn và văn hóa học.
4. Nhà phát triển Công nghệ số hóa di sản (Digital Humanities): Sử dụng ma trận tự dạng và phiên âm chuẩn để xây dựng font chữ Nôm, bộ gõ Nôm và mô hình nhận diện chữ viết tay cổ.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc vận dụng và phát triển Lý thuyết âm xuất phát trong văn tự học chữ Nôm của GS. Nguyễn Ngọc San (2003) trên một văn bản cụ thể cuối thế kỷ XIX. Luận án đã mô hình hóa toàn diện quy luật biến đổi từ âm Hán Việt xuất phát sang âm Nôm qua các cơ chế định hướng chỉnh âm của thành tố phụ (báo hiệu, liên tưởng bộ thủ, định hướng phụ âm đầu), chứng minh rằng chữ Nôm hậu kỳ đã chuyển hóa mạnh mẽ từ hệ thống văn tự mang nặng tính biểu ý sang hệ thống ghi âm thực dụng, phản ánh sát thực cấu trúc ngữ âm tiếng Việt thời điểm 1887.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận nghiên cứu so với các công trình trước đây?

Trả lời: So với công trình của Lê Trí Viễn & Hoàng Ngọc Phách (1972) chỉ khảo cứu văn học đơn thuần, hay Trang Thu Quân (1999) chỉ khảo cứu thư mục đối chiếu, luận án của Võ Thị Ngọc Thúy đã tạo ra bước đột phá bằng phương pháp Hiệu khám học tam giác hóa (Triangulated Textual Criticism): kết hợp bản hiệu pháp (bóc tách 118 vết tích sửa chữa trên bản thảo gốc AB.350), lí hiệu pháp (phục nguyên ngữ nghĩa - âm luật), khảo sát 6 chữ ngự húy triều Nguyễn và đối chiếu đa văn bản xuyên quốc gia với hai bản N72/N73 tại Thư viện Đại học Yale.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu văn bản là gì?

Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là hệ thống Lời bình Thiên đầu (marginalia) trên 32 trang văn bản. Khác với các bản sao chép thụ động, tác giả Song Đông Ngâm Tuyết Đường đã công khai bày tỏ thái độ hoài nghi, tranh biện và phê phán gay gắt đối với các tình tiết phi lý hoặc trái luân lý trong cốt truyện gốc của Trung Quốc (chẳng hạn như việc nghi ngờ quyền năng hồi sinh của Phật giáo tại trang 13a, hay phê phán sự vô lễ giữa anh em tại trang 14a: "Huynh đệ bất tương thượng hạ, hà đại vô lễ!"). Điều này khẳng định NĐMTT là một sáng tác văn học có ý thức phản tỉnh cá nhân sâu sắc chứ không phải là bản phóng tác nô lệ vào nguyên tác.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) rõ ràng không?

Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án cung cấp bộ quy trình thực nghiệm minh bạch gồm:

• Bảng tiêu chí nhận diện và phân loại cấu trúc chữ Nôm 8 tiểu loại.
• Bảng ma trận đối chiếu 100% các cặp phụ âm đầu, vần mở, vần nửa mở, vần khép âm cuối (-m, -n, -ng, -nh, -p, -t, -c, -ch) giữa âm Hán Việt và âm Nôm.
• Danh mục định vị chi tiết từng tọa độ dị văn, lỗi đảo chữ, vị trí sửa chữa trên từng trang/dòng của bản gốc AB.350 và bản sao N72/N73 Đại học Yale.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Trả lời: Luận án định hình chương trình nghị sự học thuật trung hạn và dài hạn:

• Giai đoạn 1 (1–3 năm): Xuất bản công khai ấn bản hiệu đính toàn văn Nhị độ mai tinh tuyển kèm chú giải ngôn ngữ học; hoàn tất hồ sơ tiểu sử tác giả Song Đông Ngâm Tuyết Đường.
• Giai đoạn 2 (4–6 năm): Xây dựng kho ngữ liệu số Hán Nôm thế kỷ XIX (Corpus-based Linguistic Study), tích hợp ngữ liệu NĐMTT vào hệ thống nhận diện ký tự quang học (OCR) chữ Nôm.
• Giai đoạn 3 (7–10 năm): Triển khai công trình so sánh liên văn bản quy mô Đông Á giữa các phiên bản Nhị độ mai tại Trung Quốc, Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản dưới góc nhìn biến đổi văn hóa và dịch thuật học lịch sử.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Võ Thị Ngọc Thúy đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp cốt lõi:

1. Khẳng định giá trị bản thảo gốc: Xác lập văn bản AB.350 là thủ bản tác giả hoàn thành năm 1887 (Đồng Khánh nhị niên), giải mã 118 vết tích hiệu đính và 39 lỗi đảo từ.
2. Đính chính cấu trúc tác phẩm: Định lượng chính xác quy mô văn bản gồm 2.746 câu thơ lục bát chia làm 13 hồi hoàn chỉnh, đính chính các sai sót tồn tại lâu năm trong giới nghiên cứu.
3. Hệ thống hóa quy chế tị húy: Bóc tách 6 chữ húy thời Nguyễn (Lan, Chủng, Thật, Hoa, Thì, Nhậm) với các phương thức biến đổi tự dạng độc đáo.
4. Định lượng cấu trúc văn tự Nôm hậu kỳ: Hoàn thành ma trận phân loại cấu trúc và cách ghi âm chữ Nôm, chứng minh tính thích nghi cao của chữ Nôm cuối thế kỷ XIX.
5. Cung cấp cứ liệu ngữ âm lịch sử xác thực: Chứng minh hiện tượng xát hóa và đồng quy các phụ âm đầu trong tiếng Việt cận đại qua cứ liệu văn tự học.
6. Mở rộng kết nối quốc tế: Khảo sát và đối chiếu thành công hai bản sao hải ngoại N72 và N73 tại Thư viện Đại học Yale (Hoa Kỳ).

Công trình không chỉ xác lập một chuẩn mực mới trong nghiên cứu Hán Nôm thực nghiệm mà còn là một tượng đài khoa học góp phần bảo tồn, tôn vinh giá trị trường tồn của tiếng Việt và chữ Nôm trong dòng chảy văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu mỗi hồi là hai câu mào đầu đƣợc viết bằng 2 vế đối nhau, mỗi vế 7 chữ, riêng hồi thứ 5 mỗi vế gồm 8 chữ, khái quát nội dung chính của hồi đó. PGS nhận định “đây là một hiện tƣợng đáng chú ý trong văn học Nôm trung đại Việt Nam,…, có những điểm gần gũi với với loại tiểu thuyết chƣơng hồi trong văn học trung đại ở giai đoạn cuối cùng”. Tác giả coi đây là “một sự cách tân trong thể loại truyện Nôm thế sự”, “một sự thể nghiệm của tiểu thuyết chƣơng hồi thế sự đƣợc viết bằng chữ Nôm và đƣợc thể hiện rất độc đáo dƣới hình thức thơ dân tộc là lục bát”. Theo PGS, NĐMTT có thể coi là một tƣ liệu quí để tìm hiểu sự phát triển của nền văn học Nôm về mặt thể loại [83].

Ngoài phần đánh giá về giá trị văn chƣơng, NĐMTT còn đƣợc so sánh với các tác phẩm khác về câu chữ. Trang Thu Quân [142] và Võ Thị Ngọc Thúy [115] đã chỉ ra những tƣơng đồng ở một số câu, đoạn giữa NĐMTT với Truyện Kiều và Truyện Lục Vân Tiên. Võ Thị Ngọc Thúy đã thống kê đƣợc những câu thơ tƣơng tự nhau giữa NĐMTT với NĐMDC, trong đó có gần 60 câu giống nhau hoàn toàn. d, Từ góc độ văn tự, chữ Nôm trong văn bản NĐMTT đã đƣợc đề cập đến trong hai công trình sau: Một là cuốn Bảng tra chữ Nôm của Viện Ngôn ngữ học (1976), Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

Trong cuốn này, văn bản NĐMTT kí hiệu AB.350 đƣợc chọn là một trong các văn bản đƣợc dùng để trích xuất các cách viết cho âm Nôm. Theo khảo sát sơ bộ, Bảng tra chữ Nôm không sử dụng hết các tự dạng chữ Nôm trong AB. Ngoài những chữ Nôm có tự dạng thống nhất giữa nhiều văn bản, một số chữ Nôm có cấu trúc đặc biệt trong NĐMTT ít gặp ở các văn bản khác lại chƣa thấy đƣợc liệt kê trong bảng tra này, nhƣ trốn, � /� tuổi, � giàu, � tía, lắm, đẹp, vỏ, vỡ,. Thứ hai, trong đề tài cấp trƣờng của tác giả luận án năm 2016 [115] đã đề cập đến một số vấn đề về chữ Nôm viết kiêng húy và so sánh dị văn giữa văn bản NĐMTT AB.350 với các bản sao đầu thế kỉ XX của văn bản này.

Đề tài này đã thống kê đƣợc 6 chữ Nôm viết húy đời Nguyễn trong NĐMTT là � Lan, 辰 thì, nhậm, /葩 hoa, 寔 thật, chủng, trong đó chữ thì, thật, hoa, chủng kiêng húy triệt để; các chữ lan, nhậm húy không triệt để. Ở phần so sánh dị văn, đề tài cũng chỉ ra đƣợc rất nhiều dị bản, dị văn giữa AB.350 và các bản sao nhƣng chƣa đƣa ra con số cụ thể là bao nhiêu. Qua so sánh, đề tài đã phác thảo sơ bộ quá trình truyền 13 bản của văn bản AB.350, chƣa vẽ sơ đồ truyền bản hoặc phả hệ. Ngoài ra, đề tài còn chỉ ra một số chữ Nôm trong văn bản NĐMTT bị chép sai do nhầm lẫn mà không có dấu hiệu sửa chữa, chẳng hạn, chữ lạt (nhầm thành chữ trải), lặng (nhầm bộ nhĩ bên trái thành bộ mục), người (nhầm thành chữ ngày); so sánh một số chữ Nôm ghi cùng một âm đọc (ngữ tố) trong các bản diễn Nôm truyện Nhị độ mai ở Việt Nam là NĐMDC, Cải dịch Nhị độ mai, NĐMTT và Nhị độ mai trò.

Nhƣ vậy, cho đến nay, có thể khẳng định chƣa có một công trình nào nghiên cứu chính thức và toàn diện về chữ Nôm và tiếng Việt trong văn bản NĐMTT kí hiệu AB. Kết quả đạt được và những hạn chế trong các nghiên cứu trước Trên cơ sở tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nƣớc có liên quan đến luận án, tác giả đúc kết một số vấn đề mà các nghiên cứu trƣớc đây đã đạt đƣợc và những vấn đề còn tồn tại cần tiếp tục giải quyết nhƣ sau: * Các kết quả đạt được Nhìn chung, bức tranh tổng quát về quá trình lƣu truyền và cải biên truyện Nhị độ mai từ Trung Quốc sang Việt Nam đã đƣợc các nhà nghiên cứu phác thảo khá đầy đủ. Trong số các tác phẩm diễn Nôm từ Nhị độ mai của Trung Quốc, truyện Nôm NĐMDC đƣợc quan tâm nghiên cứu nhiều nhất trên nhiều khía cạnh. Riêng truyện Nôm NĐMTT mới đƣợc tiếp cận từ góc độ văn bản học và văn học, chƣa đi sâu vào văn tự học.

Về mặt văn bản, NĐMTT đã đƣợc mô tả cụ thể về các đặc điểm văn bản học (mô tả văn bản, niên đại, tác giả, chữ húy, so sánh các bản sao,. Về mặt văn học, các công trình đều so sánh NĐMTT với bản diễn Nôm NĐMDC, so sánh NĐMDC với tiểu thuyết chữ Hán Trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai về tình tiết và miêu tả tâm lí nhân vật. Qua so sánh, phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng NĐMDC vƣợt trội hơn NĐMTT. Cũng có học giả đánh giá cao NĐMTT hơn.

Luận văn “Nghiên cứu Nhị độ mai của Việt Nam” của Trang Thu Quân (Đài Loan) là công trình đầu tiên liên quan trực tiếp đến đề tài của chúng tôi về cả hai góc độ văn bản học và văn tự học. Ngoài việc giới thiệu các thông tin cơ bản về niên đại tác phẩm, niên đại văn bản và tác giả của NĐMTT, công trình còn cung cấp nhiều thông tin văn bản học về tiểu thuyết chƣơng hồi Trung hiếu tiết nghĩa Nhị độ mai toàn truyện nhƣ: niên đại tác phẩm (khoảng từ 1748 đến 1752), niên đại văn bản (bản sớm nhất khắc in năm 1800); quá trình hình thành và lƣu truyền tác phẩm; sự không đồng nhất trong tên tác giả (Tích Âm Đường Chủ nhân, Hòe Âm Đường Chủ nhân, Thiên Hoa Chủ Nhân) và biện luận vì sao tên tác giả của tiểu thuyết này 14 lại mang tính “ƣớc lệ”, “ẩn danh”. Đây là những thông tin quý báu cho chúng tôi trong quá trình so sánh truyện Nôm NĐMTT với nguyên tác tiểu thuyết của Trung Quốc. Có thể nói, đây là một luận văn công phu với số lƣợng tƣ liệu khảo sát nhiều, khối lƣợng công việc đồ sộ, hầu nhƣ đã bao quát khá đầy đủ tất cả các tác phẩm sử dụng cốt truyện Nhị độ mai ở các quốc gia.

Trang Thu Quân đã lập đƣợc nhiều bảng so sánh khoa học, tỉ mỉ đến từng chi tiết, một số kết luận và lí giải khá hợp lí. Do đó, có thể khẳng định, luận văn của Trang Thu Quân là công trình giúp ích cho chúng tôi rất nhiều trong quá trình làm luận án cả về phƣơng pháp và định hƣớng nghiên cứu cũng nhƣ nguồn tài liệu. * Những hạn chế cần tiếp tục nghiên cứu Trên cơ sở những thành quả đạt đƣợc của các công trình đi trƣớc, luận án sẽ tiếp tục giải quyết những vấn đề còn bỏ ngỏ trong nghiên cứu văn bản Nôm NĐMTT. Mục đích chính của chúng tôi là nghiên cứu một cách toàn diện về cấu trúc chữ Nôm trong văn bản này và tất cả những khả năng của chữ Nôm trong việc thể hiện các đặc điểm của tiếng Việt trung – cận đại về mặt ngữ âm và từ vựng.

Chính vì vậy, chúng tôi sẽ phối hợp các hƣớng tiếp cận từ các góc độ văn bản học, văn tự học và ngôn ngữ học. Trước hết, từ góc độ dịch thuật, chƣa có công trình nào phiên âm, chú thích toàn bộ văn bản truyện Nôm NĐMTT. Do đó, văn bản này cần phiên dịch, chú thích để giới thiệu với độc giả, đồng thời bản phiên âm có thể làm cơ sở cho việc tìm hiểu cấu trúc chữ Nôm trong văn bản, đối chiếu với các truyện Nôm cùng cốt truyện. Thứ hai, về mặt văn bản học, cần khẳng định tính khả tín của văn bản và niên đại của tác phẩm NĐMTT trong bối cảnh phức tạp của các bản diễn Nôm cùng cốt truyện Nhị độ mai vào nửa cuối thế kỉ XIX ở Việt Nam.

Trên cơ sở xác định niên đại tác phẩm, niên đại văn bản và quá trình truyền bản của các truyện Nôm Nhị độ mai, phối hợp với những so sánh về mặt văn học (nhân vật, tình tiết) truyện Nôm NĐMTT với nguyên tác tiểu thuyết chữ Hán, với các bản diễn Nôm khác, có thể xác định rõ xuất xứ của NĐMTT bắt nguồn trực tiếp từ nguyên tác tiểu thuyết chƣơng hồi của Trung Quốc hay gián tiếp qua bản diễn Nôm đầu tiên ở Việt Nam là NĐMDC. Ngoài ra, cần đối chiếu bản AB.350 với các bản sao đầu thế kỉ XX ở nƣớc ngoài của nó để thấy đƣợc quá trình chuyển dịch của chữ Nôm từ cuối thế kỉ XIX đến đầu XX cũng nhƣ sự chuyển di văn bản từ chữ Nôm sang chữ quốc ngữ giữa các văn bản đó. Thứ ba, phƣơng diện trọng yếu nhất và còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu nhất 15 là các khía cạnh văn tự học của chữ Nôm trong văn bản NĐMTT. Trên cơ sở vận dụng các lí thuyết về văn tự học chữ Nôm của Nguyễn Quang Hồng trong “Khái luận văn tự học chữ Nôm” và kế thừa thành quả của các công trình đi trƣớc khi nghiên cứu cấu trúc chữ Nôm, luận án cần thống kê, phân loại, mô tả và giải thích đƣợc tất cả các dạng thức cấu trúc chữ Nôm tồn tại trong văn bản NĐMTT, bao gồm cả cấu trúc hình thể và cấu trúc chức năng, các hiện tƣợng chuyển dụng chữ Nôm, dị thể chữ Nôm,… Đồng thời, thông qua so sánh với chữ Nôm trong các bản diễn Nôm Nhị độ mai khác để rút ra những điểm riêng của chữ Nôm trong văn bản NĐMTT cũng nhƣ thấy đƣợc sự phát triển của chữ Nôm từ đầu thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX.

Từ đó, khẳng định những đặc điểm về cấu trúc của chữ Nôm hậu kì thể hiện trong văn bản NĐMTT. Thứ tư, một khía cạnh nữa cũng cần đƣợc quan tâm giải quyết khi nghiên cứu chữ Nôm trong văn bản NĐMTT là phƣơng diện ngôn ngữ. Luận án phải chỉ ra đƣợc những đặc điểm về ngữ âm và từ vựng của tiếng Việt giai đoạn trung đại, cận đại (nửa cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX) thể hiện qua cách ghi chữ Nôm trong văn bản, gồm có: cách ghi âm một số âm đầu có liên quan đến sự phát triển của ngữ âm tiếng Việt (tr, s, r), cách ghi âm các từ láy, từ Hán Việt và Phi Hán Việt, mức độ Việt hóa điển tích, thành ngữ gốc Hán, từ cổ văn chƣơng, hƣ từ cổ, từ ngữ mới,… 1. Cơ sở lí thuyết của đề tài Để có thể tìm hiểu sâu về đối tƣợng nghiên cứu, chúng tôi vận dụng phối hợp nhiều lí thuyết cơ sở: lí thuyết về văn bản học, lí thuyết về văn tự học và lí thuyết về ngôn ngữ học.