chương 1, người học sẽ được trang bị các kiển thức cơ bản như: trình bày được những vấn đề cơ bản về hệ thống tiền tệ thế giới, bản chất của tiền tệ, quá trình phát triển của các hình thái tiền tệ, quy luật lưu thông tiền tệ, lạm phát; nắm được các loại hình tiền tệ phổ biến trên thế giới; Mục tiêu: + Trình bày được những vấn đề cơ bản về hệ thống tiền tệ thế giới, bản chất của tiền tệ, quá trình phát triển của các hình thái tiền tệ, quy luật lưu thông tiền tệ, lạm phát; + Trình bày được các loại hình tiền tệ phổ biến trên thế giới; + Chấp hành nội quy quy chế trong học tập; + Chủ động học tập và làm việc nhóm. Những vấn đề chung về tiền tệ 1.1 Bản chất của tiền tệ Tiền tệ là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế hàng hoá nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình trao đổi hàng hoá dịch vụ. Về bản chất, tiền tệ là một hàng hoá đặc biệt, đóng vai trò vật ngang giá chung để đo lường giá trị của các hàng hoá. Do tiền tệ là một hàng hoá đặc biệt nên cũng như các hàng hoá thông thường khác, tiền tệ có hai thuộc tính đó là: giá trị và giá trị sử dụng.
Bản chất của tiền tệ được thể hiện rõ hơn qua hai thuộc tính của nó: - Thứ nhất về giá trị sử dụng của tiền tệ: Đó là khả năng thoả mãn nhu cầu trao đổi của xã hội, nhu cầu sử dụng làm vật trung gian trong trao đổi. Giá trị sử dụng của một loại tiền tệ nào đó là do xã hội quy định, khi nào xã hội còn thừa nhận nó thực hiện tốt làm vai trò trung gian môi giới trong quá trình trao đổi thì khi đó giá trị sử dụng của nó với tư cách là tiền tệ còn tồn tại. Bởi vậy, đó cũng là cách trả lời cho sự xuất hiện hay biến mất của các dạng tiền tệ trong lịch sử. - Thứ hai là giá trị của tiền tệ được đặc trưng bởi khái niệm “sức mua tiền tệ”, đó là khả năng đổi được nhiều hay ít hàng hoá trong trao đổi.
Tuy nhiên, khái niệm “sức 9 mua tiền tệ” không được xem xét dưới góc độ sức mua đối với từng loại hàng hoá nhất định mà nó được xem xét trên phương diện toàn thể các hàng hoá trên thị trường. Cụ thể là nếu xếp tất cả hàng hoá trong xã hội vào một “giỏ” thì “sức mua tiền tệ” được phản ánh bằng khả năng mua được bao nhiêu phần của “giỏ” hàng hoá đó. Đó là sức mua tổng hợp đối với tất cả các hàng hoá trên thị trường.2 Quá trình phát triển của các hình thái tiền tệ Khi nền sản xuất và quá trình trao đổi hàng hoá phát triển đến một mức độ nhất định nào đó thì đòi hỏi phải có một vật ngang giá chung. Vật ngang giá chung là những hàng hoá có thể trao đổi trực tiếp với nhiều hàng hoá khác.
Vật ngang giá chung có đặc điểm là có giá trị sử dụng thiết thực, quý hiếm, dễ bảo quản, dễ vận chuyển và mang tính đặc thù của từng địa phương. Khi lực lượng sản xuất phát triển, thị trường được mở rộng, trao đổi hàng hoá trở thành nhu cầu thường xuyên của con người thì việc có quá nhiều vật ngang giá chung đã gây khó khăn cho quá trình trao đổi hàng hoá, do đó những vật ngang giá chung đã tự loại trừ lẫn nhau. Dần dần, vật ngang giá chung bằng kim loại đã thay thế những vật ngang giá chung khác. Kim loại được sử dụng đầu tiên làm vật ngang giá chung là sắt và kẽm, sau rồi đến đồng và bạc.
Đến đầu thế kỷ 19, vai trò của tiền tệ đã được cố định bởi vàng bởi vì vàng có nhiều đặc tính ưu việt hơn những hàng hoá khác, đó là : - Tính đồng nhất của vàng rất cao. - Dễ phân chia mà không làm ảnh hưởng đến giá trị vốn có của nó. - Dễ vận chuyển. - Thuận tiện trong việc dự trữ.
Khi vàng độc chiếm vị trí vật ngang giá chung thì tên “vật ngang giá chung” được thay thế bằng “tiền tệ”. Và lúc này thế giới hàng hoá được chia thành 2 cực rõ rệt : Một bên là những hàng hoá thông thường, trực tiếp biểu hiện giá trị sử dụng và mỗi hàng hoá chỉ có thể thoả mãn một hay một vài nhu cầu nào đó của con người, còn bên kia cực đối lập là vàng – tiền tệ, trực tiếp biểu hiện giá trị của mọi hàng hoá khác. Vì tiền có thể trao đổi trực tiếp được với mọi hàng hoá trong bất kỳ điều kiện nào. Vì vậy, vàng – tiền tệ được coi là một loại hàng hoá đặc biệt.3 Quy luật lưu thông tiền tệ 1.1 Nội dung quy luật lưu thông tiền tệ 10 Khối lượng tiền cần thiết trong khâu lưu thông nhiều hay ít, biến đổi tỷ lệ thuận với tổng giá cả hàng hóa và tỷ lệ nghịch với tốc độ lưu thông tiền tệ: Kc = H/V Kc: Khối lượng tiền cần thiết trong khâu lưu thông H: Tổng giá cả hàng hóa lưu thông V: Vòng quay của tiền tệ 1.2 Cung và cầu tiền tệ + Mức cầu tiền tệ: là khối lượng tiền cần thiết trong khâu lưu thông (Kc) mà dân chúng, doanh nghiệp, Nhà nước,… cần để thỏa mãn nhu cầu chi dùng do các nguyên nhân: chi trả để mua sắm và trả nợ, dự phòng khi bất trắc, tích lũy chờ mua sắm tài sản.
- Các yếu tố tác động đến mức cầu tiền tệ: khối lượng hàng hóa sản xuất, giá cả hàng hóa, vòng quay tiền. + Mức cung tiền tệ: là khối lượng tiền thực tế (Kt) mà Ngân hàng Nhà nước phải phát hành vào khâu lưu thông để đáp ứng cho nhu cầu tiền tệ: Kt = Kc Cung ứng tiền qua các kênh : - Cho ngân sách Nhà nước vay : do bội chi. - Cho ngân hàng thương mại vay (tái cấp vốn, tái chiết khấu). - Mua ngoại tệ, vàng (thị trường hối đoái, ngoại hối).
- Mua các giấy tờ có giá ngắn hạn (thị trường mở).3 Vận dụng quy luật lưu thông tiền tệ + Cơ sở cung ứng tiền: Ngân hàng Nhà nước độc quyền cung ứng tiền, điều tiết khối cung tiền tệ, ổn định giá trị đồng tiền. Mức cung ứng tiền được dựa vào các cơ sở : - Chỉ số trượt giá của hàng hóa. - Tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế. - Thâm hụt ngân sách.
- Thâm hụt cán cân thanh toán quốc tế. + Quan điểm cung ứng tiền : 11 - Chính sách tiền tệ thắt chặt: Hạn chế cung ứng tiền, vốn, tín dụng, đầu tư, tăng trưởng kinh tế nóng; chống lạm phát. - Chính sách tiền tệ nới lỏng: Mở rộng việc cung ứng tiền, vốn, tín dụng, đầu tư nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chống suy thoái kinh tế.1 Khái niệm Theo Fisher: “Lạm phát là tình trạng mức giá chung của nền kinh tế tăng lên liên tục và kéo dài trong một thời gian nhất định”. Lạm phát là hiện tượng tiền giấy tràn ngập trong lưu thông vượt quá nhu cầu cần thiết của lưu thông hàng hóa làm cho tiền giấy bị mất giá và giá cả của hàng hóa được biểu hiện bằng đồng tiền mất giá không ngừng tăng lên.
Lạm phát thường xuyên xảy ra trong chế độ lưu thông tiền giấy.2 Biểu hiện đặc trưng của lạm phát - Tiền giấy mất giá. - Giá cả hàng hóa gia tăng đồng bộ và liên tục. - Sự bất ổn định trong đời sống kinh tế xã hội.3 Phân loại lạm phát Do biểu hiện đặc trưng của lạm phát là giá cả hàng hoá tăng liên tục nên người ta thường căn ức vào chỉ số giá cả hàng hoá tăng để làm căn cứ phân thành 3 loại lạm phát: - Lạm phát vừa phải (lạm phát một con số): Biểu hiện chỉ số giá cả tăng chậm trong khoảng 10% trở lại. Do đó, đồng tiền mất giá không nhiều, không ảnh hưởng đến sản xuất kinh doanh.
Ở hầu hết các nước trên thế giới áp dụng và xem đó là chất xúc tác cho nền kinh tế phát triển. - Lạm phát phi mã: giá cả hàng hoá bắt đầu tăng với tỷ lệ 2 hoặc 3 con số. Khi lạm phát này xuất hiện thì bắt đầu gây ảnh hưởng đến đời sống kinh tế – xã hội. - Siêu lạm phát : xảy ra khi tốc độ tăng giá vượt xa lạm phát phi mã.
Nếu trong điều kiện của lạm phát phi mã vẫn có một số trường hợp nền kinh tế vẫn phát triển tốt như Brazil, thì một khi siêu lạm phát xảy ra thì chắc chắn nó sẽ gây ảnh hưởng rất lớn đến nền kinh tế của quốc gia.4 Nguyên nhân dẫn đến lạm phát 12 Từ những luận thuyết trên ta có thể thấy nguyên nhân và bản chất của lạm phát được hiểu theo nhiều cách khác nhau, nhưng chung quy lại lạm phát xuất hiện do những nguyên nhân sau: - Sự mất cân đối của nền kinh tế quốc dân, sản xuất thấp kém, thâm hụt ngân sách quốc gia. Đây được coi là nguyên nhân của mọi nguyên nhân. Nói cách khác, sự khủng hoảng của nền kinh tế và tài chính của một quốc gia là nguyên nhân cơ bản và sâu xa đưa đến lạm pát. - Lượng tiền cung cấp vào lưu thông quá mức cần thiết cũng là nguyên nhân trực tiếp của lạm phát.
Một nguyên nhân không kém phần quan trọng là hệ thống chính trị bị khủng hoảng do những tác động bên trong hoặc bên ngoài, làm cho lòng tin của dân chúng vào chế độ tiền tệ nhà nước bị ảnh hưởng, từ đó làm uy tín và sức mua của đồng tiền bị giảm sút. - Nguyên nhân chủ quan khác đó là do nhà nước chủ động sử dụng lạm phát như là một công cụ để thực thi chính sách kinh tế của mình. Từ những phân tích trên có thể nói rằng lạm phát vừa là một phạm trù kinh tế khách quan, vừa là một công cụ kinh tế được nhà nước sử dụng để phát triển kinh tế. Vì việc phân phối sản phẩm và thu nhập đều được thực hiện thông qua tiền tệ nên lạm phát là biện pháp để phân phối lại sản phẩm và thu nhập trong nền kinh tế.
Như vậy lạm phát mang bản chất kinh tế – xã hội sâu sắc chứ không phải là một hiện tượng tự nhiên của nền kinh tế.5 Các biện pháp kiềm chế lạm phát - Thắt chặt khối cung tiền tệ: Khi khối cung tiền tệ trong lưu thông tăng lên sẽ làm tăng tổng cầu và giá cả hàng hóa sẽ tăng lên.