Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Tuân Thủ Thuế Của Hộ Kinh Doanh Cá Thể Trong Các Làng Nghề Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của hộ kinh doanh cá thể trong các làng nghề ở việt nam

• Tác giả: Nguyễn Quỳnh Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Đàm Văn Huệ
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hành Vi Tuân Thủ Thuế Của Hộ Kinh Doanh Cá Thể Trong Các Làng Nghề Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Đóng góp của luận án
• 1.5. Kết cấu luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mức độ quan tâm và các hướng nghiên cứu về hành vi tuân thủ thuế
• 2.2. Các lý thuyết, mô hình nghiên cứu liên quan đến hành vi tuân thủ thuế
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế
• 2.4. Thống kê về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế
• 2.5. Tổng quan về mối quan hệ giữa các yếu tố và hành vi tuân thủ thuế
• 2.6. Các phương pháp nghiên cứu áp dụng trong nghiên cứu về hành vi tuân thủ thuế
• 2.7. Kết luận rút ra từ tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan và hướng nghiên cứu của đề tài
• 2.7.1. Các nội dung kế thừa
• 2.7.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.7.3. Hướng nghiên cứu của luận án
• 3. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.1. Cơ sở lý luận chung về thuế
• 3.1.1. Khái niệm về thuế
• 3.1.2. Đặc điểm về thuế
• 3.1.3. Cơ sở thuế, thuế suất và cấu trúc thuế suất
• 3.1.4. Phân loại thuế
• 3.1.5. Hệ thống thuế
• 3.2. Khái niệm, bản chất và phân loại về tuân thủ thuế
• 3.2.1. Khái niệm, bản chất về tuân thủ thuế
• 3.2.2. Phân biệt tuân thủ thuế và không tuân thủ thuế
• 3.2.3. Phân loại tuân thủ thuế
• 3.3. Các lý thuyết, mô hình nền tảng trong nghiên cứu về tuân thủ thuế
• 3.3.1. Lý thuyết răn đe kinh tế và mô hình Allingham và Sandmo (1972)
• 3.3.2. Lý thuyết tâm lý học tài chính
• 3.3.3. Lý thuyết thể chế
• 3.3.4. Lý thuyết công bằng
• 3.3.5. Lý thuyết tâm lý xã hội
• 3.3.6. Lý thuyết hành động hợp lý và lý thuyết hành vi có kế hoạch
• 3.3.7. Mô hình Fischer về tuân thủ thuế
• 3.3.8. Mô hình khung sườn dốc trơn trượt về tuân thủ thuế
• 3.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của người nộp thuế
• 3.4.1. Chính sách, pháp luật thuế
• 3.4.2. Hoạt động quản lý thuế của cơ quan thuế
• 3.4.3. Trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của công chức thuế
• 3.4.4. Cơ sở vật chất và kỹ thuật của cơ quan thuế
• 3.4.5. Nhóm yếu tố thuộc về người nộp thuế
• 3.4.6. Sự phát triển của hệ thống đại lý thuế
• 3.4.7. Đặc điểm môi trường kinh tế - xã hội
• 3.5. Mô hình nghiên cứu
• 3.5.1. Căn cứ xây dựng mô hình
• 3.5.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.5.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Quy trình và phương pháp nghiên cứu
• 4.1.1. Quy trình nghiên cứu
• 4.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4.1.2.1. Nghiên cứu định tính
• 4.1.2.1.1. Mục tiêu của nghiên cứu định tính
• 4.1.2.1.2. Mẫu nghiên cứu
• 4.1.2.1.3. Thu thập và phân tích dữ liệu
• 4.1.2.1.4. Kết quả phỏng vấn
• 4.1.2.2. Nghiên cứu định lượng
• 4.1.2.2.1. Thiết kế phiếu điều tra
• 4.1.2.2.2. Mẫu ghiên cứu
• 4.1.2.2.3. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 4.1.2.2.4. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 5. CHƯƠNG 4: BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 5.1.1. Giới thiệu chung về làng nghề và hộ kinh doanh cá thể
• 5.1.2. Quy định về thuế với hộ kinh doanh
• 5.1.3. Thực trạng tuân thủ thuế của hộ kinh doanh
• 5.2. Kết quả nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam
• 5.2.1. Thống kê mô tả mẫu
• 5.2.2. Đánh giá chất lượng và độ tin cậy của thang đo
• 5.2.3. Kiểm định các giả thuyết nghiên cứu
• 5.2.4. Kiểm định sự khác biệt giữa các biến kiểm soát đối với hành vi TTT
• 5.2.4.1. Sự khác biệt theo giới tính
• 5.2.4.2. Sự khác biệt theo độ tuổi
• 5.2.4.3. Sự khác biệt theo trình độ học vấn
• 5.2.4.4. Sự khác biệt theo số năm hoạt động kinh doanh
• 5.2.4.5. Sự khác biệt theo thu nhập hàng năm của hộ kinh doanh
• 6. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM THÚC ĐẨY TUÂN THỦ THUẾ Ở HỘ KINH DOANH CÁ THỂ TRONG CÁC LÀNG NGHỀ Ở VIỆT NAM
• 6.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 6.2. Một số khuyến nghị nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế ở hộ kinh doanh cá thể trong các làng nghề ở Việt Nam
• 6.3. Hạn chế của nghiên cứu và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo
• 6.3.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 6.3.2. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 01 – KẾT QUẢ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 02 - NỘI DUNG PHỎNG VẤN
• PHỤ LỤC 03 - THANG ĐO GỐC VÀ THANG ĐO ĐIỀU CHỈNH
• PHỤ LỤC 04 – PHIẾU KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC 05 - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Mức độ quan tâm và các hướng nghiên cứu về hành vi tuân thủ thuế

Nghiên cứu về hành vi tuân thủ thuế đã thu hút sự chú ý từ nhiều lĩnh vực khác nhau như luật, kinh tế và tâm lý học. Một trong những nghiên cứu đầu tiên về vấn đề này là của Groves (1958), người đã sử dụng phương pháp phỏng vấn để đánh giá hành vi trốn thuế. Từ đó, nhiều nghiên cứu đã được thực hiện nhằm tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của người nộp thuế. Các nghiên cứu này không chỉ tập trung vào các yếu tố kinh tế mà còn xem xét các yếu tố xã hội, văn hóa và tâm lý. Những nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng niềm tin vào cơ quan thuế, nhận thức về sự công bằng trong hệ thống thuế và chuẩn mực xã hội đều có ảnh hưởng đáng kể đến hành vi tuân thủ thuế. Việc hiểu rõ các yếu tố này là rất quan trọng trong việc xây dựng các chính sách thuế hiệu quả và nâng cao tỷ lệ tuân thủ thuế trong cộng đồng.

II. Cơ sở lý luận và mô hình nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý luận vững chắc về hành vi tuân thủ thuế, trong đó nhấn mạnh vai trò của các yếu tố như nhận thức về công bằng thuế và niềm tin vào cơ quan thuế. Mô hình nghiên cứu được đề xuất dựa trên lý thuyết hành vi có kế hoạch, trong đó chuẩn mực chủ quan được xác định là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhận thức về quyền lực của cơ quan thuế và khả năng bị kiểm tra có thể tác động đến hành vi tuân thủ thuế bắt buộc. Các yếu tố này được kiểm chứng thông qua các phương pháp phân tích định lượng, sử dụng phần mềm SPSS và AMOS để phân tích dữ liệu thu thập từ khảo sát. Mô hình nghiên cứu không chỉ giúp làm rõ các yếu tố ảnh hưởng mà còn cung cấp cơ sở để đưa ra các khuyến nghị nhằm nâng cao hành vi tuân thủ thuế của hộ kinh doanh cá thể.

III. Đánh giá thực trạng tuân thủ thuế của hộ kinh doanh cá thể

Thực trạng tuân thủ thuế của hộ kinh doanh cá thể ở Việt Nam cho thấy một bức tranh phức tạp. Mặc dù số lượng hộ kinh doanh cá thể ngày càng tăng, nhưng tỷ lệ tuân thủ thuế vẫn còn thấp. Theo số liệu thống kê, chỉ có khoảng 25,9% hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh, trong khi nhiều hộ vẫn chưa tự nguyện tuân thủ nghĩa vụ thuế. Việc quản lý thuế đối với hộ kinh doanh cá thể gặp nhiều khó khăn do đặc điểm hoạt động kinh doanh không ổn định và sự thiếu hiểu biết về nghĩa vụ thuế. Các hành vi gian lận thuế ngày càng tinh vi, dẫn đến thất thu ngân sách. Để cải thiện tình hình này, cần có các biện pháp quản lý thuế hiệu quả hơn, đồng thời tăng cường tuyên truyền, giáo dục về nghĩa vụ thuế cho hộ kinh doanh.

IV. Khuyến nghị nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số khuyến nghị được đưa ra nhằm nâng cao hành vi tuân thủ thuế của hộ kinh doanh cá thể. Trước hết, cần quy định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc tổ chức và thực hiện các chính sách thuế. Thứ hai, cơ quan thuế cần tăng cường phối hợp với các tổ chức xã hội để tổ chức các buổi hội thảo nhằm cập nhật thông tin thuế cho hộ kinh doanh. Thứ ba, cần hoàn thiện chính sách thuế để đảm bảo tính công bằng giữa các nhóm hộ kinh doanh, đồng thời quy định rõ các biện pháp xử phạt đối với hành vi gian lận thuế. Cuối cùng, cơ quan thuế cần áp dụng các biện pháp kiểm tra, thanh tra một cách hiệu quả để nâng cao nhận thức về quyền lực của mình trong việc quản lý thuế.

V. Kết luận và hướng nghiên cứu tiếp theo

Luận án đã chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của hộ kinh doanh cá thể trong các làng nghề ở Việt Nam. Các kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp cho lý thuyết về hành vi tuân thủ thuế mà còn cung cấp cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng chính sách thuế. Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của các biện pháp quản lý thuế mới đến hành vi tuân thủ thuế, cũng như nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố văn hóa và xã hội ảnh hưởng đến hành vi này trong các bối cảnh khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số: 9340201) của tác giả Nguyễn Quỳnh Trang, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đàm Văn Huệ tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2022), nghiên cứu về đề tài: "Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của hộ kinh doanh cá thể trong các làng nghề ở Việt Nam".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Khu vực hộ kinh doanh cá thể (KDCT) tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, đóng góp bình quân khoảng 30% GDP trong giai đoạn 2015–2019 và giải quyết việc làm cho 8,5 triệu lao động tại 5,2 triệu cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể (theo Tổng điều tra kinh tế năm 2021). Tuy nhiên, mức đóng góp vào ngân sách nhà nước chỉ đạt khoảng 1,6%. Số liệu quản lý của ngành Thuế cho thấy cơ quan thuế chỉ quản lý khoảng 1,5 triệu cơ sở có đăng ký kinh doanh và mã số thuế, cùng 711 nghìn hộ có doanh thu dưới 100 triệu đồng/năm thuộc diện không phải nộp thuế. Một số lượng lớn hộ KDCT vẫn nằm ngoài sự kiểm soát của cơ quan thuế ("lọt sổ thuế").

Trong bối cảnh đó, các hộ KDCT làm nghề và kinh doanh nghề tại các làng nghề truyền thống vừa mang đặc thù kinh tế làng xã, vừa có hoạt động kinh doanh phức tạp. Các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào khía cạnh quản lý thuế của cơ quan nhà nước đối với doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh nói chung, chưa có công trình nào nghiên cứu thực nghiệm về các yếu tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế (TTT) của hộ KDCT trong các làng nghề. Đây là khoảng trống nghiên cứu mà luận án tập trung giải quyết.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là xác định mức độ và chiều hướng tác động của các yếu tố đến hành vi tuân thủ thuế (bao gồm tuân thủ thuế tự nguyện và tuân thủ thuế bắt buộc) của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam, từ đó đề xuất các khuyến nghị chính sách nhằm thúc đẩy mức độ tuân thủ thuế.

Hệ thống 12 câu hỏi nghiên cứu được luận án đặt ra gồm:

1. Tinh thần thuế ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
2. Ảnh hưởng của chuẩn mực chủ quan đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam như thế nào?
3. Niềm tin vào cơ quan thuế ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
4. Nhận thức về sự công bằng của hệ thống thuế ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
5. Gia tăng tính công bằng của hệ thống thuế có dẫn đến cải thiện niềm tin vào cơ quan thuế và qua đó thúc đẩy hành vi TTT tự nguyện ở hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam hay không?
6. Nhận thức về thuế của người nộp thuế (NNT) ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
7. Thông tin về thuế đến với hộ KDCT ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
8. Mức độ phức tạp về thuế ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
9. Khả năng bị kiểm tra, thanh tra thuế ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
10. Xử phạt ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
11. Nhận thức về quyền lực của cơ quan thuế ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT của hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?
12. Các biện pháp tăng cường quyền lực của cơ quan thuế và tăng cường hoạt động kiểm tra, thanh tra thuế ảnh hưởng như thế nào đến hành vi TTT bắt buộc ở hộ KDCT trong các làng nghề ở Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế (tuân thủ tự nguyện và tuân thủ bắt buộc) của hộ KDCT trong các làng nghề.
• Phạm vi không gian: Các làng nghề thuộc 11 tỉnh và thành phố khu vực Đồng bằng sông Hồng (Hà Nội, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hà Nam, Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình, Quảng Ninh).
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn tổng quan y văn từ tháng 10/2018 đến tháng 12/2019; khảo sát và phỏng vấn thực địa từ tháng 01/2020 đến tháng 12/2020; số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2016–2021.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào nhóm hộ kinh doanh trực tiếp làm nghề và kinh doanh nghề trong các làng nghề; xem xét các yếu tố thuộc về nhận thức của NNT (tâm lý xã hội, thể chế, kinh tế) và các biến nhân khẩu học/đặc điểm kinh doanh (giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, thâm niên hoạt động, thu nhập hàng năm).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tuân thủ thuế từ năm 1958 đến năm 2021, phân chia theo các nhóm tiếp cận lý thuyết và mô hình đo lường.

Hướng tiếp cận nghiên cứu	Tác giả tiêu biểu và năm công bố	Luận điểm chính
Tiếp cận răn đe kinh tế	Groves (1958); Allingham và Sandmo (1972); Clotfelter (1983); Alm (1991); Eriksen và Fallan (1996); Evans và cộng sự (2005)	NNT là chủ thể duy lý kinh tế; quyết định TTT phụ thuộc vào xác suất bị thanh tra, kiểm tra và mức độ xử phạt tài chính khi bị phát hiện.
Tiếp cận tâm lý học và hành vi	Spicer và Becker (1980); Bobek và Hatfield (2003); Feld và Frey (2002); Kirchler (2007); Torgler và cộng sự (2008); Benk và cộng sự (2010); Taing và Chang (2020)	Hành vi nộp thuế bị chi phối bởi các yếu tố tâm lý xã hội như đạo đức thuế, chuẩn mực chủ quan, niềm tin vào chính quyền và nhận thức công bằng.
Mô hình Khung sườn dốc trơn trượt (SSF)	Kirchler, Hoelzl và Wahl (2008); Wahl và cộng sự (2010); Kastlunger và cộng sự (2013); Mas’ud và cộng sự (2014); Olsen và cộng sự (2018); Da Silva và cộng sự (2019)	Phân định TTT thành tuân thủ tự nguyện (thúc đẩy bởi niềm tin vào cơ quan thuế) và tuân thủ bắt buộc (thúc đẩy bởi quyền lực cưỡng chế của cơ quan thuế).
Nghiên cứu về quản lý thuế tại Việt Nam	Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009); Nguyễn Minh Hà và Nguyễn Hoàng Quân (2012); Phan Thị Mỹ Dung và Lê Quốc Hiếu (2015); Lê Kim Ngọc (2016); Nguyễn Thị Biên (2017); Lèng Hoàng Minh (2017); Bùi Ngọc Toản (2017); Nguyễn Thị Thủy (2017); Phạm Thị Mỹ Linh (2019); Nguyễn Thị Thùy Dương và cộng sự (2019); Nguyễn Hải Nam (2020)	Đánh giá thực trạng quản lý thu thuế doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh nộp thuế khoán tại các địa bàn hành chính cụ thể; phân tích nguyên nhân thất thu thuế và đề xuất biện pháp hành chính.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

1. Đối tượng nghiên cứu: Chưa có công trình nào đánh giá thực nghiệm về hành vi TTT của hộ KDCT làm nghề và kinh doanh nghề truyền thống tại các làng nghề Việt Nam.
2. Sự thiếu đồng thuận về chiều hướng tác động: Tổng quan 47 công trình (2012–2021) cho thấy 15 yếu tố (tinh thần thuế, chuẩn mực chủ quan, tính công bằng, niềm tin, quyền lực cơ quan thuế, nhận thức thuế, sự phức tạp, thông tin, xử phạt, khả năng kiểm tra, tuổi, giới tính, học vấn, thu nhập, số năm hoạt động) vẫn còn kết quả mâu thuẫn về chiều hướng hoặc ý nghĩa thống kê.
3. Cơ chế tác động gián tiếp: Chưa có sự thống nhất về vai trò trung gian của biến "Niềm tin vào cơ quan thuế" trong mối quan hệ giữa "Nhận thức tính công bằng" và "Hành vi tuân thủ thuế".
4. Tác động điều kiện của quyền lực cưỡng chế: Chưa làm rõ mối quan hệ tương tác giữa tần suất thanh tra, kiểm tra và mức độ nhận thức về quyền lực của cơ quan thuế trong việc thúc đẩy hành vi TTT bắt buộc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án tích hợp các lý thuyết nền tảng sau để xây dựng khung phân tích:

• Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB - Theory of Planned Behavior) của Ajzen (1991): Giải thích hành vi TTT thông qua thái độ, chuẩn mực chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi (được mở rộng thêm các yếu tố thể chế và kinh tế).
• Mô hình Khung sườn dốc trơn trượt (SSF - Slippery Slope Framework) của Kirchler và cộng sự (2008): Tách biệt hành vi TTT thành TTT tự nguyện (gắn với niềm tin) và TTT bắt buộc (gắn với quyền lực cơ quan thuế).
• Lý thuyết răn đe kinh tế của Allingham và Sandmo (1972): Giải thích tác động của thanh tra, kiểm tra và xử phạt.
• Lý thuyết công bằng (Equity Theory) và Lý thuyết tâm lý học tài chính (Fiscal Psychology Theory): Giải thích mối quan hệ trao đổi công bằng giữa nghĩa vụ nộp thuế và dịch vụ công nhận được.
• Lý thuyết thể chế và Mô hình Fischer (1992): Cung cấp cơ sở cho các yếu tố thông tin thuế và mức độ phức tạp của hệ thống thuế.

Khung phân tích của luận án:
- Yếu tố tâm lý xã hội: Tinh thần thuế, Chuẩn mực chủ quan, Nhận thức công bằng, Nhận thức về thuế
- Yếu tố thể chế: Sự phức tạp về thuế, Thông tin về thuế
- Yếu tố kinh tế: Khả năng kiểm tra thanh tra, Xử phạt
- Biến trung gian / Điều kiện: Niềm tin vào CQT, Quyền lực của CQT
  --> Tác động đến: Hành vi TTT tự nguyện & Hành vi TTT bắt buộc
- Biến kiểm soát: Giới tính, Độ tuổi, Trình độ học vấn, Số năm hoạt động, Thu nhập

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp định tính và định lượng:

1. Nghiên cứu định tính:

   • Phỏng vấn sâu các cán bộ quản lý, chuyên viên Cục thuế, Chi cục thuế và chủ các hộ KDCT tại các làng nghề Đồng bằng sông Hồng.
   • Mục đích: Hiệu chỉnh thang đo gốc, bổ sung các biến quan sát đặc thù với bối cảnh văn hóa dòng họ, phường hội làng nghề tại Việt Nam.

2. Nghiên cứu định lượng:

   • Thiết kế bảng hỏi: Sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Rất không đồng ý đến 5: Rất đồng ý).
   • Chọn mẫu: Phương pháp chọn mẫu thuận tiện có phân tầng theo địa bàn 11 tỉnh, thành phố Đồng bằng sông Hồng.
   • Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm SPSS và AMOS:
     • Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu.
     • Đánh giá độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha.
     • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) và Phân tích nhân tố khẳng định (CFA).
     • Kiểm định mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm tra các giả thuyết nghiên cứu và vai trò của biến trung gian.
     • Kiểm định Independent Samples T-test và One-Way ANOVA để đánh giá sự khác biệt của các biến kiểm soát.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập từ các phiếu điều tra khảo sát trực tiếp chủ hộ KDCT làm nghề và kinh doanh nghề tại các làng nghề thuộc 11 tỉnh, thành phố Đồng bằng sông Hồng.
• Dữ liệu thứ cấp: Số liệu thống kê từ Tổng điều tra kinh tế năm 2017 và 2021 của Tổng cục Thống kê; các báo cáo tổng kết công tác thuế của Tổng cục Thuế, Cục thuế TP. Hà Nội và các Chi cục thuế giai đoạn 2016–2021; các văn bản quy phạm pháp luật (Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 và các nghị định, thông tư hướng dẫn).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử các nghiên cứu về hành vi tuân thủ và không tuân thủ thuế từ công trình của Groves (1958) đến năm 2021. Tác giả tổng hợp 43 công trình giai đoạn 1974–1985 (Jackson & Milliron) và 47 công trình giai đoạn 2012–2021, phân loại thành 43 nhân tố ảnh hưởng thuộc các nhóm: tâm lý xã hội, thể chế, kinh tế, nhân khẩu học. Chương này chỉ ra 15 yếu tố có kết quả nghiên cứu chưa thống nhất trong y văn quốc tế và xác lập 4 khoảng trống nghiên cứu chính để định hình mô hình của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận và mô hình nghiên cứu

Chương 2 trình bày bản chất kinh tế - pháp lý của thuế, tiêu chuẩn của một hệ thống thuế tối ưu (tính hiệu quả, tính đơn giản, tính linh hoạt, tính công bằng), cùng các khái niệm và phân loại về TTT theo Kirchler và Wahl (2010). Tác giả luận giải 7 lý thuyết và mô hình nền tảng (TRA, TPB, SSF, Fischer, Allingham & Sandmo, Tâm lý học tài chính, Lý thuyết công bằng). Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng mô hình nghiên cứu gồm các biến độc lập, biến trung gian (Niềm tin vào CQT, Quyền lực CQT), hai biến phụ thuộc (TTT tự nguyện và TTT bắt buộc), cùng hệ thống các giả thuyết nghiên cứu tương ứng.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu hai giai đoạn: định tính và định lượng. Nghiên cứu định tính thực hiện phỏng vấn chuyên gia quản lý thuế và chủ hộ KDCT nhằm điều chỉnh thang đo gốc cho phù hợp với ngữ cảnh làng nghề. Nghiên cứu định lượng xác định cỡ mẫu khảo sát, quy trình phân phối phiếu tại 11 tỉnh thành Đồng bằng sông Hồng, phương pháp làm sạch dữ liệu và các tiêu chuẩn kiểm định định lượng (Cronbach's Alpha > 0,7; chỉ số KMO từ 0,5 đến 1; CFA với các chỉ số CMIN/DF, GFI, TLI, CFI, RMSEA; phân tích hồi quy SEM).

Chương 4: Bối cảnh nghiên cứu và kết quả nghiên cứu

Chương 4 mô tả bối cảnh kinh tế - xã hội của các làng nghề và thực trạng quản lý thuế đối với hộ KDCT (theo phương pháp khoán và sử dụng hóa đơn). Tiếp đó, chương trình bày các kết quả phân tích định lượng:

• Thống kê mô tả đặc điểm nhân khẩu học và kinh doanh của mẫu khảo sát.
• Đánh giá độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha) và phân tích nhân tố khám phá EFA, khẳng định CFA dạng chuẩn hóa.
• Kết quả kiểm định mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM), đánh giá trọng số chuẩn hóa và mức ý nghĩa thống kê của các giả thuyết nghiên cứu đối với TTT tự nguyện và TTT bắt buộc.
• Kết quả kiểm định Independent Samples T-test và One-Way ANOVA xác định sự khác biệt về hành vi TTT theo giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, thâm niên hoạt động kinh doanh và thu nhập hàng năm của hộ KDCT.

Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu và khuyến nghị nhằm thúc đẩy tuân thủ thuế ở hộ kinh doanh cá thể trong các làng nghề ở Việt Nam

Chương 5 thảo luận chi tiết các kết quả đạt được trong sự so sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm và bối cảnh làng nghề Việt Nam. Tác giả xây dựng 3 nhóm khuyến nghị thực tiễn gửi đến cơ quan thuế và chính quyền địa phương, đồng thời chỉ ra các giới hạn của nghiên cứu và gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Vai trò chủ đạo của Chuẩn mực chủ quan: Kết quả kiểm định chỉ ra chuẩn mực chủ quan là yếu tố có tác động thuận chiều mạnh nhất đến hành vi TTT tự nguyện và mạnh thứ hai đến hành vi TTT bắt buộc của hộ KDCT trong làng nghề. Điều này làm rõ lý thuyết TPB trong bối cảnh văn hóa Á Đông, nơi các mối quan hệ dòng tộc, gia đình và phường hội nghề tại làng nghề chi phối mạnh mẽ đến quyết định hành vi của cá nhân.
2. Vai trò trung gian của Niềm tin vào cơ quan thuế: Luận án chứng minh "Niềm tin vào cơ quan thuế" đóng vai trò là biến trung gian toàn phần/bán phần trong mối quan hệ giữa "Nhận thức về tính công bằng của hệ thống thuế" và "Hành vi tuân thủ thuế tự nguyện". Khi người nộp thuế cảm nhận hệ thống thuế công bằng và minh bạch, niềm tin vào cơ quan quản lý sẽ gia tăng, từ đó thúc đẩy hành vi tự giác nộp thuế.
3. Cơ chế điều kiện của Quyền lực cơ quan thuế đối với công tác thanh tra: Luận án phát hiện khả năng bị thanh tra, kiểm tra chỉ tác động tích cực rõ rệt đến hành vi TTT bắt buộc khi nhận thức về quyền lực của cơ quan thuế ở mức cao. Nếu hoạt động thanh kiểm tra diễn ra thường xuyên nhưng không phát hiện sai phạm hoặc mức phạt không đủ sức răn đe, nhận thức quyền lực sẽ suy giảm và không tạo ra tác động gia tăng tính tuân thủ.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Nâng cao vai trò của chính quyền địa phương và các tổ chức phường hội:
   • Quy định rõ trách nhiệm của chính quyền cấp cơ sở (xã, phường) trong việc phối hợp quản lý thuế.
   • Cơ quan thuế chủ động phối hợp với các tổ chức phường hội, ban quản lý làng nghề để tổ chức các hội nghị phổ biến, cập nhật chính sách thuế mới, tận dụng tác động của chuẩn mực chủ quan để thúc đẩy tính tự giác.
2. Hoàn thiện chính sách thuế và quy trình quản lý hộ khoán:
   • Thiết kế chính sách thuế đảm bảo tính tương đồng về mức thuế khoán giữa các hộ có cùng quy mô và điều kiện kinh doanh trong cùng làng nghề.
   • Tăng cường chế tài xử phạt theo hướng lũy tiến đối với các hành vi cố tình gian lận thuế tái diễn nhiều lần; đồng thời xây dựng quy chế khen thưởng, tuyên dương các hộ tuân thủ tốt.
   • Rà soát các hộ kinh doanh có doanh thu sát ngưỡng 100 triệu đồng/năm để đưa vào diện quản lý, chống thất thu.
3. Hiện đại hóa công tác thanh tra, kiểm tra dựa trên phân tích rủi ro:
   • Thiết lập tiêu chí phân loại mức độ rủi ro tuân thủ của hộ KDCT; đảm bảo tối thiểu 90% số cuộc kiểm tra được thực hiện theo danh sách rủi ro cao, không quá 10% thực hiện theo hình thức chọn mẫu ngẫu nhiên.
   • Bổ sung các cuộc kiểm tra đột xuất đối với những hộ kinh doanh có dấu hiệu biến động doanh thu bất thường trong các kỳ tiêu thụ cao điểm của làng nghề.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Phạm vi không gian: Nghiên cứu mới thực hiện thu thập dữ liệu tại khu vực Đồng bằng sông Hồng, chưa mở rộng ra các vùng kinh tế khác có làng nghề truyền thống như miền Trung hay Tây Nam Bộ.
• Đối tượng khảo sát: Tập trung chuyên biệt vào nhóm hộ KDCT làm nghề và kinh doanh nghề, chưa so sánh với nhóm hộ kinh doanh thương mại thuần túy hoạt động ngoài khu vực làng nghề.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Dữ liệu khảo sát dựa trên kỹ thuật tự báo cáo (self-reported) của chủ hộ, có thể tồn tại sai lệch tâm lý do đối tượng e ngại chia sẻ thông tin thực tế về doanh thu và hành vi nộp thuế.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các làng nghề tại khu vực miền Trung, miền Nam để so sánh sự khác biệt vùng miền.
• Thực hiện nghiên cứu theo chuỗi thời gian (longitudinal study) để đánh giá sự thay đổi hành vi tuân thủ thuế khi có sự điều chỉnh lớn về luật quản lý thuế và chính sách thuế khoán.
• Ứng dụng phương pháp thực nghiệm kinh tế học hành vi kết hợp dữ liệu kê khai thuế thực tế từ cơ quan quản lý để kiểm định chéo độ chính xác của các biến tự khai báo.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Luận án là tài liệu tham khảo về quy trình kết hợp mô hình TPB mở rộng và khung SSF trong phân tích hành vi người nộp thuế, đồng thời cung cấp cấu trúc thang đo và kỹ thuật xử lý mô hình SEM trên phần mềm AMOS.
• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu: Luận án cung cấp hệ thống tổng quan tài liệu với danh mục 47 công trình quốc tế và trong nước về tuân thủ thuế, phục vụ cho việc giảng dạy và nghiên cứu các chuyên đề Tài chính công và Quản lý thuế.
• Đối với cơ quan quản lý thuế và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học phục vụ việc sửa đổi chính sách quản lý thuế khoán đối với kinh tế cá thể, thiết kế quy trình kiểm tra theo mức độ rủi ro và xây dựng chiến lược truyền thông thuế dựa vào tổ chức hội nghề nghiệp địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những khung lý thuyết nền tảng nào để xây dựng mô hình?
Luận án tích hợp Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) mở rộng, Mô hình Khung sườn dốc trơn trượt (SSF), Lý thuyết răn đe kinh tế (Allingham & Sandmo), Lý thuyết công bằng, Lý thuyết tâm lý học tài chính và Mô hình Fischer.

2. Điểm đặc thù về tác động của "Chuẩn mực chủ quan" trong luận án là gì?
Chuẩn mực chủ quan (ảnh hưởng từ gia đình, dòng họ, bạn nghề và phường hội làng nghề) được chứng minh là yếu tố có tác động mạnh nhất đến tuân thủ thuế tự nguyện và mạnh thứ hai đến tuân thủ thuế bắt buộc của hộ KDCT làng nghề, phản ánh tính gắn kết cộng đồng của văn hóa làng xã Việt Nam.

3. "Niềm tin vào cơ quan thuế" đóng vai trò gì trong mô hình nghiên cứu?
Niềm tin vào cơ quan thuế đóng vai trò là biến trung gian kết nối giữa nhận thức về tính công bằng của hệ thống thuế và hành vi tuân thủ thuế tự nguyện. Hệ thống thuế công bằng nuôi dưỡng niềm tin của người nộp thuế, qua đó thúc đẩy hành vi tự nguyện chấp hành nghĩa vụ thuế.

4. Khi nào hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế mới phát huy hiệu quả thúc đẩy tuân thủ bắt buộc?
Hoạt động thanh tra, kiểm tra chỉ tác động tích cực và rõ ràng đến tuân thủ thuế bắt buộc khi người nộp thuế nhận thức cơ quan thuế có quyền lực thực thi cao, có năng lực phát hiện sai phạm và áp dụng chế tài xử phạt nghiêm minh, đủ sức răn đe.

5. Cơ quan thuế cần phân bổ tỷ lệ thanh tra hộ KDCT theo rủi ro như thế nào theo kiến nghị của luận án?
Luận án khuyến nghị cơ quan thuế cần lập kế hoạch thanh tra dựa trên phân loại rủi ro: đảm bảo không dưới 90% số trường hợp thanh kiểm tra thuộc diện có dấu hiệu rủi ro cao và không quá 10% số trường hợp được lựa chọn ngẫu nhiên.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Quỳnh Trang đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và kiểm định thực nghiệm các yếu tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế tự nguyện và bắt buộc của hộ kinh doanh cá thể tại các làng nghề Đồng bằng sông Hồng. Bằng việc kết hợp mô hình TPB mở rộng và khung lý thuyết SSF thông qua phương pháp phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM), nghiên cứu đã chứng minh vai trò nổi bật của chuẩn mực chủ quan làng xã, niềm tin vào cơ quan thuế và nhận thức quyền lực thực thi pháp luật. Các phát hiện và khuyến nghị của luận án cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác hoàn thiện thể chế quản lý thuế và nâng cao hiệu quả thu ngân sách đối với khu vực kinh tế cá thể tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Mức độ quan tâm và các hướng nghiên cứu về hành vi tuân thủ thuế Nghiên cứu về thuế có thể được tiếp cận từ các lĩnh vực đa ngành như luật, kinh tế, kế toán, tâm lý học và tài chính công (McKerchar, 2010). Trong đó, nghiên cứu của Groves (1958) về trốn thuế thu nhập là một trong những nghiên cứu được ghi nhận sớm nhất trong nghiên cứu về hành vi của người nộp thuế. Groves (1958) tiếp cận gián tiếp để đánh giá hành vi trốn thuế bằng cách phỏng vấn những người thuê nhà về thu nhập và chi phí mà chủ nhà của họ phải chịu trong quá trình quản lý căn hộ của họ.

Sau đó, ông có thể kiểm tra các tờ khai thuế của chủ nhà để xác định mức độ tuân thủ thuế của chủ nhà. Từ đó đến hiện nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về hành vi tuân thủ của người nộp thuế đã thực hiện trên thế giới với mục tiêu nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu khác nhau (Xem bảng 2 – Phụ lục 01). Ở Việt Nam, chủ đề nghiên cứu về tuân thủ thuế cũng được nhiều nhà khoa học ở Việt Nam thực hiện trong các công trình nghiên cứu của mình: Nguyễn Thị Lệ Thúy (2009) thực hiện luận án tiến sỹ kinh tế với đề tài về “Hoàn thiện quản lý thu thuế của Nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp (nghiên cứu tình huống của Hà Nội)”; Nguyễn Minh Hà và Nguyễn Hoàng Quân (2012) với nghiên cứu “Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế của doanh nghiệp tư nhân - Xét trên khía cạnh nộp thuế đúng hạn”; Nguyễn Hoàng và Đào Thị Phương Liên (2013) với nghiên cứu về “Ảnh hưởng của chính sách thuế đến tuân thủ thuế: Kết quả khảo sát và một số kiến nghị”; Đặng Thị Bạch Vân (2014) với chủ đề nghiên cứu “Xoay quanh vấn đề người nộp thuế và tuân thủ thuế”; Phan Thị Mỹ Dung và Lê Quốc Hiếu (2015) với nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của các doanh nghiệp”; Lèng Hoàng Minh (2017) với luận án tiến sĩ về “Nâng cao tính tuân thủ thuế của người nộp thuế ở Việt Nam; Bùi Ngọc Toản (2017) với nghiên cứu “Các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế thu nhập của doanh nghiệp - Nghiên cứu thực nghiệm trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh”; Phạm Thị Mỹ Linh (2019) với luận án tiến sĩ nghiên cứu về “Các nhân tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế của doanh nghiệp Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp thành phố Hà Nội”; Nguyễn Thị Thùy Dương và cộng sự (2019) trong nghiên cứu về “Determinants Influencing Tax Compliance: The Case of Vietnam;. Bên cạnh đó, hiểu một cách giản đơn thì tuân thủ thuế là mức độ sẵn sàng đóng thuế của người nộp thuế; không tuân thủ thuế có thể hiểu là khi người nộp thuế không nộp thuế của mình (Kirchler, 2007).

Theo Kirchler và Wahl (2010), tuân thủ và không 10 tuân thủ có thể được phân biệt: (i) tuân thủ thuế gồm tuân thủ thuế tự nguyện và tuân thủ thuế bắt buộc; (ii) không tuân thủ thuế bao gồm trốn thuế và tránh thuế (Xem bảng 2. Trong đó, tuân thủ tự nguyện bao gồm động cơ cơ bản, cụ thể là trên đó coi việc nộp thuế là nghĩa vụ của một công dân, trong khi việc tuân thủ bắt buộc liên quan đến nỗi sợ bị phát hiện và bị trừng phạt. Tránh thuế có thể được mô tả là việc giảm thiểu thuế trong ranh giới pháp lý, và trốn thuế bao gồm cả việc vi phạm pháp luật (Cechovsky, 2018).