Luận văn nhượng quyền thương mại tại TP.HCM - Trần Như Ý - ĐH Kinh tế

Nghiên cứu toàn diện về hoạt động kinh doanh nhượng quyền thương mại tại TP.HCM, phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hiệu quả. Tài liệu tham khảo cho

• Tác giả: Trần Như Ý
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đông Phong
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Thương mại
• Đề tài: Hoạt động kinh doanh nhượng quyền thương mại tại TP.HCM - Thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về kinh doanh nhượng quyền thương mại tại TPHCM

Nhượng quyền thương mại (franchising) là hình thức kinh doanh trong đó bên nhượng quyền cho phép bên nhận quyền sử dụng hệ thống kinh doanh, thương hiệu và quy trình vận hành để kinh doanh sản phẩm, dịch vụ. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, hoạt động này phát triển mạnh mẽ sau khi Việt Nam gia nhập WTO năm 2007. TPHCM là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, thu hút nhiều thương hiệu nhượng quyền quốc tế và nội địa. Các ngành phổ biến bao gồm ẩm thực, giáo dục, bán lẻ và dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Hệ thống pháp luật về nhượng quyền thương mại tại Việt Nam được điều chỉnh bởi Luật Thương mại 2005 và các nghị định hướng dẫn. Tuy nhiên, hành lang pháp lý vẫn còn nhiều bất cập, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong quá trình triển khai. Thị trường nhượng quyền tại TPHCM có tiềm năng lớn nhờ quy mô dân số, mức sống tăng và xu hướng tiêu dùng hiện đại.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của nhượng quyền thương mại

Nhượng quyền thương mại là hoạt động thương mại theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ trên cơ sở sở hữu công nghiệp, bí quyết kinh doanh, nhãn hiệu hàng hóa. Đặc điểm nổi bật của hình thức này là bên nhận quyền kinh doanh vì mình nhưng không phải tự mình. Người cấp phép giữ quyền kiểm soát hoạt động kinh doanh, thu phí nhận quyền và hoa hồng định kỳ. Bên nhận quyền được hưởng lợi từ thương hiệu đã có uy tín và hệ thống vận hành chuyên nghiệp.

1.2. Các hình thức nhượng quyền thương mại phổ biến

Có ba cách phân loại hình thức nhượng quyền thương mại. Phân theo bản chất hoạt động của bên nhượng quyền bao gồm nhượng quyền mô hình kinh doanh và nhượng quyền sản phẩm. Phân theo mức độ gắn kết giữa bên nhượng và bên nhận quyền gồm nhượng quyền toàn diện và không toàn diện. Phân theo phương thức hoạt động bao gồm nhượng quyền trực tiếp và nhượng quyền gián tiếp qua master franchise. Mỗi hình thức có ưu nhược điểm riêng phù hợp với từng loại hình doanh nghiệp và ngành nghề kinh doanh.

II. Phân tích thực trạng hoạt động nhượng quyền thương mại tại TPHCM

Thực trạng hoạt động nhượng quyền thương mại tại TPHCM cho thấy sự phát triển đa dạng nhưng còn nhiều hạn chế. Các hệ thống nhượng quyền bao gồm cả doanh nghiệp trong nước và nước ngoài. Thương hiệu quốc tế như McDonald's, Starbucks, KFC chiếm lĩnh thị trường ẩm thực. Doanh nghiệp nội địa như Phở 24, Trung Nguyên cũng mở rộng qua hình thức nhượng quyền. Tuy nhiên, nhiều vấn đề tồn tại. Hệ thống pháp luật chưa đồng bộ giữa Luật Thương mại, Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Chuyển giao công nghệ. Quy định về thuế phí nhượng quyền chưa rõ ràng. Cơ chế xử lý vi phạm còn chồng chéo giữa nhiều cơ quan quản lý. Bên nhận quyền thường thiếu thông tin, đánh giá không sát về đặc điểm ngành và tình hình kinh doanh của hệ thống. Điều này dẫn đến rủi ro tài chính và thất bại trong kinh doanh.

2.1. Các hệ thống nhượng quyền của doanh nghiệp trong nước và nước ngoài

Tại TPHCM, hệ thống nhượng quyền nước ngoài phát triển mạnh trong ngành ẩm thực, giáo dục và bán lẻ. Các thương hiệu quốc tế có lợi thế về thương hiệu, quy trình quản lý chuẩn và nguồn lực tài chính lớn. Doanh nghiệp nội địa tham gia nhượng quyền trong các lĩnh vực cà phê, phở, spa và giáo dục. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp trong nước gặp khó khăn trong việc xây dựng hệ thống quản lý chuyên nghiệp và bảo vệ thương hiệu. Sự cạnh tranh gay gắt giữa hai nhóm tạo áp lực buộc doanh nghiệp nội địa phải cải thiện chất lượng.

2.2. Các nguyên nhân hạn chế sự phát triển nhượng quyền thương mại

Nguyên nhân hạn chế phát triển nhượng quyền thương mại tại TPHCM xuất phát từ nhiều phía. Về phía bên nhượng quyền, một số doanh nghiệp chưa chuẩn bị đầy đủ hệ thống vận hành và hồ sơ nhượng quyền. Về phía bên nhận quyền, nhiều người thiếu kiến thức chuyên môn, đánh giá sai tiềm năng thị trường và năng lực tài chính. Về phía nhà nước, hệ thống pháp luật còn chồng chéo, thiếu quy định cụ thể về thuế và bảo vệ bí mật kinh doanh. Cơ chế thực thi quyền sở hữu trí tuệ chưa hiệu quả do nhiều cơ quan cùng quản lý.

III. Giải pháp thúc đẩy phát triển nhượng quyền thương mại tại TPHCM

Để thúc đẩy phát triển hoạt động nhượng quyền thương mại tại TPHCM, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Đối với bên nhượng quyền, việc xây dựng hệ thống quản lý chuẩn hóa, đào tạo nhân sự và bảo vệ thương hiệu là ưu tiên hàng đầu. Hồ sơ nhượng quyền cần đầy đủ thông tin theo chuẩn UFOC để tạo niềm tin cho đối tác. Đối với bên nhận quyền, cần nghiên cứu kỹ thị trường, đánh giá năng lực tài chính và tìm hiểu kỹ về hệ thống trước khi ký hợp đồng. Nhà nước cần hoàn thiện hành lang pháp lý, thống nhất các quy định giữa Luật Thương mại, Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Chuyển giao công nghệ. Xây dựng cơ chế xử lý vi phạm rõ ràng với cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm chính. Khuyến khích thành lập hiệp hội nhượng quyền để hỗ trợ doanh nghiệp.

3.1. Giải pháp đối với bên nhượng quyền và bên nhận quyền

Bên nhượng quyền cần xây dựng mô hình kinh doanh đã được kiểm chứng, chuẩn hóa quy trình vận hành và hệ thống đào tạo. Hồ sơ nhượng quyền phải minh bạch, cung cấp đầy đủ thông tin về lịch sử hoạt động, kết quả tài chính và nghĩa vụ pháp lý. Bên nhận quyền cần thực hiện due diligence kỹ lưỡng, tham khảo ý kiến chuyên gia và các bên nhận quyền hiện tại. Việc chuẩn bị nguồn lực tài chính đủ để duy trì hoạt động trong giai đoạn đầu là yếu tố quyết định thành công.

3.2. Giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp lý và chính sách hỗ trợ

Nhà nước cần sửa đổi Luật Thương mại để thống nhất với Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Chuyển giao công nghệ. Ban hành quy định cụ thể về xác định chi phí và doanh thu từ nhượng quyền để hạch toán thuế. Thành lập cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm giải quyết tranh chấp và vi phạm trong hoạt động nhượng quyền. Xây dựng chương trình hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận mô hình nhượng quyền. Tham khảo kinh nghiệm phát triển nhượng quyền của Singapore để áp dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn nhượng quyền thương mại tại TPHCM

Nhượng quyền thương mại tại TPHCM có tiềm năng phát triển lớn nhờ vị thế trung tâm kinh tế, quy mô dân số và mức tiêu dùng ngày càng tăng. Tuy nhiên, sự phát triển này phụ thuộc vào việc khắc phục các hạn chế về pháp lý, năng lực doanh nghiệp và nhận thức thị trường. Kết quả nghiên cứu cho thấy cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ. Các sản phẩm, dịch vụ có khả năng nhượng quyền cao tại Việt Nam bao gồm ẩm thực, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, bán lẻ và dịch vụ công nghệ. Hướng nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào đánh giá hiệu quả kinh tế của mô hình nhượng quyền, phân tích yếu tố thành công và xây dựng bộ chỉ số đánh giá rủi ro cho bên nhận quyền. Ứng dụng thực tiễn đòi hỏi sự cam kết lâu dài từ tất cả các bên liên quan.

4.1. Tiềm năng và thách thức phát triển nhượng quyền thương mại

Tiềm năng phát triển nhượng quyền thương mại tại TPHCM rất lớn với tốc độ đô thị hóa cao, tầng lớp trung lưu tăng và xu hướng tiêu dùng hiện đại. Các ngành có tiềm năng bao gồm ẩm thực nhanh, giáo dục kỹ năng, dịch vụ chăm sóc sức khỏe và công nghệ. Thách thức chính bao gồm sự thiếu hụt nhân lực có kinh nghiệm, chi phí mặt bằng cao và cạnh tranh gay gắt từ thương hiệu quốc tế. Doanh nghiệp nội địa cần nâng cao năng lực quản lý và xây dựng thương hiệu mạnh để cạnh tranh hiệu quả.

4.2. Kiến nghị cho các bên liên quan và hướng nghiên cứu tương lai

Kiến nghị nhà nước hoàn thiện hệ thống pháp lý, tạo hành lang pháp lý rõ ràng và thống nhất. Doanh nghiệp nhượng quyền cần đầu tư xây dựng hệ thống quản lý chuyên nghiệp và chương trình đào tạo bài bản. Bên nhận quyền nên tiếp cận thông tin đầy đủ, đánh giá kỹ lưỡng trước khi quyết định đầu tư. Hướng nghiên cứu tương lai nên tập trung vào phân tích hiệu quả kinh tế của mô hình nhượng quyền tại Việt Nam, so sánh với các nước trong khu vực và xây dựng mô hình đánh giá rủi ro cho nhà đầu tư.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, trình bày tính thiết thực của đề tài nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu. Chương 2 - Cơ sở lý luận về NQTM : hệ thống hóa về mặt lý luận để làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm và phương thức hoạt động của hình thức NQTM. Từ đó, đề tài giúp người đọc có cái nhìn tổng quan và toàn diện hơn về hình thức kinh doanh mới mẻ này. Chương 3 - Thực trạng hoạt động NQTM tại TP.HCM, trong đó: - Khái quát hóa hệ thống pháp luật liên quan đến NQTM và đưa ra khó khăn ảnh hưởng đến sự phát triển của hoạt động NQTM trong thời gian qua.

- Giới thiệu sơ nét về các hệ thống NQTM; tình hình hoạt động của các hệ thống này tại TP.HCM và phân tích kết quả khảo sát phỏng vấn các cửa hàng nhận quyền cũng như các thông tin thu thập từ các bên NQ. - Thông qua các kết quả điều tra, khảo sát, đề tài đánh giá thực trạng hoạt động NQTM tại TP.HCM, rút ra các tồn tại và nguyên nhân hạn chế sự phát triển của hình thức NQTM trong thời gian qua. Chương 4 - Các giải pháp thúc đẩy sự phát triển hoạt động NQTM tại TP. - Căn cứ vào những đặc điểm về đời sống dân cư, tình hình kinh tế, chính trị…đề tài phân tích tiềm năng phát triển hoạt động NQTM tại TP.HCM trong tương lai và đưa ra các loại hình sản phẩm, dịch vụ có khả năng áp dụng hình thức NQTM.

- Trên cơ sở lý luận và thực tiễn hoạt động NQTM trong thời gian qua cũng như tiềm năng phát triển của hình thức này, đề tài đưa ra những giải pháp nhằm thúc đẩy hoạt động NQTM phát triển. Chương 5 - Kết luận và kiến nghị: Đề tài đúc kết lại những kết quả của nội dung nghiên cứu và đưa ra những kiến nghị đối với Nhà nước tạo điều kiện cho hoạt động NQTM phát triển. Đồng thời nêu lên những hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo. 18 Mục tiêu nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu Cơ sở lý luận về NQTM Phân tích thực trạng hoạt động NQTM tại Đánh giá tiềm năng phát triển hoạt động NQTM TP.HCM trong thời gian qua Các vấn đề pháp lý Tình hình kinh doanh Tình hình kinh Các yếu tố về xã hội Các yếu tố về kinh tế, Các yếu tố về chính về NQTM của bên nhượng doanh của bên (dân số, thu nhập, môi trường kinh trị, pháp luật và một quyền nhận quyền thói quen, xu hướng doanh số yếu tố khác tiêu dùng.) Những thành công và khó khăn Những cơ hội và thách thức đối với sự - Về phía các bên nhượng quyền phát triển của hoạt động kinh doanh - Về phía các bên nhận quyền NQTM - Về phía nhà nước Các giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển hoạt động NQTM - Về phía các bên nhượng quyền - Về phía các bên nhận quyền - Về phía nhà nước và các cơ quan hữu quan Hình 1.2 Kết cấu của đề tài 19 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI 2.

Khái quát về NQTM (Franchising): 2. Định nghĩa: Như chúng ta đã biết, NQTM là một hình thức kinh doanh đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng. Đã có nhiều khái niệm được nêu ra của nhiều trường phái khác nhau nhằm giải thích, hướng dẫn các doanh nghiệp thực hiện hoạt động kinh doanh nhượng quyền đạt hiệu quả. Tuy nhiên, do sự khác biệt về quan điểm và môi trường kinh tế, chính trị, xã hội giữa các quốc gia, nên các khái niệm này thường khác nhau.

Các khái niệm dưới đây được chọn lọc dựa trên sự khác nhau trong việc quản lý điều chỉnh các hoạt động NQTM của một số nước tiêu biểu: - Theo Hiệp Hội NQTM quốc tế (The International Franchise Association) đã định nghĩa NQTM như sau: “NQTM là mối quan hệ theo hợp đồng, giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền theo đó bên nhượng quyền đề xuất hoặc phải duy trì sự quan tâm liên tục tới doanh nghiệp của bên nhận trên các khía cạnh như: bí quyết kinh doanh, đào tạo nhân viên; Bên nhận quyền hoạt động dưới nhãn hiệu hàng hóa, phương thức, phương pháp kinh doanh do bên nhượng quyền sở hữu hoặc kiểm soát và bên nhận quyền đang hoặc sẽ đầu tư đáng kể vốn vào doanh nghiệp bằng các nguồn lực của mình. Theo định nghĩa này, vai trò của bên nhận quyền trong việc đầu tư vốn và điều hành doanh nghiệp được đặc biệt nhấn mạnh hơn so với trách nhiệm của bên nhượng quyền. - Theo Hội đồng Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (The US Federal Trade Commission –FTC) định nghĩa: “Một hợp đồng NQTM là hợp đồng theo đó bên nhượng quyền: (1) Hỗ trợ đáng kể cho Bên nhận quyền trong việc điều hành doanh nghiệp hoặc kiểm soát chặt chẽ phương pháp điều hành doanh nghiệp của Bên nhận; (2) Cấp quyền sử dụng nhãn hiệu cho Bên nhận quyền để phân phối sản phẩm hoặc dịch vụ theo nhãn hiệu hàng hóa của bên nhượng quyền và; 20 (3) Yêu cầu bên nhận quyền thanh toán cho bên nhượng quyền một khoản phí tối thiểu. Hoạt động kinh doanh của bên nhận nhượng quyền phải triệt để tuân theo kế hoạch hay hệ thống tiếp thị của bên nhượng quyền gắn liền với nhãn hiệu, thương hiệu, biểu tượng, khẩu hiệu, tiêu chí, quảng cáo và những biểu tượng thương mại khác của chủ thương hiệu.

Người nhận quyền phải trả một khoản phí, trực tiếp hay gián tiếp, gọi là phí nhượng quyền. Định nghĩa này nhấn mạnh đến việc Bên nhượng quyền hỗ trợ và kiểm soát Bên nhận quyền trong hoạt động kinh doanh của mình. - Theo Hiệp hội NQTM Pháp, NQTM là một phương thức hợp tác giữa một bên là một doanh nghiệp (bên nhượng quyền) và một bên khác là một hay nhiều doanh nghiệp (bên nhận quyền) để khai thác một đối tượng của NQTM do người nhượng quyền triển khai. Đối tượng nhượng quyền gồm 3 yếu tố: quyền sở hữu và quyền sử dụng các dấu hiệu tập hợp khách hàng (biển hiệu, nhãn hiệu, tên thương mại, logo…), việc sử dụng kinh nghiệm hay bí quyết kinh doanh, một tập hợp các sản phẩm và/hoặc dịch vụ và/hoặc công nghệ.

Trên cơ sở đối tượng nhượng quyền này, bên nhượng quyền là người xây dựng một “hệ thống NQTM” mà anh ta có trách nhiệm đảm bảo sự tồn tại và phát triển lâu dài của nó. - Theo Bộ quy chế của Châu Âu về NQTM do Hiệp hội Châu Âu về NQTM ban hành có hiệu lực từ 1/1/1992: “NQTM được định nghĩa là một hệ thống thương mại hóa các sản phẩm và/hoặc dịch vụ và/hoặc các công nghệ, được xây dựng dựa trên mối quan hệ hợp tác chặt chẽ và liên tục về mặt pháp lý và tài chính giữa các doanh nghiệp khác nhau và hoạt động độc lập với nhau, giữa một bên là người nhượng quyền và một bên là những người nhận quyền, trong đó người nhượng quyền chấp nhận cho những người nhận quyền quyền và nghĩa vụ khai thác kinh doanh đối tượng nhượng quyền của người nhượng quyền. Đối tượng nhượng quyền là sự kết hợp của 3 yếu tố: • Quyền sở hữu hay quyền sử dụng các tín hiệu tập hợp khách hàng: như nhãn hiệu sản xuất, kinh doanh hàng hóa hay dịch vụ, biển hiệu, tên pháp lý, tên thương mại, các ký hiệu và biểu tượng, logo. 21 • Sử dụng kinh nghiệm hay một bí quyết kinh doanh • Một nhóm các sản phẩm, dịch vụ và/hoặc công nghệ đã được hoặc chưa được đăng ký.

Quyền nhượng quyền như vậy cho phép và bắt buộc người nhận NQTM, khi đã đóng góp tài chính một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, sử dụng biển hiệu và/hoặc nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ, bí quyết kinh doanh, các phương pháp kinh doanh và kỹ thuật, các thủ tục và các quyền sở hữu trí tuệ khác, được hỗ trợ liên tục về mặt kinh doanh và/hoặc kỹ thuật trong phạm vi và thời hạn của hợp đồng NQTM được ký kết giữa hai bên. Định nghĩa này nhấn mạnh đến quyền của Bên nhận, ghi nhận vai trò của thương hiệu, bí quyết kinh doanh của bên nhượng quyền nhưng không đề cập đến những đặc điểm khác của việc NQTM như chi phí. - Theo Điều 284, Mục 8 của Luật Thương mại Việt Nam sửa đổi năm 2005 thì NQTM là hoạt động thương mại, theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ theo các điều kiện sau đây: (1) Việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ được tiến hành theo cách thức tổ chức kinh doanh do bên nhượng quyền quy định và được gắn với nhãn hiệu hàng hoá, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền; (2) Bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp cho bên nhận quyền trong việc điều hành công việc kinh doanh. Những định nghĩa trên đây về NQTM đều có đặc điểm chung là một bên độc lập (bên nhận quyền) được phân phối sản phẩm hoặc dịch vụ dưới nhãn hiệu hàng hóa hay các đối tượng khác của quyền sở hữu trí tuệ, và hệ thống kinh doanh đồng bộ do một bên khác (bên nhượng quyền) phát triển và sở hữu trên cơ sở trả một khoản phí cho bên nhượng quyền và chấp nhận một số điều kiện do bên nhượng quyền quy định.

Tóm lại, NQTM là một quan hệ kinh doanh toàn diện và liên tục, bao gồm không chỉ sản phẩm và/hoặc dịch vụ, nhãn hiệu hàng hóa, khu vực địa lý kinh 22 doanh mà còn toàn bộ hệ thống và mô hình kinh doanh (quy trình hoạt động, tài liệu hướng dẫn, công nghệ, đào tạo, giám sát tổ chức, quản lý chất lượng, trợ giúp hỗ trợ ban đầu và trong suốt quá trình hoạt động…). Trong đó, bên nhượng quyền (franchisor) sẽ chuyển mô hình kinh doanh, nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ, bí quyết kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo cho bên nhận quyền (franchisee). Bên nhận quyền sau khi ký hợp đồng nhượng quyền (uniform franchise offering circular-UFOC) được phép khai thác kinh doanh trên một không gian địa lý nhất định và phải trả một khoản phí nhượng quyền và tỷ lệ phần trăm doanh thu định kỳ cho bên nhượng quyền trong một khoảng thời gian nhất định. Chi tiết hơn, người nhận quyền sẽ được thừa hưởng những quyền chủ yếu sau: 1.

Quyền phân phối: Người nhận quyền ký hợp đồng nhượng quyền là để mua quyền phân phối sản phẩm trong một phạm vi lãnh thổ nhất định. Người nhận quyền không được phép tái nhượng quyền quyền này cho một bên khác nếu không được sự đồng ý của nhà nhượng quyền cũng như không được tách ra khỏi hệ thống để thực hiện các ý tưởng kinh doanh của mình.