Luận văn Thạc sĩ Kinh tế: Hoạt động kinh doanh nhượng quyền thương mại tại TP.HCM

Tài liệu luận văn phân tích chi tiết hoạt động kinh doanh nhượng quyền thương mại, bao gồm các mô hình, chiến lược và yếu tố quản trị thành công.

• Tác giả: Trần Như Ý
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đông Phong
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Thương mại
• Đề tài: Hoạt động kinh doanh nhượng quyền thương mại tại TP.HCM - Thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoạt động kinh doanh nhượng quyền thương mại

Nhượng quyền thương mại (NQTM) là hình thức kinh doanh trong đó bên nhượng quyền cấp phép cho bên nhận quyền sử dụng hệ thống, thương hiệu và phương thức kinh doanh đã được chuẩn hóa. Mô hình này hoạt động dựa trên nguyên tắc kinh doanh vì mình nhưng không phải tự mình. Bên nhượng quyền kiểm soát hoạt động kinh doanh và thu phí nhận quyền cùng hoa hồng định kỳ tính theo tỷ lệ phần trăm doanh thu. Hình thức NQTM có nhiều ưu điểm như giảm rủi ro khởi nghiệp, tận dụng thương hiệu sẵn có và hệ thống quản lý chuyên nghiệp. Tuy nhiên, bên nhận quyền không được coi là doanh nhân thực sự vì thiếu sự tự lập trong cách thức tiến hành hoạt động kinh doanh. Phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống có thể khiến bên nhận quyền chịu ảnh hưởng từ những rủi ro của toàn bộ mạng lưới. Tại Việt Nam, hoạt động NQTM bắt đầu phát triển mạnh sau khi gia nhập WTO, đặc biệt tại các thành phố lớn như TP. Hồ Chí Minh.

1.1. Định nghĩa và bản chất của nhượng quyền thương mại

Nhượng quyền thương mại là phương thức kinh doanh dựa trên sự chuyển nhượng quyền sử dụng tài sản trí tuệ, hệ thống quản lý và thương hiệu từ bên nhượng quyền sang bên nhận quyền. Bản chất của NQTM nằm ở việc bên nhận quyền được phép khai thác mô hình kinh doanh đã thành công, đổi lại phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về chất lượng và quy trình vận hành. Phí nhận quyền ban đầu và hoa hồng định kỳ là hai khoản chi phí chính bên nhận quyền phải chi trả. Mô hình này tạo ra sự gắn kết lợi ích giữa hai bên trong hệ thống kinh doanh thống nhất.

1.2. Các hình thức nhượng quyền thương mại phổ biến

NQTM được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau. Theo bản chất hoạt động, có nhượng quyền mô hình kinh doanh và nhượng quyền sản phẩm. Theo mức độ gắn kết, phân thành nhượng quyền toàn diện và không toàn diện. Theo phương thức hoạt động, bao gồm nhượng quyền đơn vị, nhượng quyền đa đơn vị và nhượng quyền tổng thể. Mỗi hình thức có đặc điểm riêng phù hợp với từng ngành hàng và quy mô đầu tư. Việc lựa chọn hình thức phù hợp ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh của bên nhận quyền.

II. Phân tích thực trạng và thách thức pháp lý NQTM

Thực trạng hoạt động NQTM tại Việt Nam còn nhiều hạn chế xuất phát từ khung pháp lý chưa hoàn thiện. Nghị định 35 và Luật Thương mại 2005 có những điểm chưa phù hợp với Luật Sở hữu trí tuệ 2005 và Luật Chuyển giao công nghệ 2006. Tình trạng dẫm chân lên nhau giữa các văn bản pháp luật gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc tuân thủ quy định. Pháp luật về thuế chưa có quy định chính thức trong việc xác định chi phí và doanh thu từ nhượng quyền để hạch toán. Cơ chế xử lý vi phạm đối với hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong NQTM còn hạn chế. Nhiều cơ quan quản lý cùng tham gia nhưng không có cơ quan đầu tàu chịu trách nhiệm chính. Tại TP. Hồ Chí Minh, hoạt động NQTM phát triển đa dạng với cả hệ thống trong nước và nước ngoài. Tuy nhiên, các doanh nghiệp nhận quyền thường có đánh giá không sát về đặc điểm ngành và tình hình kinh doanh thực tế, dẫn đến rủi ro tài chính.

2.1. Hạn chế từ phía hệ thống pháp luật hiện hành

Hệ thống pháp luật về NQTM tại Việt Nam còn nhiều bất cập. Các quy định giữa Nghị định 35, Luật Thương mại và Luật Sở hữu trí tuệ chưa có sự đồng bộ, tạo ra khoảng trống pháp lý. Pháp luật thuế chưa hướng dẫn cụ thể cách tính thuế cho hoạt động nhượng quyền. Quy định về bảo vệ bí mật kinh doanh sau khi kết thúc hợp đồng NQTM chưa đảm bảo quyền lợi bên nhận quyền. Sự thiếu nhất quán này khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi triển khai mô hình nhượng quyền trong thực tế.

2.2. Thách thức từ phía doanh nghiệp nhận quyền

Bên nhận quyền thường đối mặt với nhiều thách thức khi tham gia hệ thống NQTM. Nhiều nhà đầu tư đưa ra đánh giá không chính xác về đặc điểm riêng của ngành và tình hình kinh doanh của công ty trong hệ thống. Điều này gây ra vấn đề tài chính và khiến họ tiếc nuối khoản đầu tư đã bỏ ra. Bên nhận quyền phải cân bằng giữa việc tuân thủ quy định hệ thống và khả năng điều hành kinh doanh cá nhân. Phụ thuộc quá mức vào hệ thống khiến bên nhận quyền chịu ảnh hưởng từ rủi ro chung của toàn mạng lưới nhượng quyền.

III. Giải pháp thúc đẩy phát triển kinh doanh nhượng quyền

Để thúc đẩy hoạt động NQTM tại Việt Nam, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ phía Nhà nước và doanh nghiệp. Về mặt pháp lý, xây dựng hành lang pháp lý rõ ràng và đầy đủ hơn, khắc phục tình trạng chồng chéo giữa các văn bản luật. Bộ Khoa học Công nghệ cần phối hợp với các cơ quan liên quan để hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong NQTM. Đối với bên nhượng quyền, cần xây dựng hệ thống quản lý chất lượng thống nhất, cung cấp đào tạo bài bản và hỗ trợ kỹ thuật cho bên nhận quyền. Bên nhận quyền cần nghiên cứu kỹ thị trường, đánh giá năng lực tài chính và lựa chọn hệ thống nhượng quyền uy tín. Các chương trình hỗ trợ của chính phủ Singapore về NQTM là kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam. Các loại sản phẩm và dịch vụ có khả năng nhượng quyền tại Việt Nam rất đa dạng, từ ngành thực phẩm đến dịch vụ giáo dục và chăm sóc sức khỏe.

3.1. Giải pháp hoàn thiện khung pháp lý cho NQTM

Nhà nước cần xây dựng hệ thống pháp luật thống nhất về NQTM, loại bỏ sự chồng chéo giữa các văn bản luật hiện hành. Cần có quy định rõ ràng về thuế, phí nhượng quyền và cơ chế bảo vệ bí mật kinh doanh. Thành lập cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực NQTM. Hoàn thiện cơ chế xử lý vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, tăng cường hiệu quả thực thi. Tham khảo mô hình quản lý NQTM của các nước phát triển để áp dụng phù hợp với điều kiện Việt Nam.

3.2. Chiến lược phát triển cho bên nhượng quyền và nhận quyền

Bên nhượng quyền cần xây dựng mô hình kinh doanh chuẩn hóa, hệ thống đào tạo toàn diện và cơ chế hỗ trợ liên tục cho bên nhận quyền. Đảm bảo chất lượng đồng nhất trên toàn hệ thống là yếu tố then chốt để duy trì giá trị thương hiệu. Bên nhận quyền cần thực hiện thẩm định kỹ lưỡng trước khi đầu tư, đánh giá tiềm năng thị trường và năng lực tài chính. Xây dựng mối quan hệ hợp tác bền vững dựa trên lợi ích chung giữa hai bên. Cân bằng giữa việc tuân thủ quy tắc hệ thống và phát huy sáng tạo cá nhân.

IV. Kết luận và triển vọng ứng dụng mô hình nhượng quyền

Hoạt động kinh doanh NQTM tại Việt Nam có tiềm năng phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Việt Nam đã gia nhập WTO tạo điều kiện thuận lợi cho sự mở rộng của các hệ thống nhượng quyền quốc tế. Dự báo của các chuyên gia kinh tế cho thấy hoạt động NQTM sẽ phát triển rất mạnh tại Việt Nam trong thời gian tới. Tuy nhiên, để khai thác tối đa tiềm năng này, cần có sự nỗ lực từ tất cả các bên liên quan. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường pháp lý thuận lợi, minh bạch và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia. Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản lý, xây dựng thương hiệu mạnh và tuân thủ chuẩn mực kinh doanh. TP. Hồ Chí Minh với vị thế trung tâm kinh tế lớn nhất nước sẽ là đầu tàu thúc đẩy sự phát triển của mô hình NQTM. Hướng nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào đánh giá hiệu quả thực tiễn và đề xuất chính sách phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

4.1. Tiềm năng phát triển NQTM tại Việt Nam

Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế để phát triển hoạt động NQTM. Quy mô dân số lớn, tầng lớp trung lưu tăng nhanh và nhu cầu tiêu dùng đa dạng tạo thị trường hấp dẫn. Các ngành có tiềm năng nhượng quyền bao gồm ẩm thực, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và dịch vụ làm đẹp. Sự hiện diện ngày càng nhiều của thương hiệu quốc tế chứng minh sức hút của thị trường. TP. Hồ Chí Minh với hạ tầng kinh tế phát triển là điểm đến lý tưởng cho các hệ thống nhượng quyền mới.

4.2. Kiến nghị cho các cơ quan quản lý và doanh nghiệp

Các cơ quan quản lý cần đẩy nhanh việc hoàn thiện khung pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp tham gia NQTM. Cần có chương trình hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực chuyên ngành nhượng quyền. Doanh nghiệp trong nước nên chủ động xây dựng thương hiệu mạnh, chuẩn hóa quy trình kinh doanh để sẵn sàng nhượng quyền. Hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm với các nước phát triển về NQTM là hướng đi cần thiết. Kết quả nghiên cứu cần được ứng dụng vào thực tiễn để đánh giá và điều chỉnh chính sách kịp thời.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, trình bày tính thiết thực của đề tài nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu. Chương 2 - Cơ sở lý luận về NQTM : hệ thống hóa về mặt lý luận để làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm và phương thức hoạt động của hình thức NQTM. Từ đó, đề tài giúp người đọc có cái nhìn tổng quan và toàn diện hơn về hình thức kinh doanh mới mẻ này. Chương 3 - Thực trạng hoạt động NQTM tại TP.HCM, trong đó: - Khái quát hóa hệ thống pháp luật liên quan đến NQTM và đưa ra khó khăn ảnh hưởng đến sự phát triển của hoạt động NQTM trong thời gian qua.

- Giới thiệu sơ nét về các hệ thống NQTM; tình hình hoạt động của các hệ thống này tại TP.HCM và phân tích kết quả khảo sát phỏng vấn các cửa hàng nhận quyền cũng như các thông tin thu thập từ các bên NQ. - Thông qua các kết quả điều tra, khảo sát, đề tài đánh giá thực trạng hoạt động NQTM tại TP.HCM, rút ra các tồn tại và nguyên nhân hạn chế sự phát triển của hình thức NQTM trong thời gian qua. Chương 4 - Các giải pháp thúc đẩy sự phát triển hoạt động NQTM tại TP. - Căn cứ vào những đặc điểm về đời sống dân cư, tình hình kinh tế, chính trị…đề tài phân tích tiềm năng phát triển hoạt động NQTM tại TP.HCM trong tương lai và đưa ra các loại hình sản phẩm, dịch vụ có khả năng áp dụng hình thức NQTM.

- Trên cơ sở lý luận và thực tiễn hoạt động NQTM trong thời gian qua cũng như tiềm năng phát triển của hình thức này, đề tài đưa ra những giải pháp nhằm thúc đẩy hoạt động NQTM phát triển. Chương 5 - Kết luận và kiến nghị: Đề tài đúc kết lại những kết quả của nội dung nghiên cứu và đưa ra những kiến nghị đối với Nhà nước tạo điều kiện cho hoạt động NQTM phát triển. Đồng thời nêu lên những hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo. document, khoa luan17 of 98.

tai lieu, luan van18 of 98. 18 Mục tiêu nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu Cơ sở lý luận về NQTM Phân tích thực trạng hoạt động NQTM tại Đánh giá tiềm năng phát triển hoạt động NQTM TP.HCM trong thời gian qua Các vấn đề pháp lý Tình hình kinh doanh Tình hình kinh Các yếu tố về xã hội Các yếu tố về kinh tế, Các yếu tố về chính về NQTM của bên nhượng doanh của bên (dân số, thu nhập, môi trường kinh trị, pháp luật và một quyền nhận quyền thói quen, xu hướng doanh số yếu tố khác tiêu dùng.) Những thành công và khó khăn Những cơ hội và thách thức đối với sự - Về phía các bên nhượng quyền phát triển của hoạt động kinh doanh - Về phía các bên nhận quyền NQTM - Về phía nhà nước Các giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển hoạt động NQTM - Về phía các bên nhượng quyền - Về phía các bên nhận quyền - Về phía nhà nước và các cơ quan hữu quan Hình 1.2 Kết cấu của đề tài document, khoa luan18 of 98. tai lieu, luan van19 of 98. 19 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHƯỢNG QUYỀN THƯƠNG MẠI 2.

Khái quát về NQTM (Franchising): 2. Định nghĩa: Như chúng ta đã biết, NQTM là một hình thức kinh doanh đã được nhiều nước trên thế giới áp dụng. Đã có nhiều khái niệm được nêu ra của nhiều trường phái khác nhau nhằm giải thích, hướng dẫn các doanh nghiệp thực hiện hoạt động kinh doanh nhượng quyền đạt hiệu quả. Tuy nhiên, do sự khác biệt về quan điểm và môi trường kinh tế, chính trị, xã hội giữa các quốc gia, nên các khái niệm này thường khác nhau.

Các khái niệm dưới đây được chọn lọc dựa trên sự khác nhau trong việc quản lý điều chỉnh các hoạt động NQTM của một số nước tiêu biểu: - Theo Hiệp Hội NQTM quốc tế (The International Franchise Association) đã định nghĩa NQTM như sau: “NQTM là mối quan hệ theo hợp đồng, giữa bên nhượng quyền và bên nhận quyền theo đó bên nhượng quyền đề xuất hoặc phải duy trì sự quan tâm liên tục tới doanh nghiệp của bên nhận trên các khía cạnh như: bí quyết kinh doanh, đào tạo nhân viên; Bên nhận quyền hoạt động dưới nhãn hiệu hàng hóa, phương thức, phương pháp kinh doanh do bên nhượng quyền sở hữu hoặc kiểm soát và bên nhận quyền đang hoặc sẽ đầu tư đáng kể vốn vào doanh nghiệp bằng các nguồn lực của mình. Theo định nghĩa này, vai trò của bên nhận quyền trong việc đầu tư vốn và điều hành doanh nghiệp được đặc biệt nhấn mạnh hơn so với trách nhiệm của bên nhượng quyền. - Theo Hội đồng Thương mại Liên bang Hoa Kỳ (The US Federal Trade Commission –FTC) định nghĩa: “Một hợp đồng NQTM là hợp đồng theo đó bên nhượng quyền: (1) Hỗ trợ đáng kể cho Bên nhận quyền trong việc điều hành doanh nghiệp hoặc kiểm soát chặt chẽ phương pháp điều hành doanh nghiệp của Bên nhận; (2) Cấp quyền sử dụng nhãn hiệu cho Bên nhận quyền để phân phối sản phẩm hoặc dịch vụ theo nhãn hiệu hàng hóa của bên nhượng quyền và; document, khoa luan19 of 98. tai lieu, luan van20 of 98.

20 (3) Yêu cầu bên nhận quyền thanh toán cho bên nhượng quyền một khoản phí tối thiểu. Hoạt động kinh doanh của bên nhận nhượng quyền phải triệt để tuân theo kế hoạch hay hệ thống tiếp thị của bên nhượng quyền gắn liền với nhãn hiệu, thương hiệu, biểu tượng, khẩu hiệu, tiêu chí, quảng cáo và những biểu tượng thương mại khác của chủ thương hiệu. Người nhận quyền phải trả một khoản phí, trực tiếp hay gián tiếp, gọi là phí nhượng quyền. Định nghĩa này nhấn mạnh đến việc Bên nhượng quyền hỗ trợ và kiểm soát Bên nhận quyền trong hoạt động kinh doanh của mình.

- Theo Hiệp hội NQTM Pháp, NQTM là một phương thức hợp tác giữa một bên là một doanh nghiệp (bên nhượng quyền) và một bên khác là một hay nhiều doanh nghiệp (bên nhận quyền) để khai thác một đối tượng của NQTM do người nhượng quyền triển khai. Đối tượng nhượng quyền gồm 3 yếu tố: quyền sở hữu và quyền sử dụng các dấu hiệu tập hợp khách hàng (biển hiệu, nhãn hiệu, tên thương mại, logo…), việc sử dụng kinh nghiệm hay bí quyết kinh doanh, một tập hợp các sản phẩm và/hoặc dịch vụ và/hoặc công nghệ. Trên cơ sở đối tượng nhượng quyền này, bên nhượng quyền là người xây dựng một “hệ thống NQTM” mà anh ta có trách nhiệm đảm bảo sự tồn tại và phát triển lâu dài của nó. - Theo Bộ quy chế của Châu Âu về NQTM do Hiệp hội Châu Âu về NQTM ban hành có hiệu lực từ 1/1/1992: “NQTM được định nghĩa là một hệ thống thương mại hóa các sản phẩm và/hoặc dịch vụ và/hoặc các công nghệ, được xây dựng dựa trên mối quan hệ hợp tác chặt chẽ và liên tục về mặt pháp lý và tài chính giữa các doanh nghiệp khác nhau và hoạt động độc lập với nhau, giữa một bên là người nhượng quyền và một bên là những người nhận quyền, trong đó người nhượng quyền chấp nhận cho những người nhận quyền quyền và nghĩa vụ khai thác kinh doanh đối tượng nhượng quyền của người nhượng quyền.

Đối tượng nhượng quyền là sự kết hợp của 3 yếu tố: • Quyền sở hữu hay quyền sử dụng các tín hiệu tập hợp khách hàng: như nhãn hiệu sản xuất, kinh doanh hàng hóa hay dịch vụ, biển hiệu, tên pháp lý, tên thương mại, các ký hiệu và biểu tượng, logo. document, khoa luan20 of 98. tai lieu, luan van21 of 98. 21 • Sử dụng kinh nghiệm hay một bí quyết kinh doanh • Một nhóm các sản phẩm, dịch vụ và/hoặc công nghệ đã được hoặc chưa được đăng ký.

Quyền nhượng quyền như vậy cho phép và bắt buộc người nhận NQTM, khi đã đóng góp tài chính một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, sử dụng biển hiệu và/hoặc nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ, bí quyết kinh doanh, các phương pháp kinh doanh và kỹ thuật, các thủ tục và các quyền sở hữu trí tuệ khác, được hỗ trợ liên tục về mặt kinh doanh và/hoặc kỹ thuật trong phạm vi và thời hạn của hợp đồng NQTM được ký kết giữa hai bên. Định nghĩa này nhấn mạnh đến quyền của Bên nhận, ghi nhận vai trò của thương hiệu, bí quyết kinh doanh của bên nhượng quyền nhưng không đề cập đến những đặc điểm khác của việc NQTM như chi phí. - Theo Điều 284, Mục 8 của Luật Thương mại Việt Nam sửa đổi năm 2005 thì NQTM là hoạt động thương mại, theo đó bên nhượng quyền cho phép và yêu cầu bên nhận quyền tự mình tiến hành việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ theo các điều kiện sau đây: (1) Việc mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ được tiến hành theo cách thức tổ chức kinh doanh do bên nhượng quyền quy định và được gắn với nhãn hiệu hàng hoá, tên thương mại, bí quyết kinh doanh, khẩu hiệu kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo của bên nhượng quyền; (2) Bên nhượng quyền có quyền kiểm soát và trợ giúp cho bên nhận quyền trong việc điều hành công việc kinh doanh. Những định nghĩa trên đây về NQTM đều có đặc điểm chung là một bên độc lập (bên nhận quyền) được phân phối sản phẩm hoặc dịch vụ dưới nhãn hiệu hàng hóa hay các đối tượng khác của quyền sở hữu trí tuệ, và hệ thống kinh doanh đồng bộ do một bên khác (bên nhượng quyền) phát triển và sở hữu trên cơ sở trả một khoản phí cho bên nhượng quyền và chấp nhận một số điều kiện do bên nhượng quyền quy định.

Tóm lại, NQTM là một quan hệ kinh doanh toàn diện và liên tục, bao gồm không chỉ sản phẩm và/hoặc dịch vụ, nhãn hiệu hàng hóa, khu vực địa lý kinh document, khoa luan21 of 98. tai lieu, luan van22 of 98. 22 doanh mà còn toàn bộ hệ thống và mô hình kinh doanh (quy trình hoạt động, tài liệu hướng dẫn, công nghệ, đào tạo, giám sát tổ chức, quản lý chất lượng, trợ giúp hỗ trợ ban đầu và trong suốt quá trình hoạt động…). Trong đó, bên nhượng quyền (franchisor) sẽ chuyển mô hình kinh doanh, nhãn hiệu hàng hóa, dịch vụ, bí quyết kinh doanh, biểu tượng kinh doanh, quảng cáo cho bên nhận quyền (franchisee).

Bên nhận quyền sau khi ký hợp đồng nhượng quyền (uniform franchise offering circular-UFOC) được phép khai thác kinh doanh trên một không gian địa lý nhất định và phải trả một khoản phí nhượng quyền và tỷ lệ phần trăm doanh thu định kỳ cho bên nhượng quyền trong một khoảng thời gian nhất định. Chi tiết hơn, người nhận quyền sẽ được thừa hưởng những quyền chủ yếu sau: 1.