Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC BẢO VỆ ĐỘNG VẬT CHO TRẺ 5- 6 TUỔI QUA TRÒ CHƠI HỌC TẬP Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GIÁO DỤC BẢO VỆ ĐỘNG VẬT CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI QUA TRÒ CHƠI HỌC TẬP Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Những khái niệm cơ bản a. Động vật ĐV là một nhóm sinh vật đa bào, nhân chuẩn, được phân loại là giới ĐV (Animalia, đồng nghĩa: Metazoa ) trong hệ thống phân loại 5 giới.
Cơ thể của chúng lớn lên khi phát triển. Hầu hết ĐV có khả năng di chuyển một cách tự nhiên và độc lập. ĐV thuộc giới tự nhiên hữu sinh. ĐV rất đa dạng về đặt điểm, cấu tạo, vận động, môi trường sống… ĐV cho con người thức ăn, dược liệu, đồ dùng, cảnh đẹp, tạo hệ sinh thái cân bằng … Do vậy, con người cần chăm sóc, BVĐV [24, tr.
ĐV được phân loại theo hai nhóm chủ yếu là ĐV không xương sống (thân lỗ, ruột khoang, giun dẹp, giun tròn, giun đốt, thân mềm, chân khớp và da gai) và ĐV có xương sống (cá, lưỡng cư, bò sát, chim và thú) [17, tr.12], Đề tài xác định khái niệm ĐV như sau: ĐV là sinh vật có khả năng tạo cho mình dưỡng chất từ nguồn thức ăn là thực vật, là ĐV khác hoặc ăn tạp. ĐV là cơ thể sống có khả năng dinh dưỡng, hô hấp, sinh sản, phát triển để duy trì sự sống. Nó có cấu tạo phù hợp với chức năng sống, môi trường sống, có thể thích nghi với môi trường sống. Hầu hết ĐV có khả năng di chuyển một cách tự nhiên và độc lập.
Giáo dục bảo vệ động vật cho trẻ mầm non Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu [5]. Bảo vệ nghĩa là sự giữ gìn, bênh vực bằng lí lẽ để giữ vững ý kiến quan điểm; chống lại mọi sự huỷ hoại, xâm phạm để giữ cho luôn luôn được nguyên vẹn [5, tr. Trên cơ sở đó, đề tài xác định khái niệm GDBVĐV cho trẻ mầm non là quá trình nhằm phát triển ở trẻ những hiểu biết sơ đẳng về ĐV, quan tâm đến 8 các vấn đề về ĐV phù hợp với lứa tuổi được thể hiện qua kiến thức, thái độ, kỹ năng, hành vi của trẻ đối với ĐV. Đặc điểm nhận thức của trẻ 5 - 6 tuổi về thế giới động vật a.
Trẻ có nhu cầu cao trong việc nhận thức thế giới động vật Nhu cầu nhận thức là một trong những nhu cầu cơ bản, vốn có ở con người, phát triển mạnh ở lứa tuổi MN. - Trẻ muốn có những ấn tượng về các con vật bằng những nỗ lực nhận thức của mình. Ngoài những câu hỏi về tên gọi, đặc điểm của con vật, trẻ 5-6 tuổi còn quan tâm đến bản chất của hiện tượng. Nó giúp trẻ làm quen với những đặc điểm, tính chất của sự vật hiện tượng, tạo nên mối quan hệ giữa chúng.
Trẻ đặc biệt thích tiếp xúc, chơi, giao tiếp và khám phá thế giới ĐV để thu thập kiến thức mới, mở rộng tầm nhìn để chính xác hoá những kinh nghiệm cá nhân, nhất là với những con vật nuôi thể hiện cảm xúc thân thiện với người như chó, mèo. - Nhu cầu có những ấn tượng tạo ra tính ham hiểu biết, thể hiện rõ trong hệ thống câu hỏi đa dạng của trẻ. Trẻ 5-6 tuổi: hỏi về nguồn gốc, đặc điểm, giả định (từ đâu/tại sao/nếu. - Nhu cầu ham hiểu biết kích thích hứng thú nhận thức ở trẻ: trẻ muốn biết cái mới, làm rõ cái chưa hiểu về đặc điểm, tính chất của sự vật hiện tượng, ham muốn đi sâu vào bản chất, tìm ra mối quan hệ giữa chúng.
Trẻ tập trung chú ý cao độ, độc lập giải quyết nhiệm vụ, được trải nghiệm nhiều xúc cảm tích cực như ngạc nhiên, vui sướng với kết quả nhận thức của mình, tự tin vào bản thân mình… [23, tr. Nhận thức của trẻ mang nặng trực quan, cảm tính Do khả năng nhận thức, kinh nghiệm và mức độ tích luỹ tri thức của trẻ còn hạn chế nên sự nhận thức của trẻ nhiều khi không phản ánh quy luật tồn tại khách quan của thế giới xung quanh mà lại theo tình cảm và cách nghĩ riêng của trẻ. Trẻ thường dùng trực giác để suy đoán, giải thích sự vật, hiện tượng theo cảm nhận cá nhân. Nhận thức của trẻ về MTXQ thường mang tính nhận mặt: gọi đúng tên đối tượng, biết nó là cái gì, của ai…nhưng không giải thích được vì sao mình biết; chưa tách được các dấu hiệu đặc trưng của chúng.
Khi được hướng dẫn thì trẻ nhận biết được các thuộc tính bên ngoài của sự vật hiện tượng còn các dấu hiệu bên trong thuộc về bản chất thì trẻ hầu như chưa nhận ra được. 9 - Kết quả nhận thức ĐV của trẻ chủ yếu thông qua hoạt động trực tiếp (tiếp xúc bằng các giác quan; bằng thử nghiệm, thí nghiệm và thực hành.) hoặc gián tiếp với đối tượng (qua tương tác, chia sẻ kinh nghiệm với cô, với bạn.; qua tư duy suy luận; qua TC. Khi được tham gia vào các hoạt động phù hợp với trình độ, khả năng của trẻ thì việc học sẽ hiệu quả hơn, sự phát triển nhận thức được thúc đẩy mạnh mẽ hơn. - Trẻ dễ tập trung chú ý, ghi nhớ, tái hiện những sự vật hiện tượng mới lạ, hấp dẫn, ngộ nghĩnh và chuyển động khi có hứng thú và được trải nghiệm phù hợp.
Các con vật đều có thể di chuyển, rất sinh động, đẹp, hấp dẫn, tiếng kêu và màu sắc đa dạng, thú vị nên trẻ đặc biệt thích khám phá ĐV và tiếng kêu của nó. - Khả năng nhận thức của trẻ phụ thuộc vào môi trường xã hội, sức khoẻ. Trẻ sống trong môi trường có nhiều vật nuôi sẽ hiểu biết nhiều hơn về vật nuôi đó, trẻ sống trong môi trường nhiều ĐV hoang dã như ĐV dưới nước, ĐV rừng. sẽ hiểu về loài ĐV trẻ thường quan sát thấy.
Nếu không có cơ hội tiếp xúc trực tiếp với ĐV, trẻ có thể nhận biết về ĐV qua tranh ảnh, phim tài liệu. với điều kiện là người lớn tạo cho trẻ môi trường sống và học hỏi có đủ các phương tiện trực quan [23, tr. Tuy khả năng nhận thức của trẻ về ĐV còn rất hạn chế nhưng ở độ tuổi này trẻ rất tò mò về chúng, bởi vậy GV cần phải nắm bắt được tâm lí của trẻ, khả năng của trẻ đề từ đó có phương pháp hoạt động giúp trẻ khám phá về thế giới ĐV một cách nhẹ nhàng, dễ hiểu và tạo sự hứng thú ở trẻ. Quá trình hình thành khái niệm của trẻ là sự tự điều chỉnh Đây là quá trình tâm sinh lý tích cực để hình thành biểu tượng, khái niệm về sự vật hiện tượng xung quanh trẻ.
Việc tiếp xúc với các sự vật, hiện tượng sau khi sinh giúp trẻ tiếp thu, lưu giữ thông tin sau khi đã đặt tên, phân loại. Ví dụ, lần đầu nhìn thấy con bọ nẹt, trẻ gọi nó là con màu xanh có gai. Có 2 hành động tâm lý xảy ra trong quá trình tiếp thu, lưu giữ thông tin: - Quá trình đồng hoá: xảy ra khi thông tin mới về sự vật hiện tượng được sắp xếp gần với thông tin cũ có liên quan đã lưu giữ trước đây trong não tạo thành cấu trúc nhận thức. Đó là tập hợp các sự vật hiện tượng có liên quan đến khái niệm.
Cấu trúc nhận thức sẽ phát triển mỗi khi trẻ trải qua một kinh nghiệm có liên quan đến khái niệm đó. 10 - Quá trình điều ứng: xuất hiện khi thông tin mới mâu thuẫn với thông tin cũ đã được lưu giữ trong cấu trúc nhận thức, chúng sẽ rơi vào trạng thái mất cân bằng. Lúc đó, trẻ sẽ tích cực tìm kiếm thông tin bổ sung để tạo ra cấu trúc nhận thức mới. Trẻ sẽ có động cơ học hỏi, sẵn sàng tiếp nhận thông tin mới để thoả mãn nhu cầu hiểu biết, khi đã tạo ra cấu trúc nhận thức mới, lý giải được các hiện tượng trẻ sẽ trở lại trạng thái cân bằng.
Hai quá trình này diễn ra liên tục giúp trẻ tích cực khám phá các sự vật hiện tượng để lĩnh hội tri thức, hình thành khái niệm. GV cần xác định nội dung và sử dụng phương pháp phù hợp khi tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với MTXQ nhằm giúp trẻ tiếp thu, lưu giữ thông tin về các đối tượng. Trẻ 5-6 tuổi nhận biết đầy đủ hơn về mình, có ý thức trong lời nói, hành động phù hợp với giới tính; có thể lĩnh hội các khái niệm sơ đẳng, lập luận và kết luận chính xác hơn. Khả năng khám phá của trẻ tốt hơn, có thể so sánh các đối tượng, các nhóm đối tượng; có thể tổng hợp, khái quát dấu hiệu chung của các đối tượng.
Trẻ thích khám phá mối quan hệ, bản chất của đối tượng. Trẻ có khả năng, có nhu cầu giải thích trạng thái xúc cảm, tình cảm của mình và người khác; đánh giá người khác qua xúc cảm, tình cảm, hành động cụ thể; xuất hiện tình bạn; có trách nhiệm trong thực hiện nghĩa vụ, nỗ lực thực hiện các hành vi có văn hóa trong các hoạt động và sinh hoạt [23,tr. Mục tiêu giáo dục bảo vệ động vật cho trẻ 5 - 6 tuổi Việc giáo dục bảo vệ ĐV hướng tới các mục tiêu sau: * Về kiến thức Trẻ có hiểu biết ban đầu về ĐV: - Tên gọi - Đặc điểm: màu sắc, kích thước hình dạng… - Tiếng kêu - Biết cấu tạo phì hợp với vận động, nơi sống - Vận động, di chuyển - Thức ăn - Nơi ở/ nơi kiếm ăn: trên mặt đất, dưới nước, … - Quá trình phát triển / vòng đời + Sự phát triển: từ lúc nhỏ nhất đến lúc trưởng thành. + Vòng đời: trưởng thành - các giai đoạn tạo ra thế hệ mới - trưởng thành.
11 Trẻ có những kiến thức ban đầu về sự phù hợp giữa cấu tạo với vận động, sự thích ứng với điều kiện sống như thay đổi màu sắc, xù lông tức giận, giao chiến…; tập tính vận động, di cư trú đông, hoạt động ban ngày/ ban đêm… * Về kỹ năng - hành vi - Trẻ thực hiện được một số hành động chăm sóc, bảo vệ khi tiếp xúc với ĐV phù hợp với lứa tuổi. - Thực hiện một số hành động bảo vệ môi trường sống của chúng. - Tránh xa những con vật nguy hiểm, biết / có ý thức tiêu diệt những con vật có hại.