Rào Cản Kỹ Thuật Đối Với Hàng Dệt May Xuất Khẩu Và Giải Pháp Của Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu và giải pháp của việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Phạm Thị Lụa
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Nhiễu
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Thương Mại
• Chuyên ngành: Thương mại
• Đề tài: Giải Pháp Vượt Rào Cản Kỹ Thuật Đối Với Hàng Dệt May Xuất Khẩu Của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do lựa chọn đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của Luận án
• Kết cấu của Luận án
• TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• Các nghiên cứu của nước ngoài
• Các nghiên cứu ở trong nước
• NHỮNG VẤN ĐỀ CÒN TỒN TẠI TRONG CÁC NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• PHẦN NỘI DUNG, KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RÀO CẢN KỸ THUẬT VÀ VƯỢT RÀO CẢN KỸ THUẬT TRONG XUẤT KHẨU HÀNG DỆT MAY
• 1.1. KHÁI NIỆM, PHÂN LOẠI VÀ TÁC ĐỘNG CỦA RÀO CẢN KỸ THUẬT TRONG THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ
• 1.1.1. Khái niệm rào cản kỹ thuật
• 1.1.2. Phân loại rào cản kỹ thuật
• 1.1.3. Tác động của rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế
• 1.1.3.1. Đối với nước xuất khẩu
• 1.1.3.2. Đối với nước nhập khẩu
• 1.2. RÀO CẢN KỸ THUẬT ĐỐI VỚI HÀNG DỆT MAY XUẤT KHẨU
• 1.2.1. Khái niệm về rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu
• 1.2.2. Các loại rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may
• 1.2.3. Vượt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu
• 1.2.4. Phương thức vượt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu
• 1.2.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng vượt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu của một quốc gia
• 1.2.5.1. Các nhân tố quốc tế
• 1.2.5.2. Các nhân tố trong nước
• 1.3. KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƯỚC VỀ VƯỢT QUA RÀO CẢN KỸ THUẬT ĐỐI VỚI HÀNG DỆT MAY XUẤT KHẨU VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
• 1.3.1. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới
• 1.3.1.1. Kinh nghiệm của Trung Quốc
• 1.3.1.2. Kinh nghiệm của Ấn Độ
• 1.3.1.3. Kinh nghiệm của Thái Lan
• 1.3.2. Bài học rút ra cho Việt Nam
• 1.3.2.1. Bài học thành công có thể vận dụng
• 1.3.2.2. Bài học không nên vận dụng
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG RÀO CẢN KỸ THUẬT ĐỐI VỚI HÀNG DỆT MAY XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM VÀ CÁC BIỆN PHÁP ÁP DỤNG ĐỂ VƯỢT RÀO CẢN
• 2.1. KHÁI QUÁT VỀ XUẤT KHẨU HÀNG DỆT MAY CỦA VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1.1. Tình hình xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam
• 2.1.2. Đánh giá chung về thực trạng xuất khẩu dệt may của Việt Nam thời gian qua
• 2.2. RÀO CẢN KỸ THUẬT CỦA CÁC THỊ TRƯỜNG NHẬP KHẨU CHÍNH VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI HÀNG DỆT MAY XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM
• 2.2.1. Rào cản kỹ thuật của các thị trường nhập khẩu chính đối với hàng DMXK của Việt Nam
• 2.2.1.1. Các rào cản kỹ thuật đối với hàng DMXK sang thị trường Hoa Kỳ
• 2.2.1.2. Các rào cản kỹ thuật đối với hàng DMXK sang thị trường EU
• 2.2.1.3. Các rào cản kỹ thuật đối với hàng DMXK sang thị trường Nhật Bản
• 2.2.2. Đánh giá tác động của rào cản kỹ thuật của các thị trường nhập khẩu chính đến hàng dệt may xuất khẩu của Việt nam
• 2.2.2.1. Tác động tích cực
• 2.2.2.2. Tác động tiêu cực
• 2.3. THỰC TRẠNG VƯỢT RÀO CẢN KỸ THUẬT ĐỐI VỚI HÀNG DỆT MAY XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM THỜI GIAN QUA
• 2.3.1. Thực tiễn áp dụng các biện pháp vượt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam thời gian qua
• 2.3.1.1. Các biện pháp vượt rào cản kỹ thuật của các doanh nghiệp dệt may Việt Nam
• 2.3.1.2. Các biện pháp, chính sách của nhà nước hỗ trợ DN vượt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu
• 2.3.2. Đánh giá về các biện pháp vượt rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam thời gian qua
• 2.3.2.1. Kết quả đạt được
• 2.3.2.2. Nguyên nhân của những hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP VƯỢT RÀO CẢN KỸ THUẬT ĐỂ ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU HÀNG DỆT MAY VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020
• 3.1. XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN RÀO CẢN KỸ THUẬT VÀ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG Ở MỘT SỐ THỊ TRƯỜNG XUẤT KHẨU ĐỐI VỚI HÀNG DỆT MAY CỦA VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020
• 3.1.1. Xu hướng phát triển của rào cản kỹ thuật trên thế giới
• 3.1.2. Xu hướng áp dụng RCKT của các thị trường xuất khẩu chính đối với hàng dệt may Việt Nam
• 3.2. QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG HƯỚNG VƯỢT RÀO CẢN KỸ THUẬT ĐỐI VỚI HÀNG DỆT MAY XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020
• 3.2.1. Triển vọng xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam đến năm 2020
• 3.2.2. Một số quan điểm vượt RCKT của hàng DMXK của Việt Nam
• 3.2.3. Những định hướng vượt RCKT đối với hàng DMXK của Việt Nam thời gian tới
• 3.2.3.1. Định hướng từ phía Nhà nước
• 3.2.3.2. Định hướng từ phía DN
• 3.3. GIẢI PHÁP CHỦ YẾU VƯỢT QUA RÀO CẢN KỸ THUẬT ĐỐI VỚI HÀNG DỆT MAY XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM
• 3.3.1. Nhóm giải pháp vượt rào chung
• 3.3.1.1. Đối với các cơ quan quản lý Nhà nước
• 3.3.1.2. Đối với Hiệp hội dệt may
• 3.3.1.3. Đối với các doanh nghiệp dệt may
• 3.3.2. Giải pháp vượt từng rào cản kỹ thuật
• 3.3.2.1. Đối với các quy định và tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm
• 3.3.2.2. Đối với các quy định và tiêu chuẩn về an toàn cho người sử dụng
• 3.3.2.3. Đối với các quy định và tiêu chuẩn về môi trường
• 3.3.2.4. Đối với các quy định và tiêu chuẩn về trách nhiệm xã hội
• 3.3.2.5. Đối với các quy định và tiêu chuẩn về ghi nhãn hàng dệt may
• 3.3.2.6. Đối với các quy định về xuất xứ hàng dệt may
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Những nguyên tắc pháp lý của WTO và tóm tắt Hiệp định TBT
• Tiêu chuẩn SA 8000
• Hướng dẫn ghi nhãn các sản phẩm dệt may của Mỹ, EU, Nhật
• Danh mục biện pháp kỹ thuật tại các thị trường Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Rào Cản Kỹ Thuật Đối Với Hàng Dệt May Xuất Khẩu

Hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam đang đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật từ các thị trường nhập khẩu. Những rào cản này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh mà còn tác động đến sự phát triển bền vững của ngành. Việc hiểu rõ về các rào cản này là rất quan trọng để tìm ra giải pháp hiệu quả.

1.1. Khái Niệm Rào Cản Kỹ Thuật Trong Xuất Khẩu

Rào cản kỹ thuật là những quy định, tiêu chuẩn mà các quốc gia áp dụng để kiểm soát hàng hóa nhập khẩu. Chúng có thể bao gồm các yêu cầu về chất lượng, an toàn và môi trường.

1.2. Tác Động Của Rào Cản Kỹ Thuật Đến Ngành Dệt May

Rào cản kỹ thuật có thể làm giảm khả năng cạnh tranh của hàng dệt may Việt Nam trên thị trường quốc tế. Điều này dẫn đến việc giảm kim ngạch xuất khẩu và ảnh hưởng đến thu nhập của người lao động.

II. Những Thách Thức Chính Đối Với Hàng Dệt May Xuất Khẩu

Ngành dệt may Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ các rào cản kỹ thuật. Những thách thức này không chỉ đến từ yêu cầu chất lượng mà còn từ các quy định về xuất xứ và trách nhiệm xã hội.

2.1. Yêu Cầu Về Chất Lượng Sản Phẩm

Các thị trường nhập khẩu như EU và Hoa Kỳ có yêu cầu rất cao về chất lượng sản phẩm dệt may. Điều này đòi hỏi các doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất.

2.2. Quy Định Về Xuất Xứ Hàng Hóa

Quy định về xuất xứ hàng hóa ngày càng trở nên nghiêm ngặt, đặc biệt là trong các hiệp định thương mại tự do. Điều này tạo ra áp lực lớn cho các doanh nghiệp dệt may Việt Nam.

III. Giải Pháp Vượt Qua Rào Cản Kỹ Thuật Đối Với Hàng Dệt May

Để vượt qua các rào cản kỹ thuật, ngành dệt may Việt Nam cần áp dụng nhiều giải pháp đồng bộ. Những giải pháp này bao gồm cải tiến quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng cường hợp tác quốc tế.

3.1. Cải Tiến Quy Trình Sản Xuất

Cải tiến quy trình sản xuất giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm thiểu rủi ro không đạt tiêu chuẩn. Việc áp dụng công nghệ mới là rất cần thiết.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo Nhân Lực

Đào tạo nhân lực là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh. Các doanh nghiệp cần đầu tư vào đào tạo kỹ năng cho người lao động.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Các Giải Pháp Vượt Rào Cản Kỹ Thuật

Việc áp dụng các giải pháp vượt rào cản kỹ thuật đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho ngành dệt may Việt Nam. Các doanh nghiệp đã có những bước tiến đáng kể trong việc đáp ứng yêu cầu của thị trường.

4.1. Kết Quả Đạt Được Từ Các Giải Pháp

Nhiều doanh nghiệp đã cải thiện được chất lượng sản phẩm và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Kim ngạch xuất khẩu hàng dệt may đã có sự tăng trưởng ổn định.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm

Các doanh nghiệp cần học hỏi từ những thành công và thất bại trong quá trình vượt qua rào cản kỹ thuật. Điều này giúp họ có những chiến lược phù hợp hơn trong tương lai.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Ngành Dệt May Việt Nam

Ngành dệt may Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển trong tương lai. Tuy nhiên, để duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu, cần tiếp tục cải thiện năng lực vượt qua các rào cản kỹ thuật.

5.1. Triển Vọng Xuất Khẩu Hàng Dệt May

Triển vọng xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam trong những năm tới là rất khả quan nếu các doanh nghiệp có thể vượt qua các rào cản kỹ thuật một cách hiệu quả.

5.2. Định Hướng Phát Triển Ngành Dệt May

Ngành dệt may cần có những định hướng phát triển rõ ràng, tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu và giải pháp của Việt Nam", chuyên ngành Thương mại (mã số: 62.01), được nghiên cứu sinh Phạm Thị Lụa thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Nhiễu và TS. Phạm Thu Giang tại Viện Nghiên cứu Thương mại (Bộ Công thương và Bộ Giáo dục và Đào tạo), bảo vệ năm 2014 tại Hà Nội.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng dệt may là ngành kinh tế có đóng góp lớn cho tăng trưởng, giải quyết việc làm và là một trong hai nhóm hàng xuất khẩu chủ lực có kim ngạch lớn nhất của Việt Nam. Năm 2012, kim ngạch xuất khẩu dệt may đạt 15,1 tỷ USD (tăng 7,5% so với năm 2011, chiếm trên 13% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước); năm 2013 đạt 20,020 tỷ USD. Sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), lộ trình cắt giảm thuế quan được thực thi khiến các quốc gia nhập khẩu chuyển sang sử dụng mạnh mẽ các biện pháp phi thuế quan, trong đó rào cản kỹ thuật (RCKT - TBT) là công cụ phổ biến, tinh vi và phức tạp nhất. Các thị trường chủ lực như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản liên tục gia tăng các quy định khắt khe về chất lượng, an toàn sức khỏe, môi trường, lao động và xuất xứ hàng hóa (điển hình là quy tắc "từ sợi trở đi" trong đàm phán Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương - TPP). Trong khi đó, hàng dệt may Việt Nam chủ yếu gia công ở công đoạn may cuối cùng, phụ thuộc lớn vào mẫu mã và nguyên phụ liệu nhập khẩu, giá trị gia tăng nội địa thấp, năng lực vượt rào cản kỹ thuật còn nhiều hạn chế ở cả tầm vĩ mô và vi mô. Nhận thức thực tế cho thấy các công trình trước đây thường nhìn nhận RCKT một chiều, tiêu cực hoặc nghiên cứu chung cho toàn bộ hàng hóa xuất khẩu, chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, chuyên sâu và có tính hệ thống về RCKT đối với riêng mặt hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở khoa học (cả lý luận và thực tiễn) cho việc đề xuất các giải pháp nhằm vượt qua RCKT của các nước nhập khẩu, đẩy mạnh xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, luận án xác định 5 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ những vấn đề lý luận chung về RCKT và vượt RCKT trong xuất khẩu hàng dệt may.
2. Nghiên cứu kinh nghiệm của một số nước trên thế giới trong việc vượt qua RCKT thương mại đối với hàng dệt may và rút ra các bài học cho Việt Nam.
3. Phân tích và đánh giá thực trạng xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam trong những năm gần đây.
4. Phân tích hệ thống RCKT của một số thị trường chủ yếu đối với mặt hàng dệt may xuất khẩu và tác động của RCKT đối với hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam; phân tích thực trạng vượt RCKT của Việt Nam thời gian qua; đánh giá những thành tựu đạt được, những bất cập và tìm ra nguyên nhân của những hạn chế; xác định các yêu cầu cần phải điều chỉnh, bổ sung, xây dựng mới về cơ chế, chính sách của Nhà nước, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam vượt qua các RCKT.
5. Nghiên cứu, phân tích bối cảnh, triển vọng xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam đến năm 2020, từ đó đề xuất quan điểm, định hướng và các giải pháp cả ở tầm vĩ mô và vi mô nhằm tăng cường năng lực vượt RCKT, đẩy mạnh xuất khẩu hàng dệt may của Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu. Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Về nội dung: Nghiên cứu các quy định RCKT đối với hàng dệt may của các nước nhập khẩu, các chính sách và biện pháp mà Việt Nam đã áp dụng để vượt rào, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực vượt RCKT, đẩy mạnh xuất khẩu dệt may.
• Về không gian: Tập trung vào 3 thị trường nhập khẩu chính gồm Hoa Kỳ, EU và Nhật Bản (chiếm khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu dệt may của Việt Nam); đồng thời nghiên cứu năng lực vượt rào cản của hàng dệt may Việt Nam trên phạm vi cả nước ở cả cấp độ quản lý nhà nước (vĩ mô) và doanh nghiệp (vi mô).
• Về thời gian: Phân tích thực trạng vượt RCKT giai đoạn 2007 - 2013 (tính từ thời điểm Việt Nam chính thức là thành viên WTO) và đề xuất giải pháp cho giai đoạn đến năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan theo từng nhóm chủ đề:

Về nghiên cứu nước ngoài, tác giả điểm lại các công trình nền tảng về rào cản thương mại và biện pháp phi thuế quan của Baldwin (1970) với tác phẩm "Sự biến dạng phi thuế quan trong Thương mại quốc tế" và Philippa Dee (2005) về các phương pháp xác định ảnh hưởng của biện pháp phi thuế quan; các tài liệu hướng dẫn của WTO, OECD (1997), PECC. Đi sâu vào RCKT có nghiên cứu của Keith E. Maskus ("Quantifying the Impact of Technical Barriers to Trade, a Framework for Analysis") cung cấp phương pháp luận phân tích TBT đối với các nước đang phát triển; Xiaohua Bao và Larry D. Qiu (2010) với bài viết "Do Technical Barriers to Trade Promote or Restrict Trade? evidence from China" trên tạp chí Asia Pacific of Accounting and Economic số 17/2010, sử dụng cơ sở dữ liệu TBT giai đoạn 1998 - 2006 để kiểm tra tác động đối với hàng nhập khẩu Trung Quốc. Đối với mặt hàng dệt may, Ningchuan Jiang (2008) với nghiên cứu "Effect of Technical Barriers to Trade on Chinese Textile Product Trade" trên tạp chí International Business Research đã đánh giá tác động của TBT tại Mỹ, châu Âu, Nhật Bản đối với dệt may Trung Quốc; Sangeeta Khorana nghiên cứu đề tài "Barriers to exporting to the EU: evidence from textiles and leather goods firms in India" phân tích rào cản đối với hàng dệt may và da giày của các công ty Ấn Độ khi xuất khẩu sang EU.

Về nghiên cứu trong nước, luận án tổng thuật các công trình theo ba nhóm nội dung:

• Về lý luận, khái niệm và phân loại: Báo cáo đề tài cấp Bộ của TS. Nguyễn Thị Mão (2001) về hệ thống RCKT và giải pháp của doanh nghiệp Việt Nam; đề tài cấp Bộ của TS. Bùi Thị Lý (2005) về giải pháp vượt RCKT sang thị trường các nước phát triển; đề tài cấp Bộ của Hoàng Thị Vân Anh (2009) về TBT Nhật Bản đối với nông lâm thủy sản; Luận án tiến sĩ của TS. Đào Thị Thu Giang (2009) về các biện pháp vượt rào cản phi thuế quan; các công trình của PGS.TS. Đinh Văn Thành (2004, 2005) về rào cản thương mại và biện pháp phi thuế quan đối với nông sản; công trình của GS.TS. Đỗ Đức Bình và Bùi Huy Nhượng (2009) về đáp ứng rào cản phi thuế quan cho hàng thủy sản; các giáo trình Thương mại quốc tế của Đinh Thị Liên và Đoàn Thị Mỹ Hạnh (2009), Nguyễn Văn Tuấn (2010).
• Về thực trạng và năng lực vượt rào: Các công trình của Nguyễn Thị Mão (2001) chỉ ra việc áp dụng ISO 9000, TQM, HACCP còn hạn chế do chi phí và nhân lực; Bùi Thị Lý (2005) chỉ rõ quy định RCKT tại Mỹ, EU, Nhật Bản; Đào Thị Thu Giang (2009) phân tích điểm yếu về nguyên liệu, công nghệ, nhân lực và sự liên kết công - tư của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam; các bài viết của GS.TS. Đỗ Đức Bình về rào cản môi trường sang EU, TS. Nguyễn Hoàng (2010) về rào cản kỹ thuật khi xuất khẩu sang Mỹ.
• Về giải pháp vượt rào cản: Các bài viết chuyên ngành của Nguyễn Kim Định (2006), Nguyễn Hoàng (2010), Nguyễn Xuân Minh (2011), Trần Quốc Trung (2011) đề xuất các biện pháp nâng cao tiêu chuẩn, tăng cường hợp tác và thông tin thị trường.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết gồm:

• Trước thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách hệ thống, chuyên sâu và toàn diện về RCKT đối với riêng mặt hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam.
• Các công trình trước thường đồng nhất RCKT với các biện pháp kỹ thuật, nhìn nhận RCKT mang tính tiêu cực, phi lý mà chưa thấy được tính chất khách quan, hợp lý của các tiêu chuẩn kỹ thuật khoa học buộc các quốc gia phải tuân thủ.
• Chưa có công trình nào làm rõ các phương thức vượt RCKT và các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực vượt rào của hàng dệt may xuất khẩu từ cả hai góc độ Nhà nước và doanh nghiệp.
• Các nghiên cứu chưa cập nhật đầy đủ những diễn biến mới trong thương mại quốc tế đối với ngành dệt may, cụ thể là các tiêu chuẩn về trách nhiệm xã hội (SA 8000, WRAP), tiêu chuẩn môi trường (nhãn sinh thái, PPMs) và đặc biệt là quy định về nguồn gốc xuất xứ ngặt nghèo trong đàm phán các FTA thế hệ mới như TPP ("từ sợi trở đi").

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết thương mại quốc tế, các nguyên tắc pháp lý của WTO và Hiệp định về Hàng rào kỹ thuật đối với thương mại (TBT). Tác giả phân tích các định nghĩa về RCKT theo cách tiếp cận của Hiệp định TBT (gồm quy định kỹ thuật, tiêu chuẩn và thủ tục đánh giá sự phù hợp), định nghĩa của các nhà kinh tế học Thornsbusy, Robert và DeRemer, và định nghĩa của OECD (1997). Từ đó, tác giả đưa ra định nghĩa riêng: Rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế là những quy định, tiêu chuẩn, biện pháp kỹ thuật do nước nhập khẩu đặt ra nhằm ngăn cản những hàng hóa và dịch vụ của nước ngoài không đáp ứng được yêu cầu vào thị trường nước nhập khẩu. Luận án phân định rõ rào cản hợp lý (khoa học, khách quan, bảo vệ sức khỏe và môi trường) với rào cản phi lý (áp đặt, bảo hộ quá mức cần thiết, bóp méo thương mại).

Về phân loại RCKT, tác giả tổng hợp cách phân loại theo công cụ chính sách, theo phạm vi áp dụng, theo mục đích quản lý và cách phân loại của Bộ Công thương (gồm 6 yếu tố: quy định kỹ thuật và tiêu chuẩn; thủ tục đánh giá sự phù hợp; quy định đóng gói bao bì; dán nhãn sinh thái; phương pháp sản xuất PPMs; yêu cầu của người tiêu dùng). Từ góc độ doanh nghiệp và bối cảnh hội nhập dệt may, tác giả đề xuất khung phân loại riêng gồm 6 nhóm RCKT đối với hàng dệt may:

1. Quy định và tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm;
2. Quy định và tiêu chuẩn về an toàn cho người sử dụng;
3. Quy định và tiêu chuẩn về môi trường;
4. Quy định và tiêu chuẩn về trách nhiệm xã hội;
5. Quy định và tiêu chuẩn về ghi nhãn sản phẩm;
6. Quy định về nguồn gốc xuất xứ hàng hóa.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, luận án áp dụng hướng tiếp cận định tính kết hợp điều tra khảo sát thực tiễn doanh nghiệp:

• Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Xem xét bản chất và mối quan hệ biện chứng giữa RCKT với tình hình xuất khẩu dệt may Việt Nam.
• Phương pháp nghiên cứu tài liệu và thu thập dữ liệu thứ cấp: Tiếp cận, thu thập và đối chiếu dữ liệu từ Bộ Công thương, Văn phòng TBT Việt Nam, Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex), Viện Dệt may Việt Nam, các báo cáo phân tích ngành thường niên và các ấn phẩm khoa học. Dữ liệu được kiểm tra tính chính xác, thích hợp và thời sự trước khi đưa vào phân tích.
• Phương pháp điều tra khảo sát: Tiến hành khảo sát điển hình các doanh nghiệp dệt may Việt Nam tại một số tỉnh, thành phố thuộc các vùng dệt may trọng điểm. Nội dung điều tra thu thập thông tin về: loại hình doanh nghiệp, lý do quan tâm quy định xuất khẩu, mức độ nhận biết RCKT, mức độ khó khăn khi đối mặt với RCKT tại Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, thực trạng đáp ứng các tiêu chuẩn, mức độ hỗ trợ từ cơ quan nhà nước và các kiến nghị của doanh nghiệp.
• Phương pháp so sánh, tổng hợp và phương pháp chuyên gia: So sánh kinh nghiệm vượt rào của các quốc gia xuất khẩu dệt may lớn (Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan); lấy ý kiến chuyên gia đầu ngành nhằm tối ưu hóa các phân tích dự báo và đề xuất giải pháp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về rào cản kỹ thuật và vượt rào cản kỹ thuật trong xuất khẩu hàng dệt may

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về RCKT trong thương mại quốc tế và đặc thù đối với ngành dệt may. Tác giả phân tích bản chất của RCKT, chỉ rõ sự khác biệt giữa biện pháp kỹ thuật hợp pháp với RCKT mang tính bảo hộ; đồng thời phân tích tác động hai mặt của RCKT đối với cả nước xuất khẩu và nước nhập khẩu:

• Đối với nước xuất khẩu: Tác động tích cực là thúc đẩy nâng cao chất lượng sản phẩm, đổi mới công nghệ quản lý, cải thiện môi trường làm việc và điều kiện của người lao động; tác động tiêu cực là làm gia tăng chi phí sản xuất, chi phí thử nghiệm, giám định, đối mặt với rủi ro bị từ chối nhập khẩu, trả hàng hoặc tiêu hủy khi vi phạm tiêu chuẩn.
• Đối với nước nhập khẩu: RCKT bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, bảo vệ môi trường sinh thái và bảo hộ sản xuất nội địa; tuy nhiên cũng làm giảm sự lựa chọn của người tiêu dùng, giảm tính cạnh tranh của nền sản xuất trong nước và tiềm ẩn nguy cơ chịu các biện pháp trả đũa thương mại.

Chương này đi sâu làm rõ đặc điểm và nội dung của 6 nhóm RCKT áp dụng cho hàng dệt may:

1. Tiêu chuẩn chất lượng: Phổ biến là hệ thống quản lý chất lượng ISO 9000 (gồm ISO 9001, 9002, 9003 hoặc ISO 9000:2000).
2. An toàn cho người sử dụng: Quy chuẩn kiểm soát và cấm các hóa chất độc hại gây ung thư hoặc dị ứng, gồm các amin thơm (liên quan đến thuốc nhuộm azo), kim loại nặng (chì, cadimi, crom, thủy ngân, niken), hợp chất hữu cơ thiếc (MBT, TBT, TPhT), hợp chất chứa clo (clobenzen, clotoluen), chất làm chậm cháy (PBBs, Peta-BDE, octo-BDE), focmaldehyt, phtalat (DEHP, DINP), hàm lượng chì trong sơn phủ và tính dễ cháy của sản phẩm dệt may trẻ em.
3. Tiêu chuẩn môi trường: Hệ thống quản lý môi trường ISO 14000 (ISO 14001, ISO 14004), quy định về phương pháp sản xuất và chế biến (PPMs), quy định đóng gói bao bì tái sinh và dán nhãn sinh thái theo phương pháp đánh giá vòng đời sản phẩm.
4. Tiêu chuẩn trách nhiệm xã hội: Tiêu chuẩn SA 8000 của Tổ chức Quốc tế về Trách nhiệm Xã hội (SAI) với các nội dung về cấm lao động trẻ em, cấm lao động cưỡng bức, an toàn sức khỏe, tự do công đoàn, giờ làm việc và tiền lương; Tiêu chuẩn WRAP gồm 12 nguyên tắc quản lý sản xuất dệt may; các công ước của ILO.
5. Quy định ghi nhãn hàng hóa: Các đạo luật kiểm soát nhãn mác của Hoa Kỳ như TFPIA (nhận dạng sản phẩm dệt), WPLA (sản phẩm len), FPLA (bao gói và dán nhãn); yêu cầu nhãn bằng vải đính kèm sản phẩm bằng tiếng Anh; các quy chuẩn về nhãn hướng dẫn sử dụng và chăm sóc sản phẩm tại EU và Nhật Bản.
6. Quy định về xuất xứ: Các quy tắc xuất xứ ưu đãi theo GSP, FTA và quy tắc xuất xứ ngặt nghèo trong đàm phán TPP ("từ sợi trở đi" - yarn forward).

Về kinh nghiệm quốc tế, chương này phân tích thực tiễn vượt RCKT của ba quốc gia xuất khẩu dệt may lớn:

• Trung Quốc: Nhà nước thiết lập hệ thống cảnh báo sớm TBT, chủ động xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp với chuẩn quốc tế, hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp đổi mới thiết bị nhuộm và hoàn tất; doanh nghiệp chủ động liên kết theo cụm ngành và đa dạng hóa thị trường.
• Ấn Độ: Tập trung cải thiện điều kiện lao động, hiện đại hóa chuỗi cung ứng sợi - dệt - may, kiểm soát chặt chẽ hóa chất nhuộm nhằm đáp ứng quy định REACH của EU.
• Thái Lan: Chuyển dịch mạnh mẽ từ gia công cấp thấp sang hàng may mặc giá trị gia tăng cao, áp dụng nhãn sinh thái và nhãn chất lượng riêng của Thái Lan để định vị thương hiệu. Từ đó, tác giả đúc kết các bài học thành công có thể vận dụng cho Việt Nam (nâng cao năng lực cảnh báo sớm của Nhà nước, hỗ trợ vốn đổi mới công nghệ, khuyến khích doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội) và những bài học không nên vận dụng (tránh duy trì phương thức gia công thuần túy, không dựa vào lao động giá rẻ mà lơ là điều kiện an toàn lao động).

Chương 2: Thực trạng rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam và các biện pháp áp dụng để vượt rào cản

Chương 2 tập trung phân tích số liệu xuất khẩu dệt may giai đoạn 2007 - 2013, thực trạng quy định RCKT tại 3 thị trường trọng điểm và kết quả khảo sát năng lực vượt rào của doanh nghiệp Việt Nam.

Quy mô và chuyển dịch thị trường xuất khẩu dệt may Việt Nam giai đoạn 2007 - 2013 được tổng hợp qua số liệu văn bản:

Chỉ tiêu / Thị trường	Năm 2011	Năm 2012	Năm 2013
Tổng kim ngạch xuất khẩu dệt may	14,04 tỷ USD	15,10 tỷ USD	20,02 tỷ USD
Tốc độ tăng trưởng so với năm trước	-	7,5%	32,6%
Tỷ trọng trong tổng kim ngạch XK cả nước	-	Trên 13%	-
Thị phần 3 thị trường chính (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản)	~70%	~70%	~70%

Nguồn: Trích dẫn số liệu từ Luận án (Phần Mở đầu và Danh mục bảng biểu Chương 2)

Về quy định RCKT tại ba thị trường nhập khẩu chủ lực:

• Thị trường Hoa Kỳ: Đặt ra các rào cản khắt khe thông qua Ủy ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng (CPSC), Đạo luật Cải thiện An toàn Sản phẩm Tiêu dùng (CPSIA) kiểm soát chặt chẽ hàm lượng chì, phtalat trong quần áo trẻ em, tiêu chuẩn bắt cháy đối với quần áo ngủ; hệ thống luật dán nhãn TFPIA, WPLA; quy định xuất xứ không ưu đãi của Hải quan Hoa Kỳ và yêu cầu xuất xứ "từ sợi trở đi" trong đàm phán TPP.
• Thị trường EU: Áp dụng hệ thống quy định REACH kiểm soát toàn diện việc sử dụng hóa chất và các amin thơm từ thuốc nhuộm azo; nhãn sinh thái EU Ecolabel; tiêu chuẩn dệt may sinh thái Oeko-Tex Standard 100; các yêu cầu nghiêm ngặt về trách nhiệm xã hội và môi trường của các nhà bán lẻ châu Âu.
• Thị trường Nhật Bản: Kiểm soát theo Đạo luật Vệ sinh Đồ gia dụng (kiểm soát dư lượng focmaldehyt, hóa chất chống cháy), Tiêu chuẩn Công nghiệp Nhật Bản (JIS) với các dấu chứng nhận chất lượng nghiêm ngặt; yêu cầu khắt khe về kỹ thuật may, đường kim mũi chỉ, độ bền màu và quy trình rà soát kim gãy 100% trong thành phẩm may mặc.

Về thực trạng vượt rào cản kỹ thuật của Việt Nam:

• Từ phía cơ quan quản lý Nhà nước: Đã hình thành mạng lưới Văn phòng TBT Việt Nam; rà soát, hài hòa hệ thống tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) với chuẩn quốc tế; triển khai các chương trình xúc tiến thương mại quốc gia và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường.
• Từ phía doanh nghiệp dệt may: Nhiều doanh nghiệp đã chủ động xây dựng và áp dụng các hệ thống quản lý ISO 9000, ISO 14000, đạt chứng nhận trách nhiệm xã hội SA 8000, chứng chỉ WRAP, cải thiện môi trường và điều kiện làm việc cho người lao động.

Đánh giá từ kết quả điều tra, khảo sát thực tế của luận án (thể hiện qua các bảng biểu khảo sát Bảng 2.3 đến Bảng 2.9):

• Mức độ nhận biết và quan tâm của doanh nghiệp đối với các quy định kỹ thuật đã có chuyển biến tích cực, đặc biệt tại các thị trường lớn do yêu cầu bắt buộc từ nhà mua hàng quốc tế.
• Khó khăn lớn nhất mà các doanh nghiệp dệt may đối mặt là thiếu thông tin cập nhật về các thay đổi TBT, chi phí đầu tư chuyển đổi công nghệ xử lý nước thải và xét nghiệm hóa chất quá cao, thiếu hụt đội ngũ chuyên gia am hiểu luật pháp thương mại quốc tế.
• Hạn chế căn bản: Ngành dệt may Việt Nam vẫn chủ yếu thực hiện gia công cắt - may (CMT), công đoạn tạo giá trị gia tăng thấp nhất; phụ thuộc vào nguồn vải và phụ liệu nhập khẩu (chiếm tỷ trọng lớn từ các nước ngoài TPP), dẫn đến nguy cơ không đáp ứng được quy tắc xuất xứ để hưởng thuế suất ưu đãi; vẫn còn tình trạng một số lô hàng bị đối tác cảnh cáo hoặc trả về do không đạt tiêu chuẩn an toàn hóa chất và dư lượng chất cấm.

Chương 3: Quan điểm, phương hướng và giải pháp vượt rào cản kỹ thuật để đẩy mạnh xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam đến năm 2020

Chương 3 dự báo xu hướng phát triển của RCKT trên thế giới đến năm 2020: các nước tiếp tục gia tăng bảo hộ phi thuế quan; các rào cản kỹ thuật có xu hướng chuyển dịch mạnh từ kiểm tra sản phẩm đơn lẻ sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng (phương pháp sản xuất sạch hơn, bảo vệ môi trường, trách nhiệm xã hội, truy xuất nguồn gốc minh bạch).

Dựa trên bối cảnh đó, tác giả xác lập 4 quan điểm định hướng vượt RCKT:

1. Coi việc vượt qua RCKT là yêu cầu tất yếu khách quan để nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững ngành dệt may xuất khẩu.
2. Kết hợp chặt chẽ vai trò định hướng, hỗ trợ của Nhà nước với vai trò chủ động, tích cực của doanh nghiệp dệt may.
3. Chuyển dịch cơ cấu sản xuất từ gia công thuần túy sang các phương thức sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn (FOB, ODM), gắn phát triển dệt may với công nghiệp hỗ trợ.
4. Chủ động tham gia và tận dụng các thiết chế thương mại đa phương và song phương để bảo vệ lợi ích chính đáng của hàng dệt may Việt Nam, đấu tranh chống các rào cản phi lý.

Tác giả đề xuất 2 nhóm định hướng lớn:

• Định hướng từ phía Nhà nước: Hoàn thiện thể chế chính sách, phát triển hạ tầng kỹ thuật đánh giá sự phù hợp, xây dựng quy hoạch vùng nguyên phụ liệu.
• Định hướng từ phía doanh nghiệp: Tái cấu trúc quy trình quản trị, đầu tư công nghệ hiện đại, xây dựng chuỗi cung ứng khép kín.

Hệ thống giải pháp chủ yếu được chia thành hai khối:

1. Khối giải pháp chung vượt rào cản:

• Đối với cơ quan quản lý Nhà nước: Nâng cao năng lực hoạt động của mạng lưới cơ quan hỏi đáp TBT; đầu tư hiện đại hóa các phòng thử nghiệm, kiểm định đạt chuẩn quốc tế để cấp chứng nhận được các thị trường lớn thừa nhận lẫn nhau; ban hành chính sách ưu đãi tín dụng, đất đai để thu hút đầu tư vào khâu dệt, nhuộm, xử lý nước thải nhằm phát triển công nghiệp hỗ trợ; chủ động đàm phán trong các FTA/TPP để có các quy tắc xuất xứ linh hoạt.
• Đối với Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) và VCCI: Đẩy mạnh vai trò cầu nối cung cấp thông tin cảnh báo TBT nhanh chóng cho doanh nghiệp; tổ chức đào tạo chuyên sâu về tiêu chuẩn kỹ thuật; hỗ trợ pháp lý và đại diện bảo vệ quyền lợi hội viên trong các tranh chấp kỹ thuật.
• Đối với doanh nghiệp dệt may: Chủ động chuyển đổi phương thức sản xuất từ gia công (CMT) sang mua nguyên liệu bán thành phẩm (FOB) và tự thiết kế (ODM); thiết lập hệ thống kiểm soát chất lượng nội bộ nghiêm ngặt; đào tạo nâng cao trình độ kỹ thuật và nhận thức TBT cho đội ngũ quản lý và người lao động.

2. Khối giải pháp vượt từng loại rào cản kỹ thuật cụ thể (ứng với 6 nhóm RCKT):

• Vượt rào cản về chất lượng: Triển khai áp dụng toàn diện hệ thống ISO 9000 phiên bản cập nhật, quản lý chất lượng đồng bộ từ khâu chọn nguyên liệu đến đóng gói.
• Vượt rào cản về an toàn cho người sử dụng: Thiết lập danh mục kiểm soát các chất cấm (thuốc nhuộm azo, focmaldehyt, chì, phtalat); hợp tác với các nhà cung ứng hóa chất uy tín có chứng nhận an toàn; kiểm tra định kỳ mẫu vải và phụ liệu trước khi đưa vào chuyền may.
• Vượt rào cản về môi trường: Áp dụng hệ thống ISO 14001; đầu tư hệ thống xử lý nước thải công nghệ sinh học tại các cơ sở dệt nhuộm; sử dụng vật liệu đóng gói tự phân hủy hoặc tái chế; tiến tới đăng ký nhãn sinh thái phù hợp với từng thị trường.
• Vượt rào cản về trách nhiệm xã hội: Áp dụng bộ quy tắc ứng xử SA 8000 và tiêu chuẩn WRAP; cải thiện môi trường làm việc, đảm bảo an toàn vệ sinh lao động, thực hiện đúng các quy định về tiền lương, giờ làm việc và bảo hiểm xã hội theo chuẩn mực quốc tế và pháp luật Việt Nam.
• Vượt rào cản về ghi nhãn: Nắm vững và thực hiện nghiêm ngặt các quy định ghi nhãn TFPIA, WPLA tại Hoa Kỳ và nhãn chăm sóc tại EU, Nhật Bản; đảm bảo nhãn bằng vải đính chắc chắn, nội dung ghi bằng tiếng Anh đầy đủ thông tin về thành phần sợi, xuất xứ và hướng dẫn giặt là.
• Vượt rào cản về xuất xứ hàng hóa: Quy hoạch phát triển vùng sản xuất xơ, sợi, dệt, nhuộm trong nước để chủ động nguồn nguyên liệu; hình thành liên kết chuỗi giữa các doanh nghiệp sợi - dệt - may để đáp ứng quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" trong TPP và các cam kết FTA.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định 5 đóng góp mới về lý luận và thực tiễn:

1. Cách tiếp cận mới mang tính tích cực: Thay vì nhìn nhận RCKT theo hướng tiêu cực, phi lý như phần lớn các công trình trước đây, luận án tiếp cận RCKT theo hướng tích cực, coi đây là các quy định, tiêu chuẩn hợp lý, khoa học buộc các quốc gia và doanh nghiệp xuất nhập khẩu phải tuân thủ; phân tích đa chiều từ hai phía (nước đặt ra rào cản và nước chịu tác động) trên cả bình diện vĩ mô (Nhà nước) và vi mô (doanh nghiệp).
2. Hệ thống hóa và bổ sung lý luận về RCKT trong ngành dệt may: Luận giải rõ khái niệm RCKT dệt may; đề xuất cách phân loại 6 nhóm RCKT đặc thù cho hàng dệt may xuất khẩu; đề xuất mô hình và phương thức vượt rào theo hướng tôn trọng lợi ích đối tác; phân tích xác thực các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực vượt rào của quốc gia xuất khẩu.
3. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế có đối chứng: Phân tích kinh nghiệm vượt RCKT của Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan từ cả hai góc độ Nhà nước và doanh nghiệp, rút ra bài học thành công có thể vận dụng và bài học cần tránh đối với Việt Nam.
4. Đánh giá toàn diện thực trạng và năng lực vượt rào của Việt Nam: Đánh giá thực trạng áp dụng RCKT của 3 thị trường lớn (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản) và tác động của chúng đối với dệt may Việt Nam giai đoạn 2007 - 2013; phân tích kết quả điều tra khảo sát doanh nghiệp, chỉ rõ thành tựu, các điểm yếu và nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trong thực thi các biện pháp vượt rào.
5. Đề xuất hệ thống quan điểm, định hướng và giải pháp có căn cứ khoa học: Xây dựng 4 quan điểm định hướng; đề xuất 2 nhóm định hướng chiến lược (từ phía Nhà nước và doanh nghiệp); xây dựng hệ sinh thái giải pháp đồng bộ gồm các giải pháp chung (Nhà nước, Hiệp hội, Doanh nghiệp) và các giải pháp chi tiết cho từng loại trong 6 nhóm RCKT đối với hàng dệt may xuất khẩu Việt Nam đến năm 2020.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, văn bản luận án xác định phạm vi nghiên cứu tập trung chủ yếu vào 3 thị trường nhập khẩu lớn nhất (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản) do 3 thị trường này chiếm khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu dệt may của Việt Nam, chưa mở rộng phân tích chuyên sâu các thị trường tiềm năng khác như Hàn Quốc, Liên minh Kinh tế Á - Âu hay các nước trong khối ASEAN. Phương pháp điều tra khảo sát được tiến hành theo phương thức chọn mẫu điển hình tại một số địa bàn tập trung công nghiệp dệt may, chưa bao phủ toàn bộ mọi quy mô doanh nghiệp tư nhân nhỏ trên toàn quốc. Thêm vào đó, tại thời điểm hoàn thành nghiên cứu (năm 2014), một số hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như TPP hay EVFTA vẫn đang trong tiến trình đàm phán, nên các phân tích về quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" chủ yếu dừng ở mức độ dự báo và đánh giá tác động tiềm năng.

Hướng nghiên cứu tiếp xuất phát từ các hạn chế trên bao gồm:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thị trường xuất khẩu mới nổi ngoài 3 thị trường truyền thống nhằm đánh giá tính đa dạng của hệ thống TBT.
• Cập nhật và lượng hóa tác động thực tế của quy tắc xuất xứ và các cam kết lao động, môi trường sau khi các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) chính thức có hiệu lực và đi vào thực thi.
• Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng để đo lường chính xác chi phí tuân thủ RCKT đối với từng nhóm mặt hàng dệt may cụ thể của Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho nhiều nhóm đối tượng:

• Các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công thương, Văn phòng TBT Việt Nam, cơ quan xúc tiến thương mại): Tham khảo phần đánh giá thực trạng chính sách và hệ thống giải pháp vĩ mô tại Chương 3 để hoàn thiện khung thể chế, nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm TBT, đầu tư phòng thử nghiệm đạt chuẩn quốc tế và chuẩn bị phương án đàm phán trong các hiệp định thương mại.
• Hiệp hội ngành hàng (Hiệp hội Dệt may Việt Nam - VITAS, VCCI): Vận dụng các phát hiện khảo sát tại Chương 2 và đề xuất giải pháp tại Chương 3 để nâng cao chất lượng hoạt động tư vấn, đào tạo tiêu chuẩn kỹ thuật và hỗ trợ doanh nghiệp hội viên liên kết chuỗi sản xuất.
• Doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu dệt may: Tham khảo hướng dẫn chi tiết về 6 nhóm RCKT tại Chương 1 và các giải pháp vi mô tại Chương 3 để rà soát quy trình quản lý chất lượng (ISO 9000), môi trường (ISO 14000), hóa chất an toàn (REACH, CPSIA), trách nhiệm xã hội (SA 8000, WRAP) và ghi nhãn sản phẩm đúng luật pháp nước nhập khẩu.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Thương mại, Kinh tế quốc tế: Sử dụng luận án như tài liệu tham khảo chuyên khảo về rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế, phương pháp khảo sát doanh nghiệp và phân tích tác động chính sách phi thuế quan.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại hệ thống rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu thành những nhóm cụ thể nào? Tác giả đề xuất khung phân loại gồm 6 nhóm rào cản kỹ thuật chính đối với hàng dệt may: (1) Quy định và tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm (bộ tiêu chuẩn ISO 9000); (2) Quy định và tiêu chuẩn về an toàn cho người sử dụng (kiểm soát các amin thơm từ thuốc nhuộm azo, kim loại nặng, focmaldehyt, phtalat, tính dễ cháy); (3) Quy định và tiêu chuẩn về môi trường (ISO 14000, phương pháp sản xuất PPMs, quy định bao bì và nhãn sinh thái); (4) Quy định và tiêu chuẩn về trách nhiệm xã hội (tiêu chuẩn SA 8000 của SAI, tiêu chuẩn WRAP, tiêu chuẩn ILO); (5) Quy định và tiêu chuẩn về ghi nhãn hàng dệt may (các luật TFPIA, WPLA của Mỹ, nhãn hướng dẫn chăm sóc sản phẩm); (6) Quy định về nguồn gốc xuất xứ hàng hóa (ưu đãi GSP, quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" trong TPP).

2. Tại sao quy tắc xuất xứ hàng hóa, đặc biệt là quy tắc "từ sợi trở đi", lại được luận án xem xét như một rào cản kỹ thuật mới? Luận án chỉ ra rằng quy tắc xuất xứ được thiết kế để xác định hàng hóa có đủ điều kiện hưởng thuế quan ưu đãi hay không. Tuy nhiên, quy định "từ sợi trở đi" (yarn forward) trong đàm phán TPP đòi hỏi toàn bộ các công đoạn từ kéo sợi, dệt vải, nhuộm hoàn tất đến may mặc đều phải thực hiện trong nội khối các nước thành viên. Đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, năng lực sản xuất nguyên phụ liệu trong nước còn yếu, phần lớn vải và phụ liệu phải nhập khẩu từ các nước ngoài TPP. Do đó, các tiêu chuẩn xuất xứ phức tạp, khắt khe và thiếu linh hoạt này đã trở thành một rào cản kỹ thuật gián tiếp nhưng rất lớn, ngăn cản hàng dệt may xuất khẩu tiếp cận mức thuế quan ưu đãi 0%.

3. Hạn chế cốt lõi của ngành dệt may Việt Nam giai đoạn 2007 - 2013 khi đối mặt với rào cản kỹ thuật là gì? Hạn chế lớn nhất được luận án chỉ ra là phương thức sản xuất chủ yếu vẫn là gia công (CMT), chỉ tham gia vào công đoạn may cuối cùng của chuỗi giá trị toàn cầu. Doanh nghiệp phụ thuộc lớn vào mẫu mã và nguồn nguyên phụ liệu nhập khẩu của khách hàng, giá trị gia tăng nội địa thấp. Tình trạng này khiến doanh nghiệp thụ động trong việc kiểm soát các tiêu chuẩn kỹ thuật đối với nguyên liệu đầu vào, gặp nhiều khó khăn khi đáp ứng quy tắc xuất xứ ngặt nghèo và chịu rủi ro cao khi các thị trường nhập khẩu kiểm tra hàm lượng hóa chất tồn dư.

4. Thị trường Hoa Kỳ và EU áp dụng các quy định kỹ thuật nghiêm ngặt nào đối với hóa chất và an toàn sản phẩm dệt may? Tại Hoa Kỳ, Đạo luật Cải thiện An toàn Sản phẩm Tiêu dùng (CPSIA) kiểm soát chặt chẽ hàm lượng chì trong bề mặt phủ và cấm các chất phtalat (DEHP, DINP) trong sản phẩm dệt may trẻ em, đồng thời áp dụng tiêu chuẩn chống cháy bắt buộc đối với quần áo ngủ. Tại EU, quy chế REACH kiểm soát toàn diện việc đăng ký, đánh giá và cấp phép hóa chất, cấm tuyệt đối các amin thơm phát sinh từ thuốc nhuộm azo có nguy cơ gây ung thư, đồng thời khuyến khích áp dụng các tiêu chuẩn dệt may sinh thái Oeko-Tex Standard 100 và nhãn sinh thái EU Ecolabel.

5. Luận án đề xuất những giải pháp chung nào đối với doanh nghiệp dệt may Việt Nam nhằm vượt rào cản kỹ thuật? Tác giả đề xuất doanh nghiệp dệt may cần chủ động thực hiện 4 nhóm giải pháp chung: (1) Chuyển dịch nhanh chóng phương thức sản xuất từ gia công CMT sang FOB (tự mua nguyên liệu, sản xuất) và ODM (tự thiết kế mẫu); (2) Áp dụng đồng bộ các hệ thống quản lý chất lượng (ISO 9000), môi trường (ISO 14000) và trách nhiệm xã hội (SA 8000, WRAP); (3) Tăng cường kiểm soát chất lượng nguyên phụ liệu đầu vào và kiểm tra dư lượng hóa chất độc hại trước khi xuất khẩu; (4) Đào tạo nâng cao trình độ nghiệp vụ cho cán bộ kỹ thuật, thường xuyên cập nhật thông tin về các thay đổi quy định TBT tại các thị trường nhập khẩu mục tiêu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Phạm Thị Lụa là công trình khoa học nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam trong giai đoạn hội nhập sau khi gia nhập WTO. Tác giả đã xác lập cách tiếp cận tích cực đối với rào cản kỹ thuật, xây dựng khung lý luận gồm 6 nhóm rào cản đặc thù và sử dụng dữ liệu thực tế kết hợp khảo sát doanh nghiệp để phân tích sâu sắc thực trạng đáp ứng tại Hoa Kỳ, EU và Nhật Bản giai đoạn 2007 - 2013. Các nhóm giải pháp vĩ mô và vi mô được đề xuất đồng bộ theo 4 quan điểm định hướng đã cung cấp cơ sở khoa học thực tiễn vững chắc nhằm hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp nâng cao năng lực vượt rào cản kỹ thuật, đẩy mạnh xuất khẩu dệt may Việt Nam bền vững đến năm 2020.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận về rào cản kỹ thuật và vượt rào cản kỹ thuật trong xuất khẩu hàng dệt may. Thực trạng rào cản kỹ thuật đối với hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam và các biện pháp áp dụng để vượt rào cản. Quan điểm, phương hướng và giải pháp vượt rào cản kỹ thuật để đẩy mạnh xuất khẩu hàng dệt may Việt Nam đến năm 2020.

9 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Trong bối cảnh kinh tế thế giới toàn cầu hóa sâu sắc và KHCN phát triển vượt bậc như hiện nay, các RCTM nói chung và RCKT thương mại nói riêng cũng ngày càng phát triển đa dạng và phong phú. RCKT thương mại là một trong những vấn đề lớn của TMQT ngày nay, được quan tâm nghiên cứu cả ở trong và ngoài nước. Tổ chức Thương mại thế giới có Hiệp định về Hàng rào kỹ thuật thương mại - TBT, Hiệp định về các biện pháp vệ sinh, kiểm dịch động thực vật - SPS nhằm hạn chế việc các nước lợi dụng các quy định và tiêu chuẩn kỹ thuật và các quy định SPS để bảo hộ thương mại, cản trở tự do thương mại; các hiệp định thương mại tự do song phương (FTAs) và khu vực (RTAs) đều có những quy định về TBT và SPS, v.v nhằm tạo thuận lợi cho thương mại.

Các nước thành viên WTO và các hiệp định tự do thương mại song phương và khu vực khác đều có các Văn phòng TBT và SPS để theo dõi, giám sát, điều phối và hợp tác thực hiện TBT và SPS,. Rất nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về RCKT thương mại đã được thực hiện. Sau đây là một số công trình tiêu biểu có liên quan nhiều tới vấn đề nghiên cứu của đề tài luận án: 1. Các nghiên cứu của nước ngoài Ở nước ngoài, từ trước tới nay các công trình nghiên cứu có thể được khái quát qua các nội dung sau: - Khái niệm RCKT và các tác động của nó được đề cập qua những nghiên cứu về rào cản thương mại, rào cản phi thuế quan như của Baldwin (1970) trong cuốn “Sự biến dạng phi thuế quan trong Thương mại quốc tế”, hay của Philippa Dee (2005) trong “Các phương pháp xác định ảnh hưởng của các biện pháp phi thuế quan.

Ngoài ra, các khái niệm và nội dung tổng quan về RCKT cũng được trình bày một cách khái quát trong các tài tiệu của các Tổ chức và Diễn đàn Kinh tế Quốc tế như WTO, OECD, PECC. Sâu hơn về RCKT có nghiên cứu của tác giả Keith E. Maskus với “Quantifying the Impact of Technical Barriers to Trade, 10 a Framework for Analysis”. Bài viết đã cung cấp cái nhìn tổng quan về phương pháp luận của các RCKT đối với thương mại, các hàng rào phi thuế quan là mối quan tâm đặc biệt đối với nước đang phát triển; Xiaohua Bao và Larry D.

Qiu với bài viết “Do Technical Barriers to Trade Promote or Restrict Trade? evidence from China”, Asia Pacific of Accounting and Econimic, số 17/2010. Nghiên cứu này khẳng định TBT đã được coi là một trong những rào cản phi thuế quan khó khăn nhất (NTBs) để định lượng. Tác giả xây dựng một cơ sở dữ liệu TBT từ 1998-2006 để kiểm tra ảnh hưởng của TBT Trung Quốc đối với hàng hóa nhập khẩu. Một số công trình cũng nghiên cứu cụ thể hơn về hệ thống RCKT riêng có đối với hàng dệt may xuất khẩu của quốc gia mình và có những giải pháp đề xuất nhằm đẩy mạnh xuất khẩu như: Ningchuan Jiang“Effect of Technical Barriers to Trade on Chinese Textile Product Trade” đăng trên tạp chí International Business Reseach tháng 7/2008.

Bài viết này xem xét lại các khái niệm và nội dung của các RCKT đối với thương mại, đánh giá tác động của hàng rào kỹ thuật đối với thương mại trong lĩnh vực sản phẩm DM của Mỹ, Châu Âu và Nhật Bản, đối với DM Trung Quốc và đề xuất các biện pháp đối phó với các RCKT. Tác giả Sangeeta Khorana đã nghiên cứu “Barriers to exporting to the EU: evidence from textiles and leather goods firms in india”, School of Management and Business, United Kingdom. Dựa trên các nghiên cứu cơ bản, tác giả phân tích rào cản đối với hàng DM của Ấn Độ và các công ty may mặc và da giày XK sang Liên minh châu Âu (EU)…. Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu của nước ngoài còn chưa được phân tích một cách có hệ thống về RCKT và cho đến nay chưa có một nghiên cứu nào đề cập đến RCKT đối với hàng dệt may xuất khẩu của Việt Nam 1.

Các nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học của các Bộ, Ngành, các Trường Đại học, Viện nghiên cứu đã đề cập đến RCKT trên các nội dung chính sau: 11 Về khái niêm và phân loại RCKT: Đã có khá nhiều nghiên cứu, bài viết, tài liệu giảng dạy đề cập tới RCKT trong TMQT, trong đó đã đưa ra những khái niệm và các cách phân loại về RCKT. Trong báo cáo kết quả nghiên cứu Đề tài cấp Bộ do TS Nguyễn Thị Mão chủ trì thực hiện năm 2001 “Hệ thống rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế và những giải pháp để vượt rào cản kỹ thuật của các doanh nghiệp Việt nam”, TS Bùi Thị Lý “Một số giải pháp vượt rào cản kỹ thuật thương mại khi doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu hàng hóa sang thị trường một số nước phát triển” Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ năm 2005; kết quả nghiên cứu đề tài cấp Bộ 2009 của tác giả Hoàng Thị Vân Anh “Nghiên cứu tác động ảnh hưởng của hàng rào kỹ thuật thương mại (TBT) Nhật Bản đối với xuất khẩu hàng nông, lâm, thủy sản của Việt Nam và giải pháp khắc phục” những vấn đề cơ bản của RCKT đã được trình bày cụ thể, rõ ràng. Ngoài ra, một số công trình nghiên cứu khác về rào cản thương mại, rào cản phi thuế quan cũng đề cập đến khái niệm, nội dung của RCKT - một trong những rào cản phức tạp nhất trong thương mại quốc tế như kết quả nghiên cứu của tác giả Đào Thị Thu Giang “Các biện pháp vượt rào cản phi thuế quan trong trong thương mại quốc tế nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá của Việt nam”, Luận án Tiến sĩ kinh tế năm 2009; các công trình của PGS.TS Đinh Văn Thành “Nghiên cứu các rào cản trong thương mại quốc tế và đề xuất các giải pháp đối với Việt Nam”, NXB Lao động xã hội, Hà Nội 2005; “Các biện pháp phi thuế quan đối với hàng nông sản trong thương mại quốc tế”, đề tài NCKH cấp Bộ năm 2004; nghiên cứu “Đáp ứng rào cản phi thuế quan để đẩy mạnh xuất khẩu bền vững hàng thủy sản của Việt Nam” của GS.TS Đỗ Đức Bình và Bùi Huy Nhượng, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia năm 2009. Một số giáo trình giảng dạy ở các trường đại học trong khối kinh tế cũng đã được biên soạn và trình bày những nội dung cơ bản liên quan tới RCKT như: Giáo trình thương mại quốc tế của Trường Đại học Mở thành phố Hồ Chí Minh của Ths.Đinh Thị Liên và TS.

Đoàn Thị Mỹ Hạnh biên soạn và phát hành năm 2009, Giáo trình thương mại quốc tế của Trường Đại học Kinh tế quốc dân Hà Nội tái bản năm 2010 của PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn… 12 Về thực trạng và khả năng vượt rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế của Việt Nam. Hầu hết các công trình đã nghiên cứu về RCKT đều tập trung làm rõ thực trạng vượt RCKT đối với hàng hóa xuất khẩu trong phạm vi nghiên cứu của từng tác giả. Cụ thể là: trong nghiên cứu “Hệ thống rào cản kỹ thuật trong thương mại quốc tế và những giải pháp để vượt rào cản kỹ thuật của các doanh nghiệp Việt nam” của TS. Nguyễn Thị Mão, tác giả đã phân tích thực trạng vượt RCKT trong TMQT ở Việt Nam, nghiên cứu cũng cho thấy các DN lựa chọn các hệ thống chất lượng theo tiêu chuẩn ISO 9000, TQM, HACCP.

hoặc hệ thống chất lượng theo tiêu chuẩn “Giải thưởng chất lượng Việt Nam”. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng: vẫn còn nhiều DN chưa mạnh dạn áp dụng do chưa thấy hiệu quả kinh tế thực sự hoặc chưa phải thực sự đối đầu với thị trường thế giới, hoặc do chi phí quá lớn, chưa đủ nguồn nhân lực có kiến thức, chưa có kinh nghiệm trong tổ chức quản lý hệ thống chất lượng, vai trò còn nhiều chậm trễ.đồng thời, tác giả cũng phân tích nguyên nhân của những hạn chế trong việc vượt RCKT của các DN Việt Nam. Bùi Thị Lý trong nghiên cứu “Một số giải pháp vượt rào cản kỹ thuật thương mại khi doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu hàng hóa sang thị trường một số nước phát triển” đã chỉ rõ những quy định về RCKT thương mại của một số nước phát triển như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản. Phân tích những tác động của RCKT thương mại đối với hoạt động xuất khẩu của Việt Nam thời gian qua.

Từ những phân tích này, đề tài cũng chỉ ra nguyên nhân của những tác động đó. Trong một số công trình của PGS.TS Đinh Văn Thành về rào cản thương mại và rào cản phi thuế quan, tác giả đã nghiên cứu, đánh giá tác động và rút ra các vấn đề giải quyết trước thực trạng các RCTM của một số nước là thị trường nhập khẩu chính của Việt Nam như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia; hệ thống hóa và phân tích các loại rào cản có liên quan trực tiếp đến hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, phân tích chi tiết và thực trạng các loại rào cản thuế quan và phi thuế quan hiện nay ở nước ta, chỉ rõ mặt được, tồn tại và nguyên nhân của thực trạng. Với luận án “Các biện pháp vượt rào cản phi thuế quan trong trong thương mại quốc tế nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá của Việt nam” của TS. Đào Thị Thu Giang, tác giả đã thu thập các số liệu 13 từ nguồn thông tin thứ cấp và sơ cấp để tiến hành phân tích, đánh giá thực trạng năng lực vượt qua rào cản phi thuế quan của các DN xuất khẩu Việt Nam.

Phần lớn các rào cản phi thuế quan đã đánh vào các điểm yếu của hàng hoá Việt Nam. Các nước nhập khẩu đã tìm hiểu và phân tích rất sâu sắc hàng hoá nhập khẩu nói chung và Việt Nam nói riêng trước khi đưa ra các rào cản phi thuế quan. Các DN Việt Nam đã có nhiều nỗ lực và cố gắng trong việc đáp ứng các yêu cầu của thị trường nhập khẩu.