Giáo trình Kiểm soát nhiễm khuẩn hệ Cao đẳng - CĐ Y tế Thanh Hóa

Tải miễn phí Giáo trình Kiểm soát nhiễm khuẩn (KSNK) hệ Cao đẳng ngành Y sỹ đa khoa. Tài liệu học tập chuẩn, full PDF do CĐ Y Tế Thanh Hóa ban hành.

• Tác giả: Thạc Sỹ Bác Sỹ Mai Văn Bảy
• Trường học: Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa
• Chuyên ngành: Y Sỹ Đa Khoa
• Đề tài: Kiểm Soát Nhiễm Khuẩn
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của Kiểm soát Nhiễm khuẩn

Kiểm soát nhiễm khuẩn là một môn học cơ bản trong chương trình đào tạo Cao đẳng Y sỹ đa khoa tại các trường y tế. Môn học này cung cấp những kiến thức nền tảng về nhiễm khuẩn bệnh viện, các nguyên tắc và biện pháp phòng chống nhiễm khuẩn hiệu quả. Theo Giáo trình do Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa ban hành năm 2023, nhiễm khuẩn bệnh viện là vấn đề sức khỏe công cộng toàn cầu, ảnh hưởng đến bệnh nhân, nhân viên y tế và cộng đồng. Việc nắm vững kiến thức về kiểm soát nhiễm khuẩn giúp sinh viên sau khi tốt nghiệp có thể áp dụng hiệu quả vào thực hành chuyên môn. Đây là nền tảng để phòng ngừa các bệnh nhiễm khuẩn thường gặp trong cơ sở y tế và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

1.1. Định nghĩa và khái niệm cơ bản

Nhiễm khuẩn bệnh viện là tình trạng xâm nhập và phát triển của vi khuẩn gây bệnh trong cơ thể bệnh nhân trong quá trình điều trị tại bệnh viện. Kiểm soát nhiễm khuẩn bao gồm các biện pháp phòng ngừa, điều trị và giám sát để giảm thiểu nguy cơ lây lan các bệnh nhiễm khuẩn. Môn học này không chỉ tập trung vào phòng chống nhiễm khuẩn mà còn hướng dẫn cách khử khuẩn và tiệt khuẩn dụng cụ y tế một cách khoa học.

1.2. Vai trò của Giáo trình Cao đẳng

Giáo trình Kiểm soát nhiễm khuẩn hệ Cao đẳng được biên soạn dựa trên chương trình đào tạo năm 2021 của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa. Nó cung cấp kiến thức toàn diện về vệ sinh môi trường bệnh viện, phân loại và xử lý chất thải y tế, cũng như giám sát nhiễm khuẩn bệnh viện. Tài liệu này là nguồn tham khảo chính thức cho học sinh, sinh viên và các nhà quản lý y tế.

II. Nội dung chính của Giáo trình Kiểm soát Nhiễm khuẩn

Giáo trình Kiểm soát nhiễm khuẩn của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa được chia thành 9 bài học toàn diện, bao gồm các kiến thức lý thuyết và kỹ thuật thực hành. Chương trình được thiết kế để sinh viên hiểu rõ về biện pháp phòng ngừa bệnh nhiễm khuẩn, khử khuẩn dụng cụ y tế, vệ sinh khoa phòng và quản lý chất thải y tế. Mỗi bài học được cấu trúc logic từ cơ bản đến nâng cao, giúp sinh viên dễ dàng tiếp thu và ứng dụng thực tế. Ngoài ra, giáo trình cũng hướng dẫn cách giám sát nhiễm khuẩn bệnh viện và xử lý các tình huống phơi nhiễm với máu và dịch cơ thể.

2.1. Các bài học chuyên sâu về phòng chống

Giáo trình bao gồm các bài học về phòng ngừa bệnh nhiễm khuẩn thường gặp tại bệnh viện, bao gồm các biện pháp kiểm soát cụ thể. Ngoài ra, có các bài học về chức năng khoa chống nhiễm khuẩn trong tổ chức y tế. Các kiến thức này được xây dựng dựa trên tiêu chuẩn quốc tế và Thông tư 03/2017 của Bộ Lao động.

2.2. Kỹ thuật khử khuẩn và tiệt khuẩn

Một phần quan trọng của giáo trình là bài 7 về khử khuẩn và tiệt khuẩn, cung cấp hướng dẫn chi tiết về các phương pháp xử lý dụng cụ y tế. Sinh viên học cách lựa chọn hóa chất, sử dụng máy móc hiện đại và tuân theo quy trình tiệt khuẩn chuẩn. Các kỹ thuật này rất cần thiết để đảm bảo an toàn y tế.

III. Chất lượng và tính khoa học của Giáo trình

Giáo trình Kiểm soát nhiễm khuẩn của Trường Cao đẳng Y tế Thanh Hóa được biên soạn bởi các chuyên gia y tế giàu kinh nghiệm, dưới sự chủ biên của ThS.BS Mai Văn Bảy và các nhà giáo dục khác. Giáo trình tuân thủ những tiêu chuẩn y tế quốc tế và quy định của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội. Mục tiêu của giáo trình là cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản và kỹ năng thực hành cần thiết để làm việc trong môi trường y tế. Ngoài ra, giáo trình còn phát triển năng lực tự chủ và trách nhiệm của sinh viên trong việc lựa chọn phương pháp dự phòng và xử lý chất thải y tế đúng quy định.

3.1. Các mục tiêu học tập chi tiết

Giáo trình đề ra các mục tiêu rõ ràng về kiến thức, kỹ năng và năng lực tự chủ. Sinh viên học cách trình bày khái niệm nhiễm khuẩn bệnh viện, tiến hành vệ sinh môi trường đúng trình tự, và phân loại rác thải y tế chính xác. Đây là nền tảng để sinh viên phát triển thành chuyên gia y tế có trách nhiệm.

3.2. Sự hỗ trợ của tài liệu học tập

Tài liệu được phép sử dụng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích đào tạo và tham khảo theo quy định bản quyền. Giáo trình cung cấp một tài liệu học tập thống nhất cho cả giảng viên và sinh viên, giúp đảm bảo chất lượng đào tạo. Nhà trường liên tục cải tiến để giáo trình ngày càng hoàn thiện.

IV. Ứng dụng thực tế và tầm quan trọng trong y tế

Kiểm soát nhiễm khuẩn không chỉ là môn học lý thuyết mà là một lĩnh vực ứng dụng thực tế rất quan trọng trong bệnh viện. Sinh viên sau khi hoàn thành khóa học sẽ có khả năng vận dụng kiến thức để phòng ngừa bệnh nhiễm khuẩn, quản lý chất thải y tế an toàn, và giám sát tình hình nhiễm khuẩn trong cơ sở y tế. Các biện pháp kiểm soát được dạy trong giáo trình có thể giảm nguy cơ lây nhiễm và bảo vệ sức khỏe của bệnh nhân, nhân viên y tế và cộng đồng. Việc vệ sinh môi trường bệnh viện và khử khuẩn dụng cụ đúng quy định là những hành động cụ thể hàng ngày của nhân viên y tế.

4.1. Ảnh hưởng tích cực đến chất lượng y tế

Khi sinh viên áp dụng những kiến thức từ giáo trình, chất lượng dịch vụ y tế được cải thiện đáng kể. Tỷ lệ nhiễm khuẩn bệnh viện sẽ giảm, bệnh nhân được điều trị trong môi trường an toàn và sạch sẽ. Đây là yếu tố quyết định đến sự hài lòng của bệnh nhân và uy tín của cơ sở y tế.

4.2. Phát triển năng lực chuyên môn lâu dài

Việc học tập giáo trình này giúp sinh viên phát triển tư duy khoa học và kỹ năng giải quyết vấn đề trong lĩnh vực kiểm soát nhiễm khuẩn. Các nhân viên y tế được trang bị kiến thức cập nhật và hiện đại sẽ có thể thích ứng với những thay đổi trong quy định và công nghệ y tế, góp phần nâng cao tiêu chuẩn chăm sóc bệnh nhân toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHIỄM KHUẨN BỆNH VIỆN VÀ CÁC BIỆN PHÁP KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN Giới thiệu Nhiễm khuẩn bệnh viện là một thực trạng xảy ra ở khắp nơi trên thế giới, kể cả những quốc gia phát triển và các nước nghèo. Các nhà khoa học cho rằng nhiễm khuẩn bệnh viện có thể dẫn đến các hậu quả tồi tệ như: làm tăng tỷ lệ mắc bệnh, tăng tỷ lệ tử vong, tăng số ngày điều trị, tăng chi phí chữa bệnh và tăng sự kháng thuốc. Tại các nước đang phát triển, tình hình nhiễm khuẩn bệnh viện xảy ra càng nặng nề hơn do không có đủ nguồn lực để thực hiện công tác kiểm soát nhiễm khuẩn. Chúng không những ảnh hưởng đến người bệnh mà còn cho cả các nhân viên y tế.

Trình được định nghĩa nhiễm khuẩn bệnh viện. Kể được tên các loại nhiễm khuẩn bệnh viện và tác nhân gây bệnh thường gặp. Trình bày được các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn Nội dung chính 1. Đại cương Nhiễm khuẩn mà người bệnh mắc phải trong quá trình khám bệnh, chữa bệnh và chăm sóc sức khoẻ tại các cơ sở y tế được gọi chung là nhiễm khuẩn bệnh viện (NKBV).

Tất cả người bệnh nằm điều trị tại bệnh viện đều có nguy cơ mắc nhiễm khuẩn bệnh viện. Đối tượng có nguy cơ nhiễm khuẩn bệnh viện cao là trẻ em, người già, người bệnh suy giảm hệ miễn dịch, thời gian nằm điều trị kéo dài, không tuân thủ nguyên tắc vô trùng trong chăm sóc và điều trị, nhất là không tuân thủ rửa tay và sử dụng quá nhiều kháng sinh. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhiễm khuẩn bệnh viện được định nghĩa như sau: “Nhiễm khuẩn bệnh viện là những nhiễm khuẩn mắc phải trong thời gian người bệnh điều trị tại bệnh viện và nhiễm khuẩn này không hiện diện cũng như không nằm trong giai đoạn ủ bệnh tại thời điểm nhập viện. Nhiễm khuẩn bệnh viện thường xuất hiện sau 48 giờ kể từ khi người bệnh nhập viện” (sơ đồ 1).

Thời gian nằm viện 48 giờ t Vào viện Ra viện NK Bệnh viện Sơ đồ 1: Thời gian xuất hiện nhiễm khuẩn Bệnh viện 3 Nhiễm khuẩn liên quan đến cơ sở khám bệnh, chữa bệnh không chỉ là chỉ số chất lượng chuyên môn, mà còn là chỉ số an toàn của người bệnh, chỉ số đánh giá sự tuân thủ về thực hành của nhân viên y tế, chỉ số đánh giá hiệu lực của công tác quản lý và là một chỉ số rất nhạy cảm đối với người bệnh và xã hội. Các nhiễm khuẩn Bệnh viện thường gặp Một vài thập kỷ gần đây hầu hết các nghiên cứu của các tác giả trên thế giới và trong nước đều cho thấy nhiễm khuẩn Bệnh viện thường có liên quan đến khoa Hồi sức tích cực trong đó phổ biến là nhiễm khuẩn phổi, sau đó nhiễm khuẩn huyết, nhiễm khuẩn tiết niệm và nhiễm khuẩn vết mổ. Các nhiễm khuẩn này đóng vai trò chính trong số lượng nhiễm khuẩn tại các Bệnh viện và thường chiếm tỷ lệ cao nhất tập trung tại các Bệnh viện lớn.1 Viêm phổi bệnh viện Là nhiễm khuẩn thường gặp trong NKBV và tỷ lệ mắc từ 15% đến 20% tổng số NKBV. Với người bệnh nặng, tỷ lệ mắc cao từ 10% đến 65% và có thể cao gấp từ 6 đến 12 lần đối với người bệnh thở máy.

Người bệnh nhiễm trùng phổi do thở máy thường có tỷ lệ tử vong từ 25% đến 60%. Tác nhân gây viêm phổi rất phong phú có thể là vi khuẩn, nấm, vi rút.2 Nhiễm khuẩn vết mổ Là những nhiễm khuẩn xảy ra tại vị trí phẫu thuật, thường chịu ảnh hưởng bởi nhiều tác động trong quá trình từ trước, trong và sau phẫu thuật. Nhiễm khuẩn có thể do nguy cơ từ môi trường ngoại sinh như không khí, dụng cụ y tế, từ phẫu thuật viên hoặc nhân viên y tế khác; do nội sinh từ hệ vi khuẩn chí trên da, tại vị trí phẫu thuật hoặc hiếm hơn là từ máu được truyền trong quá trình phẫu thuật. Ngoài ra nhiễm khuẩn còn phụ thuộc vào chất lượng của kỹ thuật phẫu thuât, thời gian và vị trí phẫu thuật, tình trạng dinh dưỡng cho người bệnh, thuốc ức chế miễn dịch; sự có mặt của vật lạ như ống dẫn lưu, độc lực của vi khuẩn, sự đồng phát nhiễm trùng ở nhiều vị trí khác nhau và kinh nghiệm của phẫu thuật viên.

Nhiễm khuẩn vết mổ có tỷ lệ mắc cao, thường đứng thứ hai sau nhiễm khuẩn đường hô hấp, và tác nhân gây nhiễm khuẩn có thể là các cầu khuẩn gram dương như S.aureus, SCN và có thể là E.coli, Acinetobacter baumannii, P.aeruginosa và Candida spp. Nhiễm khuẩn đường tiết niệu Là những nhiễm khuẩn xảy ra ở đường tiết niệu, thường đứng hàng thứ hai hoặc ba tùy theo nghiên cứu, tỷ lệ mắc cao ở những người già, người có đặt thong tiểu. Có tới 80% trường hợp nhiễm khuẩn đường tiết niệu liên quan đến đặt dẫn lưu bàng quang và tỷ lệ nhiễm khuẩn tiết niệu nặng đặc biệt cao trong một số trường hợp như thay thận, giới nữ, đái đường và suy thận. Nhiễm khuẩn tiết niệu bệnh viện thường do trực khuẩn Gram âm, trong đó hay gặp nhất là Escherichia coli, Proteus mirabilis, Klebsiella spp và P.aeruginosa; ngoài ra còn có thể gặp Enterococci và Enterobacter spp.

Nấm Cadida cũng được xem là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây nhiễm khuẩn tiết tiệu ở khoa HSTC. Nhiễm khuẩn huyết 4 Là những nhiễm khuẩn tiên phát hoặc thứ phát từ những vị trí khác trên cơ thể. Nhưng khoảng một nửa nguyên nhân là do có can thiệp vào mạch máu và phải nói tới đầu tiên là đặt cathete tĩnh mạch trung tâm. Và nhiễm trùng huyết do đặt các dụng cụ nội mạch chiếm chiếm khoảng 15% trong tổng số NKBV và ảnh hưởng trực tiếp tới khoảng 1% người bệnh điều trị nội trú.

Về chi phí thì nhiễm khuẩn huyết phải chịu chi phí cao nhất và tỷ lệ tử vong khoảng 18%.5 Nhiễm khuẩn vết bỏng Người bệnh bỏng, bề mặt da bị tổn thương, sự kết hợp giữa tình trạng bệnh và sử dụng dụng cụ xâm lấn trong quá trình điều trị là điều kiện thuận lợi cho NKBV, tụ cầu vàng và Pseudomonas là vi khuẩn kháng thuốc thường phân lập đươc trong tổn thương nhiễm trùng bỏng. Mặt khác, vết bỏng sâu, mô hoại tử là môi trường thuận lợi cho VSV xâm nhập, phát triển và dễ gây nhiễm khuẩn huyết. Các chủng vi khuẩn phân lập được từ bệnh phẩm mủ nhiễm trùng bỏng qua nhiều công trình nghiên cứu cho thấy thường gặp là Pseudomonas spp, Staphylococcus aureus và Klebsiella spp.6 Các nhiễm khuẩn khác Ngoài một số loại nhiễm khuẩn bệnh viện thường gặp nói trên đã dược hầu hết các tác giả đề cập tới trong các nghiên cứu của mình, nhưng còn nhiều loại nhiễm khuẩn ở các vị trí tiềm ẩn khác trong bệnh viện như: Nhiễm khuẩn da và mô mềm, nhiễm khuẩn dạ dày - ruột, Viêm xoang, nhiễm khuẩn mắt và kết mạc, viêm màng nội mạc tử cung, … 3. Các tác nhân gây nhiễm khuẩn bệnh viện 3.

Vai trò gây bệnh của vi khuẩn Vi khuẩn gây NKBV có thể từ hai nguồn gốc khác nhau, vi khuẩn nội sinh, thường cư trú ở lông, tuyến mồ hôi, tuyến chất nhờn. Bình thường trên da có khoảng 13 loài vi khuẩn ái khí được phân bố khắp cơ thể và có vai trò ngăn cản sự xâm nhập của VSV gây bệnh. Một số vi khuẩn nội sinh có thể trở thành căn nguyên nhiễm trùng khi khả năng bảo vệ tự nhiên của vật chủ bị tổn thưởng. Vi khuẩn ngoại sinh, là vi khuẩn có nguồn gốc ngoại lai, có thể từ dụng cụ y tế, nhân viên y tế, không khí, nước hoặc lây nhiễm chéo giữa các người bệnh.

Vi khuẩn Gram dương, cầu khuẩn: Tụ cầu vàng (Staphylococcuc aureus) đóng vai trò quan trọng đối với NKBV từ cả hai nguồn nội sinh và ngoại sinh. Tụ cầu vàng có thể gây nên nhiễm trùng đa dạng ở phổi, xương, tim, nhiễm khuẩn huyết và đóng vai trò quan trọng trong NKBV có liên quan đến truyền dịch, ống thở, nhiễm khuẩn vết bỏng và nhiễm khuẩn vết mổ. Vi khuẩn Staphylococcus saprophyticus thường là căn nguyên gây nhiễm trùng tiết niệu tiên phát, là loài gây nhiễm khuẩn có tỷ lệ cao thứ hai (sau tụ cầu vàng) ở người bệnh nhiễm khuẩn vết bỏng. Liên cầu beta tán huyết (beta- hemolytic) đóng vai trò quan trọng trong các biến chứng viêm màng cơ tim và khớp.

Các tác giả trong nước cho thấy, nhiễm khuẩn do chấn thương, nhiễm khuẩn ngoại khoa hay nhiễm khuẩn vết bỏng tỷ lệ vi khuẩn Gram (+), đặc biệt là S.aureus thường gặp nhiều hơn các nhiễm khuẩn phổi và nhiễm khuẩn đường tiết niệu. Nguyễn Văn Hiếu (2008), nhiễm khuẩn vết bỏng có tỷ lệ vi khuẩn 5 Gram (+) là 31,3%, cao hơn nhiều so với nhiễm khuẩn phổi (6,2%), nhiễm khuẩn vết mổ (12,1%) và tỷ lệ phối hợp cao nhất là P. Vi khuẩn Gram âm, trong đó các trực khuẩn Gram (-) thường có liên quan nhiều đến NKBV và phổ biến trên người bệnh nhiễm trùng phổi tại khoa điều trị tích cực. Họ vi khuẩn đường ruột (Enterobacteriaceae) thường cư trú trên đường tiêu hoá của người và động vật, đang là mối quan tâm lớn trong NKBV do có khả năng kháng cao với các nhóm kháng sinh amiglycoside, β-lactamase và có khả năng truyền tính kháng qua plasmid.

Chủng Acinetobacter spp, trong đó đáng quan tâm nhất là chủng A.baumannii, thường gặp trong không khí bệnh viện, nước máy, ống thông niệu đạo, máy trợ hô hấp. Ngoài ra còn thấy trong đờm, nước tiểu, phân, dịch nhầy âm đạo. Ngày nay NKBV do Acinetobacter spp đang có chiều hướng gia tăng rõ rệt. Vi khuẩn thuộc giống Klebsiella spp thường xuyên là nguyên nhân NKBV và vi khuẩn này có khả năng lan nhanh tạo thành các vụ dịch tại bệnh viện.

Loài Klebsiella pneumoniae, thường có vai trò quan trọng trong nhiễm trùng tiết niệu, phổi, nhiễm trùng huyết và mô mềm. Nhiều nghiên cứu trong nước và quốc tế đã khẳng định, vi khuẩn Escherichia coli gây nhiễm trùng chủ yếu trên đường tiết niệu, sinh dục của phụ nữ và nhiễm trùng vết mổ. Trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa), là vi khuẩn Gram (-), ưa khí thuộc họ Pseudomonadaceae. Người bệnh nhiễm trùng được phát hiện thấy trực khuẩn mủ xanh ở phổi, mặt trong bàng quang, bể thận, buồng tử cung, thành ống dẫn lưu và bề mặt kim loại máy tạo nhịp tim.

Các vi khuẩn gây nhiễm trùng huyết trên người bệnh bỏng chủ yếu là trực khuẩn mủ xanh và tụ cầu vàng, trong đó trực khuẩn mủ xanh đã kháng hầu hết các kháng sinh thông thường. Nhiều nghiên cứu trong nước và nước ngoài đều đi đến thống nhất trực khuẩn Gram âm là căn nguyên hàng đầu gây nhiễm trùng cơ hội và các loài thường gặp là P.aeruginosa, Acinetobacter spp, E.coli, Klebsiella spp và Enterobacter spp.