Giáo Trình Kinh Tế Phát Triển Phần 1: Khái Niệm và Mô Hình Tăng Trưởng

Giáo trình nghiên cứu phát triển phần 1, trình bày lý thuyết rõ ràng, minh họa ví dụ thực tế, phù hợp sinh viên kinh tế., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: TS. Phạm Thị Lý
• Trường học: Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Giáo Trình Kinh Tế Phát Triển: Phần 1 - Tăng Trưởng và Phát Triển Bền Vững
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
• 1.1. Tăng trưởng kinh tế
• 1.1.1. Khái niệm về tăng trưởng kinh tế
• 1.1.2. Các dạng công thức tính tốc độ tăng trưởng kinh tế
• 1.2. Phát triển kinh tế
• 1.2.1. Khái niệm phát triển kinh tế
• 1.2.2. Phát triển kinh tế bền vững
• 1.2.3. Các nhóm chỉ tiêu đánh giá phát triển kinh tế
• 1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế
• 1.3.1. Các nhân tố ảnh hưởng trực tiếp
• 1.3.2. Các nhân tố ảnh hưởng gián tiếp
• 1.4. Phân nhóm các nước theo sự phát triển kinh tế - xã hội
• 1.4.1. Cơ sở phân loại
• 1.4.2. Những đặc trưng cơ bản của các nước đang phát triển
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ
• 2.1. Mô hình cổ điển về tăng trưởng kinh tế
• 2.1.1. Xuất phát điểm của mô hình
• 2.1.2. Các yếu tố tăng trưởng kinh tế và mối quan hệ giữa các yếu tố
• 2.1.3. Phân chia các nhóm người trong xã hội và thu nhập của họ
• 2.1.4. Quan hệ cung - cầu và vai trò của chính sách kinh tế với tăng trưởng
• 2.2. Mô hình của C. Mác về tăng trưởng kinh tế
• 2.2.1. Các yếu tố tăng trưởng kinh tế
• 2.2.2. Sự phân chia giai cấp trong xã hội tư bản
• 2.2.3. Các chỉ tiêu tổng hợp phản ánh sự tăng trưởng
• 2.2.4. Chu kỳ sản xuất và vai trò của chính sách kinh tế
• 2.3. Mô hình tân cổ điển về tăng trưởng kinh tế
• 2.3.1. Nội dung cơ bản của mô hình Tân cổ điển về tăng trưởng kinh tế
• 2.3.2. Hàm sản xuất Cobb - Douglas
• 2.4. Mô hình Keynes về tăng trưởng kinh tế
• 2.4.1. Nội dung cơ bản của mô hình
• 2.5. Mô hình Harrod - Domar
• 2.5.1. Lý thuyết tăng trưởng kinh tế hiện đại
• 2.5.2. Sự cần bằng của nền kinh tế
• 2.5.3. Các yếu tố tác động đến tăng trưởng kinh tế
• 2.5.4. Vai trò của Chính phủ trong nền kinh tế
• 2.6. Một số lý thuyết tăng trưởng và phát triển kinh tế khác
• 2.6.1. Mô hình hai khu vực của W.
• 2.6.2. Mô hình Robert Solow (1956)
• 2.6.3. Mô hình Sung Sang Park
• 2.6.4. Lý thuyết về các giai đoạn phát triển kinh tế của Rostow
• 2.6.5. Quy luật tiêu dùng của Ernst Engel
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC NGUỒN LỰC PHÁT TRIỂN KINH TẾ
• 3.1. Nguồn vốn với phát triển kinh tế
• 3.1.1. Vốn sản xuất và vốn đầu tư
• 3.1.2. Vai trò của vốn đầu tư đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế
• 3.1.3. Các yếu tố tác động đến cầu vốn đầu tư
• 3.1.4. Nguồn hình thành vốn đầu tư
• 3.2. Tài nguyên thiên nhiên với phát triển kinh tế
• 3.2.1. Tài nguyên thiên nhiên là một nguồn lực quan trọng
• 3.2.2. Tài nguyên thiên nhiên là cơ sở tạo tích lũy vốn và phát triển ổn định
• 3.2.3. “Căn bệnh Hà Lan” - Một bài học trong khai thác tài nguyên
• 3.2.4. Khai thác tài nguyên với phát triển bền vững
• 3.3. Lao động với phát triển kinh tế
• 3.3.1. Nguồn lao động
• 3.3.2. Vai trò của lao động đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế
• 3.4. Khoa học và công nghệ với phát triển kinh tế
• 3.4.1. Vai trò của khoa học và công nghệ đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế
• 3.4.2. Chính sách phát triển công nghệ ở các nước đang phát triển
• 4. CHƯƠNG 4: NGHÈO ĐÓI VÀ BẤT BÌNH ĐẲNG TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN
• 4.1. Khái niệm và đo lường sự nghèo đói và bất bình đẳng
• 4.2. Chi tiêu và chuẩn mực đo lường sự nghèo đói và bất bình đẳng
• 4.3. Nguyên nhân của sự nghèo đói và bất bình đẳng
• 4.3.1. Người nghèo nông thôn
• 4.3.2. Người nghèo đô thị
• 4.4. Các lý thuyết về sự nghèo đói và bất bình đẳng
• 4.4.1. Mô hình chữ U ngược của Simon Kuznets
• 4.4.2. Mô hình tăng trưởng trước, bình đẳng sau của A
• 4.4.3. Mô hình tăng trưởng đi đôi với bình đẳng của H.
• 4.4.4. Mô hình phân phối lại cùng với tăng trưởng kinh tế của W B
• 4.5. Làm thế nào để xoá bỏ nghèo đói
• 4.5.1. Xoá bỏ nghèo đói và bất bình đẳng trên toàn cầu
• 4.5.2. Chiến lược xoá đói giảm nghèo của Việt Nam
• 5. CHƯƠNG 5: TOÀN CẦU HÓA VÀ NỀN KINH TẾ TRI THỨC
• 5.1. Toàn cầu hóa kinh tế quốc tế
• 5.1.1. Khái niệm, bản chất của toàn cầu hóa
• 5.1.2. Những đặc trưng chủ yếu của toàn cầu hoá kinh tế
• 5.1.3. Những cơ hội và thách thức của toàn cầu hoá kinh tế
• 5.2. Nền kinh tế tri thức
• 5.2.1. Quan niệm về kinh tế tri thức
• 5.2.2. Đặc trưng của kinh tế tri thức
• 5.2.3. Kinh tế tri thức - cơ hội và thách thức đối với các nước trên thế giới
• 6. CHƯƠNG 6: CÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN
• 6.1. Vai trò của ngành công nghiệp trong nền kinh tế quốc dân
• 6.1.1. Gia tăng thu nhập quốc dân
• 6.1.2. Củng cố sự ổn định thu nhập xuất khẩu và thu nhập quốc dân
• 6.1.3. Trang bị cơ sở vật chất kỹ thuật cho tất cả các ngành trong nền kinh tế quốc dân
• 6.1.4. Công nghiệp cung cấp đại bộ phận sản phẩm tiêu dùng cho xã hội
• 6.1.5. Công nghiệp cung cấp nhiều việc làm
• 6.1.6. Mở rộng thị trường nguyên liệu thô ở nội địa
• 6.2. Lịch sử công nghiệp hoá
• 6.2.1. Khởi điểm của quá trình tăng trưởng hiện đại
• 6.2.2. Kinh nghiệm công nghiệp hoá của nước Anh
• 6.2.3. Các cuộc cách mạng về vận tải, sự lan rộng công nghiệp hoá, sự xuất hiện của một thị trường thế giới 1820 - 1870
• 6.2.4. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai và sự suy sụp của chủ nghĩa tự do hoá 1870 - 1913
• 6.2.5. Sự sụp đổ của chủ nghĩa tự do hoá và sự sụp đổ của thị trường thế giới
• 6.2.6. Công nghiệp hoá thế giới sau chiến tranh thế giới thứ hai.
• 6.2.7. Khái quát về vấn đề công nghiệp hoá và mậu dịch trong các nền kinh tế phi thị trường
• 6.2.8. Khái quát về vấn đề công nghiệp hoá ở khu vực châu Á gió mùa
• 6.3. Các điều kiện tiền đề tiến hành công nghiệp hoá
• 6.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 6.3.2. Các chính sách mậu dịch nội địa và ngoại thương cởi mở
• 6.3.3. Phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông và thông tin liên lạc
• 6.3.4. Môi trường vĩ mô và thể chế ổn định
• 6.3.5. Sự giáo dục, quá trình hình thành các kỹ năng và ứng dụng kỹ thuật
• 6.4. Những mô hình tăng trưởng và phát triển công nghiệp
• 6.4.1. Mô hình cơ cấu chiến lược
• 6.4.2. Các mô hình tăng trưởng công nghiệp
• 6.5. Những vấn đề khác trong quá trình công nghiệp hoá
• 6.5.1. Lựa chọn đầu tư trong công nghiệp
• 6.5.2. Hiệu quả kinh tế theo quy mô
• 6.5.3. Ngành công nghiệp với quy mô nhỏ
• 6.5.4. Phát triển nông nghiệp làm nền móng cho công nghiệp hoá
• 6.5.5. Giá xã hội phải trả cho việc công nghiệp hóa
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo Trình Kinh Tế Phát Triển

Giáo trình Kinh Tế Phát Triển cung cấp cái nhìn tổng quan về các khái niệm cơ bản trong lĩnh vực này. Tăng trưởng và phát triển bền vững là hai yếu tố quan trọng trong việc đánh giá sự tiến bộ của nền kinh tế. Nội dung giáo trình được xây dựng nhằm giúp người học hiểu rõ hơn về các mô hình tăng trưởng và các chính sách kinh tế cần thiết để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm về tăng trưởng và phát triển kinh tế

Tăng trưởng kinh tế được hiểu là sự gia tăng sản lượng và thu nhập bình quân đầu người. Phát triển kinh tế không chỉ dừng lại ở tăng trưởng mà còn bao gồm sự cải thiện chất lượng cuộc sống và cơ cấu kinh tế.

1.2. Tầm quan trọng của phát triển bền vững

Phát triển bền vững là yếu tố quyết định cho sự tồn tại lâu dài của nền kinh tế. Nó đảm bảo rằng các thế hệ tương lai có thể đáp ứng nhu cầu của mình mà không làm tổn hại đến tài nguyên thiên nhiên.

II. Vấn đề và Thách thức trong Tăng Trưởng Kinh Tế

Mặc dù tăng trưởng kinh tế mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, bất bình đẳng xã hội và sự cạn kiệt tài nguyên là những mối lo ngại lớn. Cần có các chính sách hợp lý để giải quyết những vấn đề này.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tài nguyên thiên nhiên

Tăng trưởng kinh tế nhanh chóng có thể dẫn đến ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững có thể gây ra những hậu quả lâu dài cho hệ sinh thái.

2.2. Bất bình đẳng xã hội trong phát triển

Sự phân hóa giàu nghèo ngày càng gia tăng trong quá trình phát triển kinh tế. Cần có các chính sách để đảm bảo công bằng xã hội và giảm thiểu bất bình đẳng.

III. Phương pháp và Giải pháp cho Tăng Trưởng Bền Vững

Để đạt được tăng trưởng bền vững, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả. Các chính sách kinh tế cần được thiết kế để thúc đẩy đầu tư vào công nghệ xanh và phát triển nguồn nhân lực.

3.1. Đầu tư vào công nghệ xanh

Đầu tư vào công nghệ xanh giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Các doanh nghiệp cần được khuyến khích áp dụng công nghệ sạch trong sản xuất.

3.2. Phát triển nguồn nhân lực

Nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo là yếu tố quan trọng để phát triển nguồn nhân lực. Điều này giúp tăng cường năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

IV. Ứng dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn trong lĩnh vực kinh tế phát triển đã chỉ ra rằng việc áp dụng các chính sách hợp lý có thể mang lại kết quả tích cực. Các mô hình tăng trưởng hiện đại đã được áp dụng thành công ở nhiều quốc gia.

4.1. Mô hình tăng trưởng kinh tế hiện đại

Mô hình tăng trưởng kinh tế hiện đại như mô hình Solow đã chứng minh hiệu quả trong việc thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Các quốc gia cần áp dụng các mô hình này để cải thiện hiệu suất kinh tế.

4.2. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng các chính sách phát triển bền vững không chỉ cải thiện tăng trưởng kinh tế mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

V. Kết luận và Tương Lai của Kinh Tế Phát Triển

Kinh tế phát triển là một lĩnh vực quan trọng và cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Tương lai của kinh tế phát triển phụ thuộc vào khả năng áp dụng các chính sách bền vững và hiệu quả.

5.1. Tương lai của phát triển bền vững

Phát triển bền vững sẽ trở thành xu hướng chủ đạo trong các chính sách kinh tế. Các quốc gia cần phải cam kết thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

5.2. Vai trò của chính sách kinh tế

Chính sách kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai của phát triển kinh tế. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các chính sách để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Kinh tế phát triển do Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên ấn hành năm 2016 (Mã số: 04-ĐHTN-2016) là tài liệu học tập chính thức phục vụ bậc đào tạo đại học và sau đại học thuộc khối ngành kinh tế. Tài liệu do TS. Phạm Thị Lý và TS. Nguyễn Thị Yến đồng chủ biên, cùng sự tham gia biên soạn của TS. Trần Văn Quyết, ThS. Nguyễn Thị Nhung và ThS. Phan Thị Vân Giang. Trong chương trình đào tạo khối ngành kinh tế, Kinh tế phát triển là môn học chuyên ngành nhằm cung cấp hệ thống cơ sở lý luận, phương pháp luận và các công cụ lượng hóa phục vụ việc nhận diện quy luật vận động, đánh giá thực trạng và hoạch định chính sách kinh tế - xã hội.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ ràng:

• Trang bị hệ thống khái niệm chuẩn mực về tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế và phát triển bền vững.
• Giúp người học làm chủ các công cụ và công thức toán học dùng trong đo lường chỉ tiêu kinh tế vĩ mô thuộc Hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) như Tổng giá trị sản xuất (GO), Tổng sản phẩm quốc nội (GDP), Tổng thu nhập quốc dân (GNI).
• Xây dựng năng lực phân tích các mô hình lý thuyết tăng trưởng cổ điển, tân cổ điển và hiện đại.
• Cung cấp khung lý thuyết để đánh giá các nguồn lực sản xuất, vấn đề nghèo đói, bất bình đẳng, toàn cầu hóa, kinh tế tri thức và công nghiệp hóa.

Cấu trúc giáo trình gồm 6 chương logic, tiếp cận đa chiều từ lý thuyết nền tảng đến các chuyên đề cụ thể của nền kinh tế hiện đại. Điểm đặc sắc của công trình là sự kết hợp chặt chẽ giữa các công thức định lượng, hệ thống đồ thị tổng cung - tổng cầu ($AS - AD$), đường giới hạn năng lực sản xuất với số liệu thống kê thực chứng của các tổ chức quốc tế (WB, UNDP) và thực tiễn phát triển tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung toàn bộ giáo trình được phân bổ qua 6 chương chuyên sâu:

• Chương 1: Tổng quan về phát triển kinh tế (TS. Phạm Thị Lý, TS. Nguyễn Thị Yến biên soạn): Phân định khái niệm tăng trưởng kinh tế (thay đổi về lượng) và phát triển kinh tế (thay đổi cả về lượng và chất), gắn với phát triển bền vững theo tinh thần Hội nghị Johannesburg 2002. Trình bày công thức tính tốc độ tăng trưởng tuyệt đối ($\Delta Y, \Delta P$), tốc độ tăng trưởng tương đối ($g_Y, g_P$), mối quan hệ giữa GDP/GNI với dân số ($g_P = g_Y - g_D$), Quy tắc 70 ($70/x$). Giới thiệu hệ thống chỉ tiêu SNA (GO, GDP, GNI), các phương pháp định giá (giá cố định, giá hiện hành, giá sức mua tương đương - PPP). Phân tích cơ cấu kinh tế (ngành, vùng, thành phần, thể chế, tái sản xuất, ngoại thương) và các chỉ tiêu phát triển xã hội: HDI, GDI, GEM, nghèo đói, bất bình đẳng (chuẩn nghèo, hệ số Gini, đường cong Lorenz, tiêu chuẩn 40 của WB, tỷ số Kuznets), cùng các chỉ tiêu môi trường và mô hình $AS - AD$.
• Chương 2: Các mô hình tăng trưởng kinh tế (TS. Nguyễn Thị Yến, ThS. Nguyễn Thị Nhung biên soạn): Khái quát hệ thống mô hình tăng trưởng: Mô hình Cổ điển (Adam Smith, David Ricardo); Mô hình tái sản xuất của C. Mác; Mô hình Tân cổ điển với hàm sản xuất Cobb - Douglas; Mô hình trường phái Keynes (mô hình Harrod - Domar); Lý thuyết tăng trưởng hiện đại; Mô hình hai khu vực của W. Arthur Lewis; Mô hình Robert Solow (1956); Mô hình Sung Sang Park; Lý thuyết các giai đoạn phát triển của W. W. Rostow và Quy luật tiêu dùng của Ernst Engel.
• Chương 3: Các nguồn lực phát triển kinh tế (TS. Phạm Thị Lý, TS. Nguyễn Thị Yến biên soạn): Phân tích 4 nguồn lực sản xuất chính gồm: Vốn đầu tư (vốn sản xuất, các nhân tố ảnh hưởng đến cầu đầu tư, nguồn hình thành vốn); Tài nguyên thiên nhiên (vai trò tích lũy vốn, bài học về “Căn bệnh Hà Lan” - Dutch Disease, khai thác gắn với tính bền vững); Lao động (số lượng và vốn nhân lực); Khoa học và công nghệ cùng chính sách công nghệ ở các nước đang phát triển.
• Chương 4: Nghèo đói và bất bình đẳng trong quá trình phát triển (TS. Nguyễn Thị Yến, ThS. Nguyễn Thị Nhung biên soạn): Hệ thống hóa tiêu chuẩn đo lường nghèo đói và bất bình đẳng tại khu vực nông thôn và đô thị; phân tích các mô hình lý thuyết: Mô hình chữ U ngược của Simon Kuznets, Mô hình tăng trưởng trước bình đẳng sau của Arthur Lewis, Mô hình tăng trưởng đi đôi với bình đẳng của H. Chenery, Mô hình phân phối lại cùng với tăng trưởng của World Bank (WB); chiến lược xóa đói giảm nghèo tại Việt Nam.
• Chương 5: Toàn cầu hóa và nền kinh tế tri thức (TS. Phạm Thị Lý, ThS. Phan Thị Vân Giang biên soạn): Khái niệm, bản chất, đặc trưng, cơ hội và thách thức của toàn cầu hóa kinh tế quốc tế đối với các nước đang phát triển; định nghĩa, đặc trưng và tác động của nền kinh tế tri thức (KTTT).
• Chương 6: Công nghiệp trong quá trình phát triển (TS. Nguyễn Thị Yến, TS. Trần Văn Quyết biên soạn): Vai trò của ngành công nghiệp trong gia tăng thu nhập quốc dân, tạo việc làm và chuyển dịch cơ cấu; tổng kết lịch sử công nghiệp hóa (kinh nghiệm nước Anh, các làn sóng cách mạng công nghiệp giai đoạn 1820 - 1870, 1870 - 1913, sau Chiến tranh thế giới thứ hai và khu vực Châu Á gió mùa); điều kiện tiền đề, các mô hình chiến lược tăng trưởng công nghiệp, bài toán lựa chọn quy mô và đánh giá cái giá xã hội của công nghiệp hóa.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý luận kinh tế phát triển hoàn chỉnh:

• Hệ thống lý thuyết nền tảng: Bao quát toàn diện từ Kinh tế chính trị Cổ điển, học thuyết Mác-xít về tái sản xuất và tích lũy tư bản, trường phái Tân cổ điển, trường phái Keynes đến lý thuyết tăng trưởng hiện đại.
• Các nguyên lý cốt lõi: Nguyên lý cân bằng tổng cung - tổng cầu ($AS - AD$); nguyên lý phân phối thu nhập và đánh đổi giữa tăng trưởng với công bằng xã hội; nguyên lý lợi thế so sánh trong ngoại thương.
• Khung phân tích chuẩn mực: Khung tài khoản quốc gia SNA 1993; hàm sản xuất tổng quát $Y = F(K, L, R, T)$ và phương pháp hạch toán tăng trưởng thông qua Năng suất yếu tố tổng hợp (TFP); khung đánh giá phát triển con người và bình đẳng giới của Liên Hợp Quốc (HDI, GDI, GEM).

Kỹ năng phát triển

Nghiên cứu giáo trình giúp người học hình thành và hoàn thiện các nhóm kỹ năng:

• Kỹ năng tính toán kỹ thuật: Vận dụng thành thạo các công thức tính tốc độ tăng trưởng sản lượng, thu nhập bình quân đầu người ($g_Y, g_P$), áp dụng Quy tắc 70 để dự báo thời gian nhân đôi thu nhập, tính toán chỉ số điều chỉnh GDP ($D = \frac{GDP_n}{GDP_r} \times 100%$), quy đổi các chỉ tiêu kinh tế theo giá sức mua tương đương (PPP).
• Kỹ năng phân tích mô hình: Đọc hiểu, giải thích và vẽ các mô hình hình học như dịch chuyển đường tổng cung ($AS$), đường tổng cầu ($AD$), đường giới hạn khả năng sản xuất ($PPF$), đường cong Lorenz, đường chữ U ngược Kuznets và hàm sản xuất Cobb - Douglas.
• Kỹ năng đánh giá chính sách: Phân tích định lượng và định tính tác động của các chính sách phân phối lại thu nhập, chiến lược xóa đói giảm nghèo, chính sách khoa học công nghệ và lộ trình chuyển dịch cơ cấu công nghiệp hóa trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp tiếp cận kết hợp giữa diễn dịch lý thuyết và quy nạp thực chứng. Từng chủ đề bắt đầu bằng việc chuẩn hóa các định nghĩa học thuật, sau đó mở rộng sang các công thức giải tích hoặc mô hình toán học, tiếp nối bằng hệ thống dữ liệu thực tế tại các nền kinh tế phát triển và đang phát triển, cuối cùng đúc kết thành các hàm ý chính sách cụ thể.

Bài tập và case studies

Nhằm tối ưu hóa việc tiếp thu kiến thức, ở phần kết thúc của mỗi chương, nhóm tác giả đều tích hợp ba hợp phần sư phạm bắt buộc:

• Tóm tắt nội dung cơ bản của chương: Cô đọng các luận điểm, công thức và mô hình trung tâm.
• Câu hỏi thảo luận: Định hướng sinh viên đào sâu các mâu thuẫn nội tại trong quá trình phát triển (ví dụ: đánh đổi giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường, quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng, bất bình đẳng trong phân phối thu nhập).
• Bài tập tình huống (Case studies): Đưa ra các bối cảnh thực tế về chính sách công nghiệp hóa, bài học vượt qua bẫy thu nhập thấp hoặc xử lý vấn đề thất nghiệp khu vực đô thị và nông thôn.

Phương pháp đánh giá và tự học

• Phương pháp đánh giá: Phù hợp cho việc kiểm tra định kỳ và thi kết thúc học phần thông qua sự kết hợp giữa bài tập định lượng (tính toán GDP, GNI, hệ số co giãn, TFP, chỉ số nghèo đói) và câu hỏi tự luận phân tích chính sách vĩ mô.
• Hướng dẫn tự học: Người học được định hướng nắm vững danh mục từ viết tắt chuẩn hóa (SNA, TFP, FDI, ODA, TNCs, KTTT...), nghiên cứu nội dung lý thuyết theo progression logic từ Chương 1 đến Chương 6, sau đó tự trả lời câu hỏi ôn tập và vận dụng các công thức để giải quyết bài tập tình huống trước khi đối chiếu với phần tóm tắt chương.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật hệ thống đo lường quốc tế: Giáo trình chuyển đổi và cập nhật chuẩn xác theo Hệ thống tài khoản quốc gia SNA năm 1993, trong đó chỉ tiêu Tổng thu nhập quốc dân (GNI) được phân tích thay thế cho chỉ tiêu Tổng sản phẩm quốc dân (GNP) của bảng SNA 1968, đồng thời giải thích rõ bản chất chênh lệch thu nhập nhân tố từ nước ngoài đối với các nước đang phát triển.
• Tích hợp các xu thế phát triển đương đại: Tài liệu dành riêng Chương 5 để luận giải toàn diện về hiện tượng toàn cầu hóa kinh tế và sự hình thành của nền kinh tế tri thức (KTTT), phản ánh đúng các chuyển biến kinh tế thế giới từ cuối thế kỷ XX sang đầu thế kỷ XXI.
• Khung phân tích phát triển bền vững và tiến bộ xã hội hiện đại: Cập nhật định nghĩa phát triển bền vững từ Hội nghị Thượng đỉnh Johannesburg (2002); đưa vào hệ thống các chỉ số phát triển con người nâng cao gồm Chỉ số phát triển giới tính (GDI), Thước đo vị thế của nữ giới (GEM) và Tiêu chuẩn "40" của Ngân hàng Thế giới (WB, 2002).
• Số liệu thực chứng và liên hệ chính sách Việt Nam: Giáo trình trích xuất số liệu thực tế về chỉ số HDI của 61 tỉnh, thành phố Việt Nam (công bố năm 2001 bởi Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia cùng UNDP), số liệu tích lũy nội bộ giai đoạn 2000 - 2003, chỉ số GDI/GEM so sánh với các quốc gia ASEAN (Lào, Campuchia, Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan), cùng các mục tiêu trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên bậc đại học: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên năm thứ 2, năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Kinh tế học, Quản lý kinh tế, Kinh tế đầu tư, Kinh tế quốc tế, Quản trị kinh doanh và các ngành khoa học xã hội liên quan.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Cung cấp khung lý thuyết nền tảng và các mô hình tăng trưởng cổ điển, tân cổ điển phục vụ việc xây dựng cơ sở lý luận cho luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ kinh tế.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu giáo trình một cách tối ưu, người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Kinh tế học vi mô, Kinh tế học vĩ mô, Toán cao cấp cho kinh tế và Thống kê kinh tế.
• Giảng viên: Sử dụng làm giáo trình giảng dạy chuẩn mực, làm căn cứ thiết kế đề cương chi tiết học phần, xây dựng ngân hàng câu hỏi thi, đề tài thảo luận nhóm và bài tập tình huống trên lớp.
• Cán bộ nghiên cứu và hoạch định chính sách: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên khảo về thuật ngữ, phương pháp luận đo lường tăng trưởng, đánh giá nguồn lực và hoạch định chiến lược xóa đói giảm nghèo, công nghiệp hóa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ giảng dạy và học tập cho sinh viên đại học, học viên sau đại học thuộc các ngành Kinh tế, Quản trị, Quản lý công, đồng thời là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu và cán bộ hoạch định chính sách kinh tế.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình?

Người học cần trang bị kiến thức cơ sở về Kinh tế học vi mô, Kinh tế học vĩ mô, Thống kê kinh tế và các công cụ toán đại số cơ bản để tính toán các chỉ số tăng trưởng ($g_Y, g_P$), hệ số co giãn và đọc hiểu đồ thị kinh tế.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác là gì?

Giáo trình phân tích tường minh các công thức giải tích, mô hình toán học (Cobb - Douglas, Harrod - Domar, Solow) kết hợp đồng bộ với việc cập nhật hệ thống chỉ số đánh giá xã hội - môi trường hiện đại (SNA 1993, HDI, GDI, GEM, ISO 14001) và liên hệ sát thực tiễn phát triển tại Việt Nam.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Người học nên tiếp cận tuần tự theo 6 chương, nắm chắc các định nghĩa và công thức toán học, sau đó tự làm việc với hệ thống câu hỏi thảo luận và giải quyết các bài tập tình huống ở cuối mỗi chương trước khi tham chiếu phần tóm tắt nội dung.

5. Giáo trình có những tài liệu và công cụ bổ trợ nào đi kèm?

Cuối mỗi chương đều có tóm tắt kiến thức cốt lõi, hệ thống câu hỏi ôn tập và bài tập tình huống. Đầu sách có Danh mục các từ viết tắt chuẩn mực và cuối sách có Danh mục tài liệu tham khảo hỗ trợ tra cứu mở rộng.

---

Kết luận

Giáo trình Kinh tế phát triển (NXB Đại học Thái Nguyên, 2016) do TS. Phạm Thị Lý và TS. Nguyễn Thị Yến đồng chủ biên là công trình học thuật cung cấp toàn diện hệ thống lý thuyết, công cụ đo lường và khung phân tích về tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu và phát triển kinh tế bền vững. Lộ trình học tập đề xuất cho người học là tiếp cận tuần tự từ nhận diện các chỉ tiêu tổng quan (Chương 1), nghiên cứu bản chất các mô hình tăng trưởng kinh tế (Chương 2), đánh giá các nguồn lực đầu vào (Chương 3), giải quyết các khía cạnh phân phối và nghèo đói (Chương 4), đến phân tích các bối cảnh vĩ mô đương đại như toàn cầu hóa, kinh tế tri thức (Chương 5) và công nghiệp hóa (Chương 6). Đây là tài liệu chuẩn xác phục vụ hiệu quả cho công tác giảng dạy, nghiên cứu và học tập chuyên ngành kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, chương 3. Nguyễn Thị Yến, ThS. Nguyễn Thị Nhung biên soạn chương 2 và chuơng 4. Phạm Thị Lý, ThS.

Phan Thị Vân Giang biên soạn chương 5. Nguyễn Thị Yen, TS. Trần Văn Quyết biên soạn chương 6. Mặc dù đã có nhiều cố gắng ưong việc lựa chọn, tiếp thu thành tựu của các tài liệu trong và ngoài nước, cũng như cập nhật các số liệu thực tiễn, nội dung bám sát đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước, song giáo trình cũng không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót.

Tập thể tác giả mong nhận được ý kiến đóng góp của bạn đọc để hoàn thiện thêm giáo trình cho những lần tái bản sau. Tập thể tác giả. 12 Chưoiig 1 TỎNG QUAN VÈ PHÁT TRIỂN KINH TÉ Sản xuất của cải vật chất và cung ứng các dịch vụ nhằm thoả mãn nhu cầu tồn tại của con người như ăn, mặc, ở, đi lại, học tập, chữa bệnh, giải trí. là cơ sở tồn tại và phát triển của xã hội loài người.

Bởi vậy, từ xưa đến nay, sự tiến bộ của nền sản xuất xã hội trờ thành mối quan tâm hàng đầu của mọi quốc gia, mọi dân tộc. Sự tiến bộ đó liên quan tới hai khái niệm cơ bàn: tăng trưởng và phát triển kinh tế. Tăng trường và phát triển kinh tế là mục tiêu đầu tiên của tất cả các nước trên thế giới, là thước đo chù yếu về sự tiến bộ ứong mỗi giai đoạn của các quốc gia. Điều này càng có ý nghĩa quan ừọng đối với các nước đang phát triển ứong quá trình theo đuổi mục tiêu tiến kịp và hội nhập với các nước phát triển.

Tăng trư ỏng kinh tế 1. Khái niệm về tăng trưởng kinh tế Có những quan điểm khác nhau về khái niệm tăng trường kinh tế, tuỳ theo góc độ tiếp cận. Trước hết, tăng trưởng kinh tế được 13 quan niệm là sự gia tăng về lượng. Điều đó có nghĩa là, tăng trường kinh tế là kết quả của tái sàn xuất mở rộng theo chiều rộng tức là đầu tư thêm tư liệu sản xuất và sức lao động; và theo chiều sâu bàng cách ứng dụng những thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến, nâng cao tri thức, trình độ tay nghề, tính kỳ luật cho người lao động.

Bên cạnh đó, tăng truờng kinh tế còn được hiểu theo cách thứ hai. Tăng trường kinh tế là sự gia tăng của các yếu tố đầu vào (vốn, lao động, tài nguyên. Hay tăng trưởng kinh tế còn được quan niệm là sự gia tăng cùa thu nhập bình quân trên đầu người. Vậy tăng trưởng kinh tế có thể hiểu là sự tăng thêm (hay gia tăng) về quy mô sản lượng của nền kinh tế ứong một thời kỳ nhất định (thuờng là một năm).

Đó là kết quả của tất cả các hoạt động sản xuất và dịch vụ mà nền kinh tế tạo ra. Từ những quan niệm ưên cho thấy, tăng trường kinh tế có điểm chung là đều đề cập đến sự gia tăng năng lực của nền sàn xuất. Bời vậy, tăng trưởng kinh tế có thể trình bày bằng đường giới hạn khả năng sản xuất. Khi đường giới hạn khả năng sản xuất dịch chuyển ra phía ngoài có nghĩa là nền kinh tế tăng trưởng.

Xót trên góc độ kinh tc, tăng trưởng kinh tc có lililí hai mặt. lợi ích và chi phí. Thứ nhất, tăng trưởng kinh tế có rất nhiều lợi ích. Từ những quan niệm và nhận thức về tăng trường kinh tế ừên đây, có thể thấy ngay rằng, tăng trưởng kinh tế là cơ sở, là điều kiện để cải thiện và nâng cao đời sống của dân cư.

Tăng trường kinh tế là tiền đề quan ứọng bậc nhất để phát triển các mặt khác của đời sống kinh tế - xã hội như: khoa học, giáo dục, y tế, thể dục thể thao. Do những lợi ích đó, tăng trưởng kinh tế là một trong những mục tiêu cần thiết với tất cả các quốc gia. Với các nước nghèo, lạc hậu, tăng trường 14 kinh tế càng trở nên quan trọng vì mức thu nhập, mức sống của dân cư thấp, nhiều mặt của đời sống kinh tế xã hội còn ở trình độ lạc hậu, tăng trường kinh tế càng trở thành động lực cần thiết cho sự phát triển kinh tế xã hội. Thứ hai, tăng trưởng kinh tế cần chi phí.

Nền kinh tế tăng trưởng cao, nhu cầu khai thác và sử dụng tài nguyên càng lớn, nguồn tài nguyên càng sớm bị cạn kiệt. Quy mô khai thác và sử dụng tài nguyên lớn, môi trường bị tổn hại và ô nhiễm. Nen kinh tế tăng trường nhanh, làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội như: sự phân hoá giàu nghèo, sự phát triển của các loại tội phạm và tệ nạn xã hội. Vậy khi nền kinh tế tăng trưởng nhanh, xã hội sẽ mất nhiều chi phí đề bù đắp cho những tổn hại đó.

Các dạng công thức tính tốc độ tăng trưởng kinh tế - Các ký hiệu sử dụng để tính toán tăng trường kinh tế: 0, t : Ký hiệu cho thời điểm gốc (0) và thời điềm hiện tại (t) Y : Ký hiệu của chỉ tiêu sản lượng quốc gia p : Ký hiệu cho mức thu nhập bình quân đầu người (PCI) - Xác định mức tăng trưởng tuyệt đối: + Mức tăng trưởng sản lượng: AY = Y, - Y0 + Mức tăng trường PCI: AP = P( - p0 - Nếu so sánh mức tăng trưởng tuyệt đối với một đại lượng ở thời điểm gốc sẽ cho ta khái niệm tốc độ tăng trưởng: + Tốc độ tăng trưởng sản lượng (gy): 15 + Tốc độ tăng trường thu nhập bình quân đầu nguời (gp): + Tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm trong một giai đoạn (thời điểm 0 -» thời điềm t) gy= ” 1 - 1 (%/năm) « - 1. ĨẼL gp = VPI - 1 (%/năm) + Mối quan hệ giữa tăng trường GDP, hoặc GNI và dân số: gp = gy * gD với gD: Tốc độ gia tăng dân số (%) - Quy tắc 70: Neu một biến số nào đó tăng với tỷ lệ x%/ năm, 70 biến sô đó SC tăng gấp đôi trong vòng —— (năm). X Công thức trên cho thấy điều kiện để đảm bảo cho mức thu nhập bình quân đầu người có tăng trường (nếu xét trong ngắn hạn) thì tốc độ tăng sản lượng quốc gia phải luôn nhanh hơn tốc độ gia tăng dân số. Các quốc gia muốn duy trì tăng trường kinh tế ổn định thì cần tác động là gia tăng thích hợp.

Do đó, các nước phát triển tác động để làm tăng lượng cầu để cung được tăng. Chẳng hạn như tác động vào nhu cầu tiêu dùng quần áo, thời ừang gia tăng để cung loại hàng hoá này tăng lên. Khái niệm phát triển kinh tế 1. Phát triển kinh tế a.

Phát íriên kinh tế Phát triền kinh tế là sự tăng lên về số lượng và sự thay đồi về chất lượng cùa đời sống kinh tế - xã hội. Hay, phát triển kinh tế là sự tăng lên về cơ sờ vật chất và sự biến đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực, cuộc sống cùa người dân ngày càng được cải thiện và nâng cao. Vậy phát triển kinh tế có thể hiểu là một quá trình lớn lên (hay tăng tiến) về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng thêm về quy mô sàn lượng (tăng trưởng kinh tế) và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế - xã hội.

Phát triển kinh tế bao gồm những nội dung chù yếu sau: Thứ nhất, tăng trưởng kinh tế. Muốn phát triển các mặt của đời sống kinh tế - xã hội trước hết xã hội phải có thêm của cải, tức là năng lực cùa nền sản xuất phải được mở rộng hay nền kinh tế phải tăng trường. Những nước có nền kinh tế phát triển trước hết nền kinh tế phải tăng trường với tốc độ cao trong thời gian dài. Vì vậy, các nước nghèo, lạc hậu muốn tạo ra sự phát triển kinh tế phải coi tăng trưởng kinh tế là mục tiêu số 1 trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội.

Thử hai, cơ cấu các ngành kinh tế thay đổi theo hướng tiến bộ. Theo cách phân chia hiện đại, nền kinh tế gồm 3 khu vực: Khu vực I bao gồm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và khai khoáng; Khu vực II gồm có công nghiệp và xây dựng; Khu vực III là khu vực dịch vụ bao gồm các ngành như ngân hàng, bảo hiểm, thương mại, giao thông vận tải, thông tin liên lạc, bưu điện. Khu vực I có đặc điểm: phụ thuộc nặng nề vào tự nhiên, có chu kỳ sinh trưởng và phát ưiển dài, năng suất lao động và hiệu Quả kinh tế thấp. Do đó, 17 ữong cơ cấu các ngành kinh tế, nếu khu vực I càng chiếm tỷ trọng lớn, khu vực II và III càng chiếm tỷ trọng nhỏ bao nhiêu thì nền kinh tế càng phụ thuộc vào tự nhiên bấy nhiêu, năng suất lao động và hiệu quả của nền sản xuất xã hội thấp bấy nhiêu.

Và ngược lại, khu vực I chiếm tỷ trọng càng nhỏ, nền kinh tế càng ít phụ thuộc vào tự nhiên, năng suất lao động và hiệu quả của nền sản xuất xã hội càng cao. Bởi vậy, cơ cấu các ngành kinh tế thay đổi theo hướng: khu vực I giảm tương đối về tỷ trọng, khu vực II và III tăng lên được coi là tiến bộ và sự thay đổi đó là một nội dung của phát triển kinh tế. Thứ ba, những tiến bộ kinh tế chủ yếu phải xuất phát tò động lực nội tại. Nền kinh tế tăng trưởng, cơ cấu các ngành kinh tế thay đổi tiến bộ chủ yếu phải do các nguyên nhân bên trong, do các nguồn lực ứong nước kể cả khi chúng được đầu tư ra nước ngoài.

Do vậy, việc đề cao nội lực là cần thiết và đúng đắn. Thứ tưI chất lượng cuộc sống của dân cư không ngừng được cải thiện và nâng cao. Nói cách khác, người dân phải được thụ hường những thành quả của tăng trưởng kinh tế. Chất lượng cuộc sống được thể hiện ờ mức thu nhập, tuổi thọ, mức độ thụ hường của dịch vụ văn hoá, y tế, giáo dục, cơ hội lựa chọn trong việc thoả mãn các nhu cầu, sự đảm bảo về an ninh, sự bình đẳng, quyền tự do của công dân.

Như vậy, khái niệm phát triển kinh tế có nội dung rộng hơn khái niệm tăng trưởng kinh tế. Nếu tăng trường kinh tế mới chi đề cập tới những thay đổi về lượng của nền kinh tế thì phát ứiển kinh tế không những đề cập tới những thay đổi về lượng, mà còn bao hàm cả những thay đổi về chất.