CHƯƠNG 1: HAIKU NHẬT BẢN 1.1) Hành trình của haiku Nhật Bản. Haiku là một thể loại thơ tiêu biểu của xứ Phù Tang. Nó bắt nguồn từ thể thơ tanka. Tanka (đoản ca) hay còn gọi là waka (hoà ca) có nghĩa là thơ của người Nhật (wa = Nhật) có từ thời khởi thuỷ đến TK XIII.
Đây là một sản phẩm của thơ ca cung đình, nó có năm câu và toàn bài chỉ có 31 âm tiết (5-7-5-7-7). Qua nhiều biến đổi, tanka trở thành tanrenga hay đoản ca. Là một thể thơ do 2 người làm, sau đó kết hợp lại thành một bài hoàn chỉnh. Tiếp tục trong dòng chảy của sự phát triển, tanrenga không chỉ kết hợp sáng tác của hai người mà là một nhóm người ngâm liên tiếp với nhau và tạo nên một thể loại mới là renga (liên ca).
Đó là một lối thơ dài trong dòng thơ quốc âm của Nhật Bản, mang tính cách dân gian, tự do, phóng khoáng, tuỳ hứng và cơ trí. Tuy là một sản phẩm do tập thể tạo ra nhưng renga vẫn mang đậm cảm hứng cá nhân và dòng cảm hứng đó là một dòng cảm hứng đa bội. Dường như lúc đầu renga thiên về trào lộng nhưng renga là một thể thơ khó. Và người đã đưa renga lên đỉnh cao là Sogi.
Với ông, toàn thể bài renga là mục đích sáng tác chứ không phải là những đoạn rời rạc. Renga được xã hội rất coi trọng và họ sùng mộ nó đến mức những câu thơ hay trong renga được xem là thiêng liêng. Đến cuối thế kỷ XV, renga trở nên phóng khoáng hơn, tự do hơn. Thể renga mới này được gọi la haikai no renga và bậc thầy của nó là Sokan (1465-1553).
Nó mang hình thức giống renga nhưng thiên về trào lộng trí tuệ. Về sau loại thơ này được gọi giản lược là haikai. Người thống trị thế giới haikai là Teitoku. Tuy nhiên Soin là người đã đưa haikai vượt khỏi sự dung tục và giải trí đơn thuần, làm cho nó trở thành một thể thơ quan trọng của thời Edo.
Đến thời Basho, ông đã dung hợp sự trào lộng đời thường của haikai hiện đại với yếu tố tâm linh cao nhã của renga cổ điển, và thổi vào cho nó một linh hồn mới mang tâm thức Thiền Tông sâu thẳm, tạo ra một phong cách mới gói gọn trong một khổ thơ 17 âm tiết mà trước đây gọi là hokku (phát cú), nguyên là 7 khổ thơ khởi xướng cho một haikai no renga. Và mãi đến thời nhà thơ Shiki thì hokku trở thành một thể thơ độc lập, không phụ thuộc vào haikai no renga nữa thì nó mới có một cái tên khác, hiện đại hơn là haiku (bài cú) - một thể thơ độc đáo nhất của xứ hoa anh đào.2) Đặc điểm của thơ haiku Nhật bản.1) Các nguyên lí của thơ haiku.1) Nguyên lí về hình thức. Thơ haiku gồm 17 âm tiết, chia theo nhịp 5-7-5, và thường chỉ có 7, 8 từ. Ví như: “Haranaka ya “Trên cánh đồng Mono animo tsukazu Chim vân tước hát Naku hibari” Chơi cùng hư không” (Basho) (Nhật Chiêu dịch) Hay: “asagoa no “ôi hao triêu nhan Chi wo haiwaratu lê mình trên đất Akiya kana” trong sân nhà hoang” (Shiki) (Nhật Chiêu dịch) Và nó được xem là thể thơ ngắn nhất thế giới vì tiếng Nhật đa âm nên một bài haiku rất ít từ, mỗi bài haiku thường gồm 3 câu và được chia làm 2 phần: 1/2-3 hoặc 1-2/3.
Điều rất đặc biệt của thơ haiku mà người đọc rất dễ nhận ra là haiku Nhật Bản không bao giờ có tựa đề vì thế khi dịch sang tiếng Việt nếu muốn nhận diện bài thơ thì có thể lấy một hình ảnh chủ đạo trong bài thơ để gọi tên cho nó ví dụ như bài thơ: “furuike ya “Ao cũ Kawazu tobikomu Con ếch nhảy vào Mizu no oto” Vang tiếng nước xao (Basho) (Nhật Chiêu dịch) thì có thể gọi là bài thơ “con ếch”hay bài: 8 “kare – eda ni “Trên cành khô Karasu – no tamari – keri Cánh quạ đậu Aki – no – kure” Chiều thu” (Basho) (Nhật Chiêu dịch) thì có thể gọi là bài “con quạ”…. Như vậy có thể nói haiku là một thể thơ rất đặc sắc của Nhật Bản nói riêng và trên toàn thế giới nói chung.2) Nguyên lí về mùa: Do yếu tố tự nhiên chi phối mạnh mẽ cũng như người Nhật Bản rất yêu thiên nhiên cây cỏ nên haiku Nhật Bản bao giờ cũng mang yếu tố mùa đặc sắc. Nó có thể là những từ chỉ mùa (kigo-quý ngữ) trực tiếp như xuân, hạ, thu, đông: “Tako_tsubo ya “Trong bẫy nằm mơ Hakanaki yume wo Ôi con mực phủ Natsu no tsuki” Dưới trăng hạ mờ” (Basho) (Nhật Chiêu dịch) Hay: “Chirizuka ni “Giữa mùa thu tàn Asagao sakinu Vươn lên từ rác Kure no aki” Một cành triêu nhan” (Taici) (Nhật Chiêu dịch) Nhưng đôi khi nó cũng là sự biểu hiện gián tiếp qua các hình ảnh đặc trưng của mùa như: con ếch, hoa đào, hoa mơ (mùa xuân), chim cu (mùa hạ), trăng hay lá phong (mùa thu) ….Chúng ta hãy xem Buson diễn tả mùa xuân đẹp như thế nào: “Hoa mơ tưng bừng Bên lầu, du nữ Mua sắm đai lưng” Hoa mơ nở, báo hiệu mùa xuân tới. Bên lầu các du nữ cũng trau chuốt cho mình trong xuân.
Tưởng chừng tất cả đều rất bình thường nhưng dưới bàn tay nhào nặn của Buson những khoảnh khắc lãng mạn và đầy trữ tình đó đã đem lại cho haiku một màu sắc mới. Và dường như hoa mơ và du nữ cùng tắm chung 9 trong ánh nắng màu xuân. Con người như nhập vào thiên nhiên vũ trụ, hoà cái hữu hạn của mình vào cái vô hạn của đất trời trong bước đi của thời gian. Còn Ransetsu thì nhìn mùa thu với một ánh trăng tuyệt đẹp: “Meigetsu ya “Dưới vầng trăng thu Kemuri haiyuku Khói từ bếp lửa Mizu no ue” Lướt qua mặt hồ” (Nhật Chiêu dịch) Vầng trăng thu lung linh, tỏa sáng khắp nơi và bao trùm vạn vật.
Một không gian mờ ảo như mở ra trước mắt người đọc. Và điểm tô thêm cho không gian thu ấy là làn khói bếp đang lướt nhẹ qua mặt hồ. Tất cả như chìm vào vô định. Trăng, khói và nước hồ lặng lẽ tương chiếu, tạo nên một cảnh giới hư ảo.3) Nguyên lí làn hương: Đó là sự tương quan, tương ứng giữa các cảnh vật.
Và nguyên lí này do Basho khởi xướng. Theo ông tâm hồn và làn hương đều vô hình và quyến rũ. Vì vậy thơ haiku phải có sự tương quan trong tâm hồn, tức là giữa phần một và phần hai phải có làn hương vô hình nối kết giữa cái hữu hạn và cái vô hạn, giữa cái bản ngã và cái vô ngã, giữa tiểu vũ trụ và đại vũ trụ. “Ao cũ Con ếch nhảy vào Vang tiếng nước xao” Con ếch là một cái gì đó hữu hạn của tiểu vũ trụ, đặt bên cạnh cái ao đời vô hạn của đại vũ trụ.
Và tưởng chừng có một sợi dây vô hình của làn hương gắn kết hai sự vật dường như giản đơn ấy lại với nhau để tạo nên bước nhảy nhẹ nhàng của con ếch nhưng có sức mạnh làm xao động và đánh thức toàn bộ vũ trụ. Ta như nghe nguồn mạch của sự sống trong âm thanh nhỏ bé ấy bởi đó là một sự chiêm nghiệm kì diệu về tự nhiên và đời sống tâm hồn của con người.2) Nội dung thơ haiku Nhật Bản Thiên nhiên và vạn vật tươi đẹp của Nhật Bản luôn là mạch nguồn cảm xúc của thơ ca, và haiku cũng không nằm ngoài dòng chảy ấy. Tuy nhiên khác 10 với các thể loại khác, haiku không chỉ đơn thuần là sự miêu tả hay diễn tả các sự vật của thiên nhiên mà nó còn thổi vào đó một hồn sống bất tuyệt: “Kasa mura ya “Trong cỏ xanh Namo shieanu hara no Cành hoa không biết Shi roku saki” Nở ra trắng ngần” (Shiki) (Nhật Chiêu dịch) Tác giả như vẽ ra trước mắt người đọc một bức tranh phong cảnh tuyệt đẹp. Giữa những đám cỏ xanh ấy bỗng nhiên điểm xuyến những cành hoa trắng ngần.
Nhưng lạ một chỗ là hoa không có tên mà chính tác giả cũng không biết hoa tên gì như chính đoá hoa cũng không biết tên mình. Nó mang tâm thức vô danh mà vào đời, nằm khiêm tốn trong cỏ nhưng lại mang một sức sống mãnh liệt “nở ra trắng ngần”. Không chỉ miêu tả các cảnh vật thiên nhiên tươi đẹp, haiku còn chú trọng đến những con vật hết sức nhỏ bé, bình thường như ruồi, ếch, sâu bọ….tất cả đều bước vào haiku một cách tự nhiên và dung dị. Điều đó xuất phát từ cảm quan “nhất thiết bình đẳng”của Phật Giáo, tức là “tất cả chúng sinh đều bình đẳng”.
Vì thế những gì nhỏ bé nhất, thấp hèn nhất đều được đưa vào thơ haiku một cách trang trọng như những gì thanh cao bởi “không có giai cấp trong máu cùng đỏ và trong nước mắt cùng mặn”.Và với một cái nhì đồng đẳng đầy Phật tính, chúng ta hãy xem Issa nhìn những sinh linh nhỏ bé ấy như thế nào: “Ruồi trên nón ta ơi Hôm nay vào thành phố Thành dân Edo rồi” Hay “Vầng trăng trong Kêu trong nồi nước Những con ốc đồng” Với một tấm lòng nhân đạo sâu sắc, Issa đã diễn tả cuộc sống của những con vật nhỏ bé ấy như cuộc sống của con người. Chúng cũng có cuộc sống, cũng biết vui buồn, hạnh phúc và khổ đau… 11 1.3) Các cảm thức thẩm mĩ trong haiku. Haiku là thơ ca của cuộc sống, của kinh nghiệm thường ngày, của cảm thức thẩm mĩ và trực giác tâm linh.1) Cảm thức Sabi Sabi tức là tịch, là sự tĩnh mịch, yên lặng của cô tịch, cô liêu. Sabi là quay vào bên trong nội tâm, về với những kinh nghiệm thiền quán không vang động, không hướng ngoại nên sẽ không còn nhị nguyên: “Ôi tiếng ve kêu Thấu xuyên vào đá Trong cõi tịch liêu” Basho đã mượn âm thanh mạnh và sắc của tiếng ve để thể hiện niềm cô tịch vô ngã của thiên nhiên.
Ta tưởng như núi mềm ra và tiếng ve ấy bỗng chìm xuống lắng vào cõi u huyền của núi. Mọi sự vật dung chứa lẫn nhau nhưng tiếng ve vẫn là tiếng ve và đá vẫn cứ là đá. Đó là một cái nhìn “như thị”mà haiku đã làm được. Có thể nói sabi là yếu tố thể hiện tập trung nhất của tinh thần Thiền Tông.
Và một khi đã nhập vào thiền định thì con người dường như thoát ra khỏi cái bản ngã để tiến đến trạng thái vô ngã, ranh giới giữa thực và hư như xóa nhòa, sâu thẳm: “Tiếng cu kêu Biến tan về phía Hòn đảo cô liêu” (Basho – Nhật Chiêu dịch) Cảm thức sabi thường dấy lên trong nhận thức của chúng ta một vùng vô thức, vô định làm người đọc có cảm giác hụt hẫng như cảm giác ném một hòn sỏi vào hồ nước.