ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ GIÁO TRÌNH MÔN HỌC 26: CHĂM SÓC BÀ MẸ SAU ĐẺ NGÀNH/NGHỀ: HỘ SINH TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG HỆ ĐÀO TẠO: LIÊN THÔNG (Ban hành kèm theo quyết định số 549 /QĐ-CĐYT-ĐT ngày 9/8/2021 của Hiệu trưởng trường Cao đẳng Y tế Thanh Hoá) Tháng 8, năm 2021 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. LỜI GIỚI THIỆU Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa có bề dày lịch sử đào tạo các thế hệ cán bộ Y - Dược, xây dựng và phát triển hơn 60 năm. Hiện nay, Nhà trường đã và đang đổi mới về nội dung, phương pháp và lượng giá học tập của học sinh/sinh viên nhằm không ngừng nâng cao chất lượng đào tạo.
Để có tài liệu giảng dạy thống nhất cho giảng viên và tài liệu học tập cho học sinh/sinh viên; Đảng uỷ - Ban Giám hiệu Nhà trường chủ trương biên soạn tập bài giảng của các chuyên ngành mà Nhà trường đã được cấp phép đào tạo. Tập bài giảng “Chăm sóc bà mẹ sau đẻ” được các giảng viên Bộ môn Sản biên soạn dùng cho hệ Cao đẳng hộ sinh liên thông, dựa trên chương trình đào tạo của Trường ban hành năm 2021, Thông tư 03/2017/BLĐTBXH ngày 01 tháng 3 năm 2017 của Bộ trưởng Bộ Lao động thương binh xã hội. Vì vậy môn học “Chăm sóc bà mẹ sau đẻ” cung cấp cho người học những kiến thức cơ bản về thay đổi giải phẫu, sinh lý thời kỳ hậu sản, những bệnh lý của bà mẹ thời kỳ hậu sản, chăm sóc bà mẹ thời kỳ hậu sản. Môn học “Chăm sóc bà mẹ sau đẻ”giúp người học khi ra trường có thể vận dụng tốt các kiến thức về chăm sóc bà mẹ sau đẻ đã học vào hoạt động nghề nghiệp.
Tuy nhiên trong quá trình biên soạn tập bài giảng không thể tránh khỏi những thiếu sót. Tập thể biên soạn xin ghi nhận các ý kiến đóng góp xây dựng của các nhà quản lý, đồng nghiệp, độc giả và học sinh/sinh viên, những người sử dụng cuốn sách này để nghiên cứu bổ sung cho tập bài giảng ngày càng hoàn thiện hơn. Tham gia biên soạn Thanh hóa, tháng 8 năm 2021 1.TTƯTBsCK2: Nguyễn Thị Dung Chủ biên 2.Bs: Nguyễn Thị Kim Liên 3.Bs: Lê Đình Hồng 4.Bs: Lê Đức Quỳnh 5. Bác sỹ: Đinh Thị Thu Hằng Thạc sỹ, Bác sỹ: Mai Văn Bảy 6.
CNCKI: Trịnh Thị Oanh 7. CN: Ngô Thị Hạnh MỤC LỤC STT Tên bài Trang 1 Đặc điểm lâm sàng của thời kỳ sau đẻ 1 2 Chăm sóc bà mẹ sau đẻ 8 3 Nhiễm khuẩn sau đẻ 14 4 Các bệnh lý về vú của bà mẹ sau đẻ 22 5 Rối loạn tâm thần sau đẻ 29 6 Nuôi con bằng sữa mẹ 35 7 Tư vấn KHHGĐ cho bà mẹ sau đẻ 42 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC Tên môn học: CHĂM SÓC BÀ MẸ SAU ĐẺ Mã môn học: MH 26 Thời gian thực hiện môn học: 21 giờ: (Lý thuyết: 14 giờ; Thực hành: 06 giờ; Kiểm tra: 01 giờ) I. Vị trí, tính chất của môn học: - Vị trí môn học: Là môn học thuộc khối kiến thức chuyên ngành, được sắp xếp học sau môn "Chăm sóc chuyển dạ và đẻ khó”. - Tính chất môn học: Môn học trang bị cho người học những kiến thức cơ bản về đặc điểm lâm sàng của thời kỳ sau đẻ, tư vấn chăm sóc sản phụ sau đẻ, tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ, tư vấn KHHGĐ cho sản phụ sau đẻ.
Những kiến thức về nguyên nhân, triệu chứng, xử trí và chăm sóc sản phụ mắc nhiễm khuẩn hậu sản, bệnh về vú, rối loạn tâm thần sau đẻ. Mục tiêu môn học: 1. Kiến thức: - Trình bày được những thay đổi giải phẫu, sinh lý ở sản phụ sau đẻ, chăm sóc sản phụ sau đẻ, tư vấn chăm sóc sản phụ sau đẻ, tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ, tư vấn KHHGĐ cho sản phụ sau đẻ. - Trình bày được nguyên nhân, triệu chứng, xử trí và chăm sóc sản phụ mắc nhiễm khuẩn hậu sản, bệnh về vú, rối loạn tâm thần sau đẻ.
Kỹ năng: - Vận dụng được những kiến thức đã học trong giao tiếp, tư vấn giáo dục sức khỏe cho sản phụ sau đẻ, tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ, tư vấn biện pháp tránh thai phù hợp với sản phụ sau đẻ, giao tiếp hiệu quả, hợp tác với các nhân viên y tế với bà mẹ và gia đình của họ. - Vận dụng những kiến thức đã học trong nhận định và lập kế hoạch chăm sóc phù hợp với chẩn đáon một số bệnh lý thường gặp ở thời kỳ hậu sản. - Thực hiện được một số quy trình kỹ thuật trong chăm sóc sản phụ sau đẻ: Khám một sản phụ sau đẻ; Làm thuốc âm hộ; Tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ; Tư vấn biện pháp tránh thai cho bà mẹ sau đẻ (tại phòng thực hành). Năng lực tự chủ và chịu trách nhiệm: - Rèn luyện đạo đức, tác phong người hộ sinh: Tự giác, tích cực, sáng tạo, tự chủ và chịu trách nhiệm, gắn kết với nghề nghiệp trong quá trình học tập, rèn luyện.
Giúp hình thành năng lực chăm sóc sức khỏe phụ nữ trong thời kỳ hậu sản. - Thực hiện nghiêm chỉnh nội quy, quy chế của Nhà trường trong học tập: Đảm bảo an toàn trong học tập, trang phục tiện y, vệ sinh phòng thực tập, thực hiện đúng nguyên tắc vô khuẩn trong sản khoa, vệ sinh môi trường. Nội dung môn học BÀI 1 ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG CỦA THỜI KỲ SAU ĐẺ ( Thời lượng: 02 giờ) GIỚI THIỆU Trong thời kỳ mang thai, các cơ quan sinh dục và vú có những thay đổi để đáp ứng sự phát triển của thai trong tử cung người mẹ. Sau đẻ, ngoại trừ vú vẫn phát triển để tiếp tục sản xuất và bài tiết sữa, còn các bộ phận khác của cơ quan sinh dục dần dần trở về trạng thái bình thường khi không có thai, thời kỳ đó gọi là thời kỳ hậu sản, là khoảng thời gian 42 ngày (6 tuần).
Những thay đổi quan trọng ở cơ quan sinh sản thời kỳ này gồm quá trình phục hồi các mô bị tổn thương, liền chỗ bám rau thai và giảm khối lượng cơ tử cung. MỤC TIÊU Sau khi học xong bài này, người học có khả năng: - Trình bày được sự thay đổi về giải phẫu, sinh lý ở tử cung của sản phụ sau đẻ và một số hiện tượng lâm sàng ở thời kỳ sau đẻ. - Vận dụng được kiến thức đã học trong nhận định, chẩn đoán và lập được kế hoạch chăm sóc sản phụ sau đẻ phù hợp trên lâm sàng. - Chủ động, tích cực làm việc độc lập, làm việc nhóm, kỹ năng làm việc tự chủ và chịu trách nhiệm trong nhận định và chăm sóc sản phụ sau đẻ.
NỘI DUNG CHÍNH 1. Thay đổi về nội tiết - Khi có thai, rau thai tiết ra nhiều estrogen và progesterone. Estrogen tác dụng lên sự phát triển của hệ thống ống dẫn sữa. Progesterone tác dụng lên sự phát triển của các tiểu thùy và nang tuyến sữa.
Sau khi đẻ, nồng độ 2 nội tiết tố trên giảm xuống. - Sau khi bong rau, những nội tiết tố do rau thai sản xuất để bảo vệ thai giảm đáng kể. Nhất là các nội tiết tố hCG, estrogen và progesterone giảm nhanh. Huyết tương mẹ hầu như không còn hCG trong vòng 7 – 10 ngày, Estrogen và Progesterone giảm đến mức cơ bản trong 7 ngày.
Nồng độ Prolactin cũng giảm sau đẻ, nhưng vẫn ở mức cao hơn bình thường trong khoảng 4 tuần sau đẻ không phụ thuộc mẹ có cho bú hay không. - Prolactin được tuyến yên tiết ra, kích thích sự tiết sữa, đồng thời Prolactin sẽ ức chế tiết estrogen và progesterone nên người phụ nữ cho con bú sẽ chậm có kinh trở lại. - Oxytocin được tiết ra từ thùy sau tuyến yên kích thích sự co bóp của ống dẫn sữa để đẩy sữa ra ngoài. Trong cơ chế tiết sữa các phản xạ thần kinh từ sự mút 1 sữa và làm trống bầu sữa mẹ sẽ kích thích tuyến yên tiết ra prolactin và Oxytocin để phát động sự tiết sữa và ép sữa ra ngoài.
Thay đổi giải phẫu ở cơ quan sinh dục 2. Thay đổi ở tử cung 2. Thay đổi ở thân tử cung: Sau đẻ tử cung vẫn tiếp tục co bóp do sự kích thích của Oxytocin. Thời gian ngắn sau khi bong rau và màng ối, tử cung co cứng lại giúp cầm máu ở vị trí rau bám.
Kích thước tử cung giảm đến 350 gram vào cuối tuần thứ 2, tiếp tục giảm dần trong vòng 6 tuần cho đến khoảng 60 – 80 gram và trở về vị trí trong khung chậu. Tử cung không trở lại kích thước ban đầu sau lần đẻ đầu tiên do không giảm hoàn toàn khối lượng cơ. Thay đổi ở lớp cơ tử cung - Sau đẻ cơ tử cung dày khoảng 3 - 4 cm, thành trước và thành sau co chặt lại để cầm máu. Sau đó lớp cơ mỏng dần do các sợi cơ nhỏ đi và ngắn lại, một số sợi cơ thoái hoá mỡ và tiêu đi, tử cung dần nhỏ lại.
Mạch máu cũng co lại do sự co hồi của lớp cơ đan. - Trong tuần đầu tiên sau đẻ tử cung tiếp tục co bóp gây các cơn đau sau đẻ. Thường đau nhất trong vòng 24 giờ sau đẻ, nhưng có thể kéo dài do phản xạ tiết sữa. Sản phụ đẻ con rạ thường cảm thấy đau nhiều hơn con so.
Thay đổi ở đoạn dưới và cổ tử cung Khi chuyển dạ, đoạn dưới dài 10 cm, sau đẻ đoạn dưới tử cung gấp lại như một đàn xếp còn khoảng 5cm, sau đó mỗi ngày co lại 1cm, dần dần ngắn lại, sau 5 - 8 ngày trở về thành eo tử cung làm lỗ trong của cổ tử cung đóng lại. Lỗ ngoài của cổ tử cung đóng muộn hơn khoảng 12 – 13 ngày sau đẻ. Như vậy ống cổ tử cung đã được tái lập, nhưng không phải là hình ống nữa, mà là hình nón đáy ở dưới, vì lỗ ngoài cổ tử cung đã bị biến dạng từ hình tròn thành hình dẹt và thường hé mở. Sự thay đổi ở niêm mạc và phúc mạc - Thay đổi ở niêm mạc: sau đẻ, để trở lại bình thường niêm mạc tử cung phải trải qua 2 giai đoạn: + Giai đoạn thoái triển: xảy ra trong 14 ngày đầu sau đẻ lớp bề mặt các ống tuyến, sản bào bị hoại tử đào thải để lại lớp đáy là nguồn gốc của niêm mạc tử cung mới.