Luận án về giải pháp xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội tại các tỉnh Tây Bắc Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Luận án ts giải pháp xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế xã hội ở các tỉnh tây bắc việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Thị Nhung
• Người hướng dẫn: TS Nguyễn Văn Hảo
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Giải Pháp Xóa Đói Giảm Nghèo Nhằm Phát Triển Kinh Tế - Xã Hội Ở Các Tỉnh Tây Bắc Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 1.1. Kết quả nghiên cứu của các tác giả và tổ chức quốc tế
• 1.2. Những nghiên cứu về nghèo đói và xóa đói giảm nghèo
• 1.3. Những nghiên cứu về tăng trưởng và phát triển
• 1.4. Các kết quả nghiên cứu trong nước
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
• 2.1. Lý luận về nghèo đói và xóa đói giảm nghèo
• 2.2. Quan niệm về đói nghèo
• 2.3. Chuẩn nghèo và các tiêu chí đánh giá
• 2.4. Nguyên nhân đói nghèo
• 2.5. Lý luận về xóa đói giảm nghèo
• 2.6. Lý luận về phát triển kinh tế - xã hội
• 2.7. Quan điểm phát triển kinh tế - xã hội
• 2.8. Chỉ tiêu, nhân tố ảnh hưởng và điều kiện đảm bảo phát triển KT-XH
• 2.9. Quan hệ giữa phát triển KT-XH với xóa đói giảm nghèo
• 2.10. Tính tất yếu và vai trò của xóa đói giảm nghèo đối với phát triển kinh tế - xã hội
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở CÁC TỈNH TÂY BẮC VIỆT NAM
• 3.1. Đặc điểm của Tây Bắc
• 3.2. Đặc điểm tự nhiên, dân số
• 3.3. Hiện trạng nghèo đói và tình hình phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc qua kết quả điều tra, khảo sát của tác giả năm 2011
• 3.4. Đặc điểm nghèo đói của Tây Bắc
• 3.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến xóa đói giảm nghèo ở Tây Bắc
• 3.6. Thực trạng nghèo đói ở Tây Bắc
• 3.7. Thực trạng xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc
• 3.8. Xóa đói giảm nghèo với phát triển cơ sở hạ tầng, mở rộng ứng dụng khoa học công nghệ ở Tây Bắc
• 3.9. Xóa đói giảm nghèo với công tác tuyên truyền, giáo dục tư tưởng tăng cường mối quan hệ đoàn kết các dân tộc ở Tây Bắc
• 3.10. Những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân hạn chế trong việc xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc
• 3.11. Những thành tựu của xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc
• 3.12. Những khó khăn, hạn chế, bất cập và tồn tại của xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc
• 3.13. Nguyên nhân hạn chế của xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở CÁC TỈNH TÂY BẮC VIỆT NAM
• 4.1. Những cơ hội và thách thức đối với xóa đói giảm nghèo ở Tây Bắc
• 4.2. Bối cảnh quốc tế
• 4.3. Bối cảnh trong nước
• 4.4. Cơ hội và thách thức đối với xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển KT-XH ở Tây Bắc
• 4.5. Xu hướng xóa đói giảm nghèo và phát triển KT-XH trong thời gian tới
• 4.6. Quan điểm, định hướng xóa đói giảm nghèo ở Tây Bắc những năm tới
• 4.7. Quan điểm xóa đói giảm nghèo và phát triển KT-XH ở Tây Bắc
• 4.8. Mục tiêu và định hướng xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển KT-XH ở Tây Bắc
• 4.9. Những giải pháp cơ bản xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế - xã hội ở Tây Bắc
• 4.9.1. Nhóm giải pháp nâng cao chất lượng nguồn lực lao động cho phát triển KT-XH
• 4.9.2. Nhóm giải pháp đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu phục vụ sản xuất, hỗ trợ sinh kế, nâng cao thu nhập cho người nghèo
• 4.9.3. Nhóm giải pháp huy động nguồn lực vốn cho xóa đói giảm nghèo
• 4.9.4. Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả hoạch định và xây dựng các chính sách giảm nghèo
• 4.9.5. Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức, phối hợp tổ chức thực hiện chính sách của các cấp, các ngành và người dân
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội

Nghiên cứu về xóa đói giảm nghèo (XĐGN) và phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) đã được nhiều tác giả và tổ chức quốc tế quan tâm. Tình trạng nghèo đói không chỉ tồn tại trong những giai đoạn lịch sử trước đây mà còn hiện hữu ngay cả trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Các nghiên cứu cho thấy, XĐGN không chỉ là vấn đề của riêng một quốc gia mà là một thách thức toàn cầu. Các tác giả như K. Marx và V. Lenin đã chỉ ra rằng, nghèo đói và sự phân hóa giàu nghèo là hệ quả của chế độ tư hữu và áp bức. Trong bối cảnh hiện nay, các tổ chức như Ngân hàng Thế giới (WB) và Liên hiệp quốc (UN) đã thực hiện nhiều nghiên cứu và đưa ra các giải pháp cụ thể cho vấn đề này. Tại Việt Nam, tỷ lệ hộ nghèo đã giảm mạnh từ 37,4% năm 1998 xuống còn 9,45% năm 2010, tuy nhiên, tình trạng nghèo đói vẫn còn phổ biến ở nhiều vùng, đặc biệt là ở Tây Bắc. Việc nghiên cứu các giải pháp XĐGN nhằm phát triển KT-XH ở Tây Bắc là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững và công bằng xã hội.

II. Lý luận và thực tiễn về xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế xã hội

Lý luận về xóa đói giảm nghèo và phát triển KT-XH đã được xây dựng dựa trên các quan điểm kinh tế chính trị và thực tiễn của Việt Nam. XĐGN là một trong những mục tiêu hàng đầu trong chiến lược phát triển KT-XH, nhằm nâng cao đời sống của người dân và đảm bảo công bằng xã hội. Các tiêu chí đánh giá nghèo đói đã được xác định rõ ràng, từ đó giúp các chính sách và chương trình hỗ trợ được thực hiện hiệu quả hơn. Thực tiễn cho thấy, nhiều chương trình hỗ trợ đã đạt được kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần được giải quyết. Các nhân tố ảnh hưởng đến XĐGN bao gồm điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và văn hóa. Việc áp dụng các lý thuyết phát triển và kinh tế học hiện đại vào thực tiễn Việt Nam sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các chương trình giảm nghèo.

III. Thực trạng xóa đói giảm nghèo và vai trò của nó đối với phát triển kinh tế xã hội ở các tỉnh Tây Bắc Việt Nam

Tây Bắc Việt Nam là một trong những vùng còn nhiều khó khăn về kinh tế - xã hội. Tình trạng nghèo đói ở đây vẫn còn cao, mặc dù đã có những nỗ lực giảm nghèo trong những năm qua. Các số liệu cho thấy, tỷ lệ hộ nghèo ở Tây Bắc vẫn cao hơn mức trung bình của cả nước. Các nguyên nhân dẫn đến nghèo đói ở Tây Bắc bao gồm điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, cơ sở hạ tầng kém phát triển, và thiếu nguồn lực hỗ trợ cho người dân. Tuy nhiên, XĐGN không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn cần sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội. Việc nâng cao nhận thức của người dân về các chính sách giảm nghèo và phát triển KT-XH là rất quan trọng để đạt được mục tiêu phát triển bền vững.

IV. Quan điểm định hướng và giải pháp xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế xã hội ở các tỉnh Tây Bắc Việt Nam

Để thực hiện XĐGN nhằm phát triển KT-XH ở Tây Bắc, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp cơ bản bao gồm nâng cao chất lượng nguồn lực lao động, đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu, huy động nguồn lực vốn cho giảm nghèo, và nâng cao hiệu quả hoạch định chính sách. Hợp tác xã và các hình thức tổ chức kinh tế cộng đồng cũng cần được khuyến khích để tăng cường khả năng tự lực của người dân. Ngoài ra, việc tăng cường giáo dục và đào tạo nghề cho người dân là rất cần thiết để họ có thể tham gia vào thị trường lao động và cải thiện thu nhập. Bối cảnh quốc tế và trong nước cũng cần được xem xét để đưa ra các chính sách phù hợp, đảm bảo sự phát triển bền vững và công bằng xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế chính trị (Mã số: 62.01) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Nhung, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Văn Hảo tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, 2012), mang tiêu đề "Giải pháp xóa đói giảm nghèo nhằm phát triển kinh tế - xã hội ở các tỉnh Tây Bắc Việt Nam". Công trình đại diện cho nỗ lực học thuật chuyên sâu và tiên phong trong việc giải quyết bài toán phát triển vùng đặc thù, đặt trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và hội nhập kinh tế quốc tế.

Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ một nghịch lý phát triển nổi cộm: mặc dù Việt Nam được cộng đồng quốc tế công nhận là một trong những quốc gia đạt thành tựu giảm nghèo ấn tượng nhất thế giới—với tỷ lệ hộ nghèo toàn quốc giảm mạnh từ 37,4% năm 1998 xuống 9,45% năm 2010—nhưng khoảng cách phân hóa giàu nghèo và chênh lệch phát triển giữa các vùng lãnh thổ ngày càng nới rộng. Tại vùng Tây Bắc, tỷ lệ hộ nghèo dù đã giảm từ 73,4% (1998) xuống 27,3% (2010), song tốc độ giảm nghèo vẫn chậm hơn đáng kể so với mức bình quân chung. Luận án trích dẫn minh chứng định lượng then chốt: "Năm 1998, tỷ lệ hộ nghèo của Tây Bắc bằng 1,96 lần tỷ lệ hộ nghèo của cả nước, thì năm 2010 tỷ lệ này là 2,89 lần".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án định vị rõ ràng: trong khi đại đa số các công trình học thuật trước đây chỉ tập trung nghiên cứu theo một chiều đơn tuyến—xem xét tác động của tăng trưởng kinh tế (TTKT) và phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) tới xóa đói giảm nghèo (XĐGN)—thì hầu như chưa có công trình nào phân tích toàn diện mối quan hệ biện chứng hai chiều, đặc biệt là việc luận chứng vai trò động lực ngược chiều của XĐGN như một điều kiện tiên quyết để thúc đẩy phát triển KT-XH tại một địa bàn chiến lược, phên dậu hiểm trở như Tây Bắc.

Luận án xây dựng hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Bản chất kinh tế chính trị của mối quan hệ tương hỗ biện chứng giữa XĐGN và phát triển KT-XH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Thực trạng nghèo đói và công tác XĐGN tại 4 tỉnh Tây Bắc (Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình) giai đoạn 2000–2011 bộc lộ những rào cản cấu trúc và nguyên nhân sâu xa nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Hệ thống giải pháp đồng bộ nào về thể chế, nguồn nhân lực, hạ tầng và nguồn vốn có khả năng chuyển hóa thành quả XĐGN thành động lực phát triển KT-XH bền vững cho vùng Tây Bắc đến năm 2020?

Hệ thống giả thuyết tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): XĐGN không đơn thuần là mục tiêu xã hội thụ động mà là nhân tố cấu thành quan trọng nâng cao chất lượng lực lượng sản xuất và hoàn thiện quan hệ sản xuất, từ đó quyết định tốc độ và tính bền vững của phát triển KT-XH vùng.
• Giả thuyết 2 (H2): Nghèo đói tại Tây Bắc mang tính chất đa chiều, chịu sự tác động đồng thời của vị trí địa kinh tế hiểm trở, cấu trúc kinh tế tự cấp tự túc và các bất cập trong khâu tổ chức thực thi chính sách phân bổ nguồn lực.
• Giả thuyết 3 (H3): Việc chuyển dịch mô hình hỗ trợ từ mang tính bao cấp, hỗ trợ trực tiếp sang đầu tư có điều kiện vào vốn con người, hạ tầng sinh kế và trao quyền tự chủ cho đồng bào dân tộc thiểu số sẽ tạo ra sự bứt phá phát triển bền vững cho Tây Bắc.

Phạm vi nghiên cứu không gian bao quát 4 tỉnh phân vùng kinh tế Tây Bắc gồm Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình. Khung thời gian phân tích tập trung từ năm 2000 đến 2011, với mẫu khảo sát thực địa trực tiếp gồm 560 hộ dân tại 27 xã thuộc 9 huyện và 130 chuyên gia, nhà quản lý từ cấp Trung ương đến cơ sở.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước về tăng trưởng, đói nghèo và phát triển được hệ thống hóa qua nhiều trường phái học thuyết kinh điển và các công trình thực nghiệm đương đại:

Khởi nguồn từ trường phái kinh tế chính trị cổ điển, Adam Smith (1776) trong Của cải của các quốc gia đã đặt nền móng cho lý thuyết giá trị lao động và cơ chế thị trường tự do ("bàn tay vô hình"), khẳng định tăng trưởng là sự gia tăng sản lượng đầu ra bình quân đầu người bắt nguồn từ phân công lao động và tích lũy tư bản. David Ricardo (1817) với tác phẩm Những nguyên lý của kinh tế chính trị học và thuế khóa đã bổ sung lý thuyết lợi thế so sánh và phân tích sự phân phối thu nhập giữa địa tô, lợi nhuận và tiền công, chỉ ra giới hạn của tích lũy tư bản trong nông nghiệp.

Trường phái Kinh tế chính trị Mác - Lênin đánh dấu bước ngoặt phương pháp luận. Karl Marx trong Bản thảo kinh tế - triết học (1844) và bộ Tư bản (1867), cùng Friedrich Engels trong Tình cảnh giai cấp lao động ở Anh (1845) và Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848), đã chỉ ra quy luật tuyệt đối của sự tích lũy tư bản: sự tích lũy giàu sang ở một cực đồng thời là sự tích lũy bần cùng, áp bức và tha hóa lao động ở cực đối lập do chế độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất. Kế thừa quan điểm đó, V.I. Lenin (1899) trong Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Nga và các tác phẩm về kinh tế nông dân đã luận giải quá trình phân hóa giai cấp nông thôn và khẳng định vai trò của kinh tế hàng hóa kết hợp với sự hỗ trợ của nhà nước XHCN trong việc xóa bỏ tận gốc đói nghèo.

Trong kinh tế học hiện đại, Simon Kuznets (1955, 1971) đưa ra giả thuyết "Đường cong chữ U ngược", cho rằng trong giai đoạn đầu của tăng trưởng kinh tế, bất bình đẳng thu nhập có xu hướng tăng lên và chỉ thu hẹp khi nền kinh tế đạt mức phát triển cao. Ngược lại, lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển của Robert Solow (1956) nhấn mạnh vai trò quyết định của tiến bộ công nghệ và vốn con người trong việc duy trì tăng trưởng dài hạn và hội tụ kinh tế. John Maynard Keynes (1936) với Lý thuyết chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ chứng minh sự thất bại của cơ chế thị trường tự điều tiết và khẳng định vai trò can thiệp vĩ mô của nhà nước thông qua quản lý tổng cầu. W. Arthur Lewis (1954) xây dựng mô hình kinh tế hai khu vực mô tả sự chuyển dịch lao động dư thừa từ nông nghiệp truyền thống sang công nghiệp hiện đại, trong khi W.W. Rostow (1960, 1971) phân kỳ lịch sử phát triển qua các giai đoạn tăng trưởng, nhấn mạnh điều kiện "cất cánh" đòi hỏi tỷ lệ tích lũy tư bản cao và thể chế phù hợp.

Trên bình diện thực nghiệm quốc tế, các nghiên cứu đa ngành của R. Diawara (1981) tại vùng nông thôn Sahel (Tây Phi) đã kết hợp nhân chủng học, xã hội học và kinh tế lượng để giải quyết bài toán phát triển nông thôn. Hanne Christensen (1990) nghiên cứu tại Afghanistan và Pakistan nhấn mạnh việc tái thiết sinh kế và vai trò của phụ nữ nông thôn. Dollar & Kraay (2002) trong công trình Growth is Good for the Poor khảo sát dữ liệu tại 92 quốc gia khẳng định thu nhập của nhóm 20% nghèo nhất tăng tỷ lệ thuận với tăng trưởng kinh tế bình quân. Tuy nhiên, các báo cáo chuyên sâu của Ngân hàng Thế giới (WB, 2000, 2008) và William Dillinger (WB) về Đông Âu và Trung Á đã phản biện rằng tăng trưởng đơn thuần không tự động giải quyết được tình trạng nghèo đói mang tính cơ cấu và bất bình đẳng vùng sâu sắc nếu thiếu các can thiệp tái phân phối có chủ đích.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tiêu biểu của Vũ Thị Ngọc Phùng (1999), Lê Du Phong (1999), Phan Thanh Tâm (2000), Lê Xuân Bá (2001), Trần Thọ Đạt & Đỗ Tuyết Nhung (2008), Vũ Thị Vinh (2009), Nguyễn Thị Hoa (2009) và Phạm Thái Hưng (2010) đã phân tích sâu các khía cạnh bất bình đẳng, đánh giá Chương trình 135 và hiệu quả chính sách giảm nghèo. Đặc biệt, nghiên cứu của Phạm Thái Hưng (2010) chỉ ra lỗ hổng xác định đối tượng với tỷ lệ rò rỉ 38% và bỏ sót 28% trong thụ hưởng chính sách tại các xã đặc biệt khó khăn.

Định vị của luận án: Kế thừa các thành tựu trên, luận án của NCS. Nguyễn Thị Nhung xác lập vị thế nghiên cứu độc lập khi lần đầu tiên đặt công tác XĐGN trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển KT-XH vùng Tây Bắc dưới lăng kính kinh tế chính trị, làm sáng tỏ vai trò đòn bẩy của việc giải phóng năng lực sản xuất của người nghèo đối với việc mở rộng thị trường nội vùng và giữ vững ổn định chính trị - quốc phòng biên giới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận kinh tế chính trị và kinh tế học phát triển qua các luận điểm khoa học có tính khái quát cao:

Thứ nhất, luận án mở rộng học thuyết tái sản xuất sức lao động của Karl Marx trong điều kiện nền kinh tế chuyển đổi. Luận án chỉ ra rằng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, XĐGN không phải là khoản chi phí phúc lợi xã hội đơn thuần mang tính tiêu dùng mất đi, mà chính là một hình thức đầu tư cơ bản vào quá trình tái sản xuất mở rộng lực lượng lao động xã hội. Việc đảm bảo mức sống tối thiểu, chăm sóc y tế và giáo dục cho người nghèo dân tộc thiểu số là điều kiện tiên quyết để chuyển hóa nguồn lao động tự cấp tự túc, năng suất thấp thành nguồn nhân lực hàng hóa có kỹ năng, đáp ứng yêu cầu CNH, HĐH.

Thứ hai, công trình thách thức quan điểm thụ động của mô hình nhị nguyên Lewis khi áp dụng vào vùng núi cao. Lewis giả định khu vực nông thôn truyền thống luôn sẵn sàng cung cấp nguồn lao động dư thừa vô tận cho khu vực công nghiệp. Tuy nhiên, luận án chứng minh rằng tại vùng Tây Bắc, do rào cản ngôn ngữ, trình độ văn hóa thấp và tập quán canh tác lạc hậu, lao động nghèo không thể tự động dịch chuyển sang khu vực hiện đại nếu thiếu sự can thiệp có tính cấu trúc của Nhà nước thông qua đào tạo nghề đặc thù và hỗ trợ sinh kế tại chỗ.

Luận án đúc kết 3 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Tính bền vững của quá trình phát triển KT-XH tỷ lệ thuận với tốc độ chuyển dịch năng lực sản xuất của nhóm dân cư nghèo nhất tham gia vào chuỗi giá trị hàng hóa địa phương.
• Mệnh đề 2 (P2): Tác động thúc đẩy của XĐGN đối với phát triển KT-XH diễn ra thông qua việc mở rộng dung lượng thị trường tiêu dùng nội vùng và củng cố khối liên minh dân tộc - xã hội.
• Mệnh đề 3 (P3): Hiệu quả cận biên của các chính sách trợ cấp trực tiếp có xu hướng giảm dần và tạo ra tâm lý ỷ lại, trong khi hiệu quả của đầu tư vào kết cấu hạ tầng thiết yếu và vốn xã hội mang lại lợi nhuận kinh tế - xã hội tăng dần theo quy mô.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trụ cột lý thuyết: (1) Lý luận hình thái kinh tế - xã hội và quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất của Kinh tế chính trị Mác - Lênin; (2) Lý thuyết Vốn con người (Human Capital Theory) mở rộng; và (3) Khung tiếp cận năng lực (Capability Approach) và nghèo đa chiều.

Khung phân tích xác định rõ các điều kiện biên (boundary conditions): cơ chế tác động tương hỗ giữa XĐGN và phát triển KT-XH phát huy hiệu lực tối đa trong điều kiện ổn định chính trị, giữ vững chủ quyền an ninh biên giới và tôn trọng bản sắc văn hóa của các dân tộc thiểu số tại địa phương.

Luận án đối chiếu định nghĩa chuẩn nghèo quốc tế của ESCAP (1993): "Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tùy theo trình độ phát triển KT-XH và phong tục tập quán của địa phương". Đồng thời, nghiên cứu gắn kết mục tiêu giảm nghèo với định hướng phát triển tổng quát của đất nước: "Xã hội XHCN mà nhân dân ta xây dựng là một xã hội: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao dựa trên LLSX hiện đại và QHSX tiến bộ phù hợp...".

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm phương pháp luận tổng quát, kết hợp với trường phái hiện thực phê phán (critical realism) và phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods research).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design) được cấu trúc chặt chẽ từ cấp vĩ mô (chính sách Trung ương, Quốc hội), cấp trung mô (các tỉnh Tây Bắc, cấp huyện) đến cấp vi mô (cấp xã và hộ gia đình nghèo). Quy trình kết hợp hài hòa giữa phương pháp trừu tượng hóa khoa học, logic kết hợp lịch sử, thống kê so sánh kinh tế với các kỹ thuật điều tra xã hội học thực nghiệm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp được triển khai thông qua hai bộ công cụ điều tra chuẩn hóa:

• Phiếu điều tra M1 (Cấp vi mô - Hộ gia đình): Tiến hành chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (stratified random sampling) trên quy mô 560 hộ dân sinh sống tại 27 xã thuộc 9 huyện của 4 tỉnh Tây Bắc (Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình). Tiêu chí lựa chọn mẫu bao gồm cả hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ mới thoát nghèo thuộc các thành phần dân tộc thiểu số (H'Mông, Thái, Mường, Dao...) nhằm đảm bảo tính đại diện cao.
• Bảng hỏi phỏng vấn sâu M2 (Cấp vĩ mô & trung mô - Chuyên gia, nhà quản lý): Khảo sát 130 cá nhân có thẩm quyền và chuyên môn sâu, bao gồm các Đại biểu Quốc hội thuộc Ủy ban Về các vấn đề xã hội và Hội đồng Dân tộc; cán bộ Văn phòng Quốc hội, Văn phòng Giảm nghèo Quốc gia, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn; lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND, Sở LĐ-TB&XH, Sở NN&PTNT, Sở KH&ĐT của 4 tỉnh; lãnh đạo Phòng LĐ-TB&XH, Phòng KH-TC cấp huyện; cùng Bí thư, Chủ tịch và Phó Chủ tịch UBND của 27 xã điều tra.

Bên cạnh đó, tác giả thực hiện kỹ thuật ghi âm, ghi hình, phỏng vấn thực địa trực tiếp tại các điểm nóng kinh tế - xã hội như huyện Mường Nhé (xã Nậm Kè), huyện Mường Chà (xã Huổi Lèng), thị xã Mường Lay thuộc tỉnh Điện Biên; tiến hành phỏng vấn cán bộ y tế tại các trạm y tế xã và học sinh tại các điểm trường bán trú.

Quy trình bảo đảm độ tin cậy và giá trị khoa học (Triangulation): Tam giác hóa dữ liệu (kết hợp số liệu điều tra sơ cấp 2011 với chuỗi số liệu thứ cấp Tổng điều tra Mức sống Hộ gia đình VHLSS của Tổng cục Thống kê từ 2000 đến 2010), tam giác hóa phương pháp (định lượng mô tả kết hợp phân tích định tính chuyên gia) và tam giác hóa chủ thể nghiên cứu (đối chiếu đánh giá của người dân hưởng lợi với cán bộ quản lý chính sách).

Data và phân tích

Phân tích dữ liệu thứ cấp dựa trên hệ thống chuẩn nghèo qua các thời kỳ: Chuẩn nghèo lương thực thực phẩm năm 1993 (107.234 đồng/người/tháng năm 1998); Chuẩn nghèo giai đoạn 2001–2005 theo Quyết định 1143/2000/QĐ-BLĐTBXH (Nông thôn miền núi: 80.000 đ/tháng; Nông thôn đồng bằng: 100.000 đ/tháng; Thành thị: 150.000 đ/tháng); Chuẩn nghèo giai đoạn 2006–2010 theo Quyết định 170/2005/QĐ-TTg (Nông thôn: 200.000 đ/tháng; Thành thị: 260.000 đ/tháng); và Chuẩn nghèo giai đoạn 2011–2015 theo Quyết định 09/2011/QĐ-TTg (Hộ nghèo nông thôn: ≤400.000 đ/người/tháng; Hộ nghèo thành thị: ≤500.000 đ/người/tháng; Cận nghèo nông thôn: 401.000–520.000 đ/người/tháng).

Dữ liệu khảo sát thực địa được xử lý và phân tích qua các chỉ tiêu: thu nhập bình quân nhân khẩu/tháng, cơ cấu chi tiêu cho đời sống, khả năng tiếp cận 6 hạng mục cơ sở hạ tầng thiết yếu (giao thông, trường học, trạm y tế, nước sinh hoạt, điện sinh hoạt, chợ), và tỷ lệ thời gian làm việc được sử dụng của lao động nông thôn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phân hóa phát triển và bẫy nghèo dai dẳng tại Tây Bắc: Kết quả điều tra thực nghiệm xác nhận dù tỷ lệ nghèo tuyệt đối của Tây Bắc giảm từ 73,4% (1998) xuống 27,3% (2010), nhưng tốc độ cải thiện mức sống thua sút nghiêm trọng so với các vùng kinh tế trọng điểm như Đông Nam Bộ hay Đồng bằng sông Hồng. Chênh lệch tỷ lệ hộ nghèo giữa Tây Bắc và bình quân cả nước tăng từ 1,96 lần (1998) lên 2,89 lần (2010). Tình trạng thiếu tư liệu sản xuất và vốn canh tác khiến đại bộ phận hộ nghèo rơi vào vòng xoáy nghèo đói luẩn quẩn.
2. Nghịch lý công nghiệp hóa và rủi ro tổn thương sinh kế bản địa: Quá trình CNH, HĐH với việc xây dựng các đại công trình thủy điện (Sơn La, Huội Quảng, Bản Chát), khai thác khoáng sản và chuyển đổi đất lâm nghiệp sang trồng cao su đã làm thu hẹp diện tích đất sản xuất truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Việc di dân tái định cư nếu thiếu các giải pháp đào tạo nghề phi nông nghiệp và tạo sinh kế bền vững đã dẫn đến nguy cơ tái nghèo nghiêm trọng tại các vùng lòng hồ và khu tái định cư.
3. Bất cập trong cấu trúc chính sách và tỷ lệ rò rỉ nguồn lực: Kết quả khảo sát cán bộ quản lý (mẫu M2) và hộ dân (mẫu M1) chỉ ra sự chồng chéo, phân tán nguồn lực giữa các Chương trình MTQG Giảm nghèo, Chương trình 135-I, 135-II và các dự án hỗ trợ có mục tiêu. Chính sách hỗ trợ mang nặng tính trợ cấp trực tiếp (cho không) đã vô hình trung triệt tiêu động lực tự vươn lên, nuôi dưỡng tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào Nhà nước của một bộ phận người dân và chính quyền cấp xã.
4. Hiệu ứng lan tỏa của hạ tầng và vốn con người: Khảo sát tại 27 xã chỉ ra rằng những xã hoàn thiện được hệ thống giao thông liên bản và trạm y tế, trường học kiên cố có tốc độ tăng trưởng kinh tế hộ gia đình cao hơn 1,8 lần so với các xã bị cô lập về giao thông trong mùa mưa. XĐGN đóng vai trò trực tiếp nâng cao tỷ lệ trẻ em đến trường và cải thiện thể chất người lao động, tạo tiền đề vững chắc cho an ninh chính trị và đoàn kết dân tộc khu vực biên giới.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Cung cấp cơ sở khoa học khẳng định vai trò chủ động của XĐGN đối với việc mở rộng thị trường nội địa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và ổn định trật tự kinh tế chính trị, vượt khỏi tư duy xem giảm nghèo là gánh nặng ngân sách.
• Về phương pháp luận: Thiết lập mô hình đánh giá tác động chính sách giảm nghèo đa tuyến kết hợp điều tra hộ gia đình quy mô lớn với tham vấn chuyên gia chính sách cấp cao.
• Về thực tiễn và chính sách: Luận án đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp chiến lược:
  1. Nâng cao chất lượng nguồn lực lao động: Đổi mới giáo dục phổ thông, mở rộng hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú, dạy nghề gắn với nhu cầu chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi tại chỗ.
  2. Đầu tư kết cấu hạ tầng thiết yếu và sinh kế: Ưu tiên kiên cố hóa đường giao thông liên xã/bản, thủy lợi nhỏ vùng cao, cấp điện, nước sạch và hỗ trợ đất sản xuất, bảo vệ rừng phòng hộ.
  3. Huy động và đa dạng hóa nguồn lực vốn: Kết hợp ngân sách nhà nước, vốn tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội và nguồn viện trợ ODA, lồng ghép hiệu quả các dự án trên cùng một địa bàn.
  4. Đổi mới quy trình hoạch định và thực thi chính sách: Phân cấp mạnh mẽ cho cấp huyện, xã ("xã có công trình, dân có việc làm"), tăng cường giám sát của cộng đồng, xóa bỏ cơ chế "xin - cho".
  5. Nâng cao nhận thức và ý chí tự lực: Tuyên truyền xóa bỏ hủ tục lạc hậu, chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, vinh danh các điển hình tiên tiến thoát nghèo để đẩy lùi tâm lý ỷ lại bao cấp.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận một số giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh và điều kiện thực địa:

• Giới hạn không gian: Khảo sát tập trung tại 4 tỉnh cốt lõi theo phân vùng kinh tế cũ (Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Hòa Bình), chưa bao quát toàn bộ 6 tỉnh thuộc vùng Tây Bắc mở rộng (chưa tính Lào Cai, Yên Bái).
• Giới hạn dữ liệu: Số liệu điều tra định lượng sơ cấp được chốt tại năm 2011, phản ánh thực trạng theo các tiêu chí chuẩn nghèo đơn chiều dựa trên thu nhập của giai đoạn 2006–2010 và 2011–2015.
• Khía cạnh biến đổi khí hậu: Chưa lượng hóa sâu tác động của biến đổi khí hậu cực đoan (lũ quét, sạt lở đất, rét hại) tới sự đảo chiều của thành quả giảm nghèo vùng cao.

Hướng nghiên cứu tương lai:

1. Mở rộng ứng dụng bộ chỉ số nghèo đa chiều (MPI) toàn diện theo tiêu chuẩn mới của UNDP/WB cho vùng Tây Bắc.
2. Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để phân tích tương tác lan tỏa giảm nghèo giữa các tiểu vùng.
3. Nghiên cứu cơ chế tài chính carbon và chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) như một sinh kế bền vững thay thế cho khai thác tài nguyên truyền thống.
4. Đánh giá dài hạn khả năng phục hồi (resilience) của các hộ dân tái định cư thủy điện sau 10-15 năm di dời.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Đóng góp nguồn tư liệu thực nghiệm quý giá cho các cơ sở đào tạo đại học và viện nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế phát triển; trở thành tài liệu tham khảo tiêu biểu về phát triển kinh tế vùng dân tộc thiểu số.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Hội đồng Dân tộc, Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội và Bộ LĐ-TB&XH trong quá trình thiết kế, điều chỉnh Chương trình MTQG Giảm nghèo bền vững và Nghị quyết 30a/2008/NQ-CP về hỗ trợ giảm nghèo nhanh và bền vững đối với 61 huyện nghèo.
• Tác động xã hội: Góp phần chuyển đổi nhận thức từ phương thức giảm nghèo mang tính trợ cấp thụ động sang giảm nghèo dựa trên phát triển nội lực và trao quyền làm chủ cho cộng đồng dân cư địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận khung phân tích lý luận kinh tế chính trị kết hợp phương pháp luận điều tra thực địa quy mô lớn.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp Trung ương và địa phương: Sử dụng các khuyến nghị cụ thể để xây dựng cơ chế phân bổ ngân sách và thiết kế các dự án sinh kế phù hợp với đặc thù vùng núi cao.
• Các tổ chức quốc tế và phi chính phủ (UNDP, WB, ADB): Tham khảo bức tranh thực tế về điều kiện sống và rào cản tiếp cận dịch vụ công của đồng bào dân tộc thiểu số để tối ưu hóa nguồn vốn tài trợ phát triển.
• Cán bộ quản lý cơ sở và cộng đồng dân cư Tây Bắc: Hưởng lợi từ sự điều chỉnh chính sách theo hướng tăng quyền chủ động và cải thiện điều kiện hạ tầng sản xuất.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì?
   Luận án đã mở rộng lý thuyết tái sản xuất sức lao động của Kinh tế chính trị Mác - Lênin trong bối cảnh kinh tế chuyển đổi, chứng minh rằng XĐGN chính là quá trình tích lũy vốn con người và mở rộng lực lượng sản xuất, đóng vai trò là động lực thúc đẩy phát triển KT-XH thay vì chỉ là mục tiêu xã hội tiêu dùng thụ động.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?
   So với các nghiên cứu đơn thuần sử dụng số liệu thứ cấp hoặc khảo sát diện hẹp, luận án đã tích hợp tam giác hóa dữ liệu giữa khảo sát 560 hộ gia đình (M1) tại 27 xã thuộc 4 tỉnh Tây Bắc với phỏng vấn sâu 130 nhà khoa học, đại biểu Quốc hội và cán bộ quản lý các cấp (M2), kết hợp ghi âm, ghi hình thực địa tại các điểm nóng biên giới.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất từ dữ liệu là gì?
   Sự gia tăng nhanh chóng của khoảng cách chênh lệch nghèo giữa Tây Bắc và cả nước (từ 1,96 lần năm 1998 lên 2,89 lần năm 2010), cùng với sự bộc lộ rõ nét của tình trạng suy giảm sinh kế do các dự án công nghiệp hóa, thủy điện và cao su nếu thiếu chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp đồng bộ.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) không?
   Có. Hệ thống phiếu điều tra mẫu M1, M2 cùng bảng danh mục 27 xã, 9 huyện thuộc 4 tỉnh khảo sát và các tiêu chí phân tầng được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập quy trình khảo sát đánh giá theo các mốc thời gian tiếp theo.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được định hình ra sao?
   Tập trung vào việc chuyển đổi toàn diện sang chuẩn nghèo đa chiều, tích hợp các yếu tố biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế số, logistics nông sản vùng cao và giải quyết triệt để bài toán sinh kế hậu tái định cư thủy điện.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Nhung đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với 5 đóng góp cơ bản:

1. Hệ thống hóa và phát triển lý luận kinh tế chính trị về mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa XĐGN và phát triển KT-XH trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
2. Phân tích thực chứng toàn diện về thực trạng nghèo đói và sự tụt hậu phát triển tương đối của 4 tỉnh Tây Bắc giai đoạn 2000–2011 qua bộ dữ liệu sơ cấp 560 hộ dân và 130 chuyên gia.
3. Chỉ rõ các nguyên nhân cấu trúc, điểm nghẽn hạ tầng và sự bất cập trong khâu thực thi chính sách giảm nghèo mang tính bao cấp tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
4. Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao, gắn kết chặt chẽ giữa đầu tư hạ tầng, đào tạo vốn con người và đổi mới thể chế quản lý.
5. Luận chứng sâu sắc vai trò của XĐGN trong việc củng cố quốc phòng an ninh, giữ vững chủ quyền biên giới quốc gia và thắt chặt khối đại đoàn kết các dân tộc.

Công trình không chỉ làm phong phú thêm kho tàng học thuật kinh tế chính trị Việt Nam mà còn là bản cẩm nang chính sách có giá trị thực tiễn lâu dài cho sự nghiệp phát triển bền vững vùng Tây Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẾ XÓA ðÓI GIẢM NGHÈO VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI 1. Kết quả nghiên cứu của các tác giả và tổ chức quốc tế ðói nghèo không chỉ tồn tại dưới chế ñộ công xã nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, … với trình ñộ lực lượng sản xuất (LLSX) lạc hậu, kém phát triển mà ngay trong thời ñại công nghiệp hóa, hiện ñại hóa với trình ñộ khoa học kỹ thuật công nghệ phát triển như hiện nay, ñói nghèo vẫn tồn tại ngay cả ở các nước phát triển. Vì vậy, từ xưa ñến nay XðGN luôn là vấn ñề ñược nhiều nước, nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên ở mỗi thời ñại, mỗi quốc gia lại có những quan niệm, cách giải quyết vấn ñề XðGN khác nhau tùy thuộc vào quan ñiểm phát triển KT-XH của mình.

Những nghiên cứu về nghèo ñói và xóa ñói giảm nghèo Ngay từ những năm 50 của thế kỷ XIX, K.Marx và Ph.Ăngghen ñã viết về tình trạng nghèo khổ và cùng cực của giai cấp vô sản và người lao ñộng khi sống dưới ách thống trị của chủ nghĩa tư bản ñã phải bán sức lao ñộng của mình cho chủ tư bản ñề kiếm sống, như tác phẩm nổi tiếng là Kinh tế học và Triết học (1860- 1895), rồi tác phẩm “Bản thảo kinh tế - triết học”, 1844 của K.Marx [61] hay tác phẩm “Tình cảnh giai cấp lao ñộng ở Anh”, 1845 của ông và Ph. Trong các tác phẩm trên và hàng loạt ấn phẩm khác, các ông ñã chỉ rõ sự phân hóa hai cực giàu – nghèo ñó là: Tích lũy giàu có tột ñộ của giai cấp tư sản và tích lũy sự bần cùng cực ñộ của giai cấp vô sản và người lao ñộng. Do chế ñộ tư hữu TBCN về TLSX và chế ñộ áp bức bóc lột của giai cấp tư sản nên người lao ñộng bị tước ñoạt hết TLSX rơi vào tình trạng bần cùng buộc phải bán sức lao ñộng ñể kiếm sống. Trong “Tuyên ngôn của ðảng Cộng sản”[60], “Lao ñộng làm thuê và tư bản”[62], K.Marx và Ph.Ăngghen ñã ñề cập nhiều lần ñến tình cảnh ñói nghèo của người vô sản, của người lao ñộng làm thuê, nhất là vấn ñề lao ñộng bị tha hóa.

6 ðầu thế kỷ XX, V.Lênin tiếp tục những kiến giải trên cơ sở kế thừa và phát triển tư tưởng K.Marx và Ph.Ăngghen ñã vạch ra luận cương giải phóng toàn bộ giai cấp vô sản khỏi ách thống trị của chủ nghĩa tư bản (CNTB). Ông là người chủ trương PTKT hàng hóa, dùng ñòn bẩy kinh tế khuyến khích lao ñộng, PTKT, xóa bỏ căn bản tình trạng ñói nghèo ñặc biệt là ở nông thôn trong công cuộc xây dựng xã hội mới XHCN. Trong các tác phẩm của mình, Lênin ñã ñề cập ñến thực trạng của giai cấp công nhân và nông dân “gửi nông dân nghèo”, “Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Nga”, “những biến ñổi về kinh tế trong ñời sống nông dân” [59]. Trong CNTB hiện ñại vấn ñề Tăng trưởng kinh tế (TTKT) và ñói nghèo ñược ñề cập ở nhiều tác phẩm như lý thuyết “Kinh tế học” của Paul.

Samuelson và William D. Nordhans [82], lý thuyết “cải cách” của W. Hay mối quan hệ giữa thu nhập và mức sống thể hiện qua sơ ñồ ñường cong Lorens hoặc những ñề cập ñến kinh tế học phúc lợi trong “Kinh tế học” của Davit Begg hay “Kinh tế học công cộng” của JorephE. Stiglits… TTKT và giảm nghèo là một trong số các vấn ñề ñược ñược rất nhiều người quan tâm.

Lịch sử phát triển xã hội của thế giới, có nhiều quan ñiểm khác nhau về quan hệ giữa TTKT, CBXH và giảm nghèo tiêu biểu nhất là lý thuyết “Chữ U ngược” của nhà kinh tế học Kuznets. ðến những năm 80-90 của Thế kỷ XX, các nghiên cứu về ñầu tư phát triển của các tổ chức, của Ngân hàng thế giới (WB), Viện nghiên cứu phát triển xã hội (UNRID), cơ quan phát triển lương thực (FAO) của Liên hiệp quốc, Ủy ban giảm nghèo của Hiệp hội hợp tác khu vực Nam Á (SAARC), Viện nghiên cứu của Chính phủ Indonesia (IBIRD), Ủy ban Kế hoạch của Trung Quốc và Ấn ðộ, Hiệp hội phát triển dân số và cộng ñồng của Thái Lan (CDA) … ñã thực hiện rất nhiều công trình nghiên cứu về XðGN. Năm 1981 nghiên cứu “Khảo sát ở vùng nông thôn SahelianR” của tác giả R. Diawara [126] ñã nghiên cứu về vấn ñề phát triển nông thôn.

Nghiên cứu ñã nêu một phương pháp tiếp cận mới thông qua nhiều môn học về xã hội nông 7 thôn. Phương pháp này nhấn mạnh vào việc sử dụng các công cụ thống kê, xã hội học, nhân chủng học, kinh tế như thế nào ñể nghiên cứu xã hội nông thôn ñạt hiệu quả. Nói về các thí ñiểm thực hiện ở phía Tây vùng Sahel ở châu Phi. Còn Christensen, Hanne với nghiên cứu “The Reconstruction of Afghanistan: A Chance for Rural Afghan Women” (Geneva: United Nations Institute for Social Development, 1990) [127] ñã nghiên cứu công cuộc cải tổ ñất nước Apganixtan và ñời sống những người tị nạn Apghan ở Pakistan, vai trò người phụ nữ trong gia ñình và xã hội sau ñó ñưa ra bài học và khuyến nghị cho quyền lợi của phụ nữ nông thôn trong công cuộc xây dựng lại nông thôn.

Tại hội nghị về chống ñói nghèo do Ủy ban kinh tế -xã hội khu vực châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP) tại Băng Cốc Thái Lan (diễn ra từ ngày 15-17 tháng 9- 1993) ñã ñưa ra các khái niệm, ñịnh nghĩa, tiêu chí ñánh giá ñói nghèo và các giải pháp XðGN tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Tiếp ñó, từ ngày 20-24 tháng 9 năm 1993 Hội nghị lần thứ nhất của Ủy ban giảm nghèo ñói, TTKT và phát triển xã hội ñã bàn về giải pháp vĩ mô giảm nghèo ñói cho các nước trong khu vực ñặc biệt là nhóm dân cư yếu thế dễ bị tổn thương, dân cư các vùng dân tộc ít người, các vùng xa xôi hẻo lánh. Năm 1995, Cơ quan hợp tác phát triển quốc tế Thụy ðiển (SIDA) có ñề cập trong cuốn “Vấn ñề nghèo ở Việt Nam” [83] một ñịnh nghĩa rất rộng về cái nghèo, ñi sâu phân tích tình hình nghèo của các nhóm nghèo ở Việt Nam, ñánh giá những tác ñộng của công cuộc ñổi mới ñến người nghèo gắn liền với các vấn ñề về y tế, giáo dục, tín dụng … ñưa ra một số vấn ñề có ý nghĩa chiến lược cần xem xét ñể nâng cao hiệu quả giảm nghèo ở Việt Nam. Năm 1999 nhà xã hội học Max Weber có tác phẩm “Phân hoá giàu nghèo trong nền kinh tế thị trường Nhật Bản từ 1945 ñến nay” [64], ñã ñi sâu phân tích tình hình nghèo ñói và nguyên nhân phân hóa giàu nghèo giữa các nhóm xã hội trên cơ sở tín nhiệm.

Các nhóm xã hội này ñược xác nhận không phải bởi vị trí của họ trong sản xuất mà chính là lối sống của họ. Theo ông, bản thân người có TLSX chưa hẳn có quyền lực và uy tín, mà có thể do nhiều yếu tố khác, chẳng hạn như 8 giáo dục, trình ñộ văn hoá. Trong lý luận của mình, Max Weber cũng nhấn mạnh ñến khả năng thị trường, coi ñó là nguyên nhân ñầu tiên của phân hóa giàu nghèo và bất bình ñẳng xã hội hơn là yếu tố tài sản. Theo cách tiếp cận khác, năm 1971 nhà kinh tế học Simon Kuznets khi viết về sự tăng trưởng kinh tế của các nước ñã ñưa ra lý thuyết phát triển là một quá trình cân bằng.

Theo ông, phát triển là một quá trình cân bằng, trong ñó các nước tiến lên một bước vững chắc. Cũng trong tác phẩm này, Kuznets có chú ý tới mối quan hệ giữa tổng sản phẩm quốc dân bình quân ñầu người và sự bất bình ñẳng trong phân phối thu nhập. Trong cuốn “Kinh tế học của các nước phát triển”, (Nhà xuất bản Thống kê, 1998) [42] E.Wayne Nafziger ñã phân tích khá cụ thể sự nghèo ñói và bất công về thu nhập ở các nước ñang phát triển, xác ñịnh các nhóm nghèo ñói, nguyên nhân nghèo ñói, tình hình nghèo ñói ở khu vực nông thôn, tình hình nghèo ñói theo giới, hậu quả của tình trạng nghèo ñói và các chính sách biện pháp giảm nghèo. Còn Sachwald, Denis Cogneau và Jean Pierre Cling trong cuốn “Chính sách và chiến lược giảm bất bình ñẳng và nghèo khổ” (sách dịch- NXB Chính trị quốc gia 2003) ñã phân tích mối quan hệ giữa toàn cầu hoá, bất bình ñẳng và nghèo khổ; những hạn chế của các sáng kiến quốc tế mới trong việc giảm ñói nghèo.

Tác giả Khan, Mahmood Hasan năm 2001 có cuốn “Rural poverty in developing countries: Implication for public policy” [137] thì lại ñi sâu phân tích về sự nghèo ñói ở vùng nông thôn các quốc gia ñang phát triển, về các dạng người nghèo, tài sản của người nghèo, nguyên nhân của sự nghèo ñói, các chính sách XðGN & các yếu tố cần thiết trong chính sách XðGN. Trong khi Dollar, D. với cuốn “Growth is Good for the Poor”, (Journal of Economic Growth, 2002) [133], lại nghiên cứu trên 92 quốc gia qua bốn thập kỷ về thu nhập bình quân của nhóm nghèo nhất tăng tương ứng với thu nhập trung bình và nhấn mạnh tầm quan trọng của TTKT với XðGN ñể cho thấy thu nhập bình quân của nhóm nghèo nhất tăng tương ứng với thu nhập trung bình ở các nước này ñược giữ ở khu vực, thời gian, mức thu nhập và tỷ lệ tăng trưởng. Tuy các 9 tác giả ñã xem xét một số yếu tố thường không cân ñối lợi ích người nghèo nhất trong xã hội, nhưng lại thấy rất ít bằng chứng tác dụng của chúng.

Năm 2004, Chen, Martha Alter và các cộng sự với nghiên cứu “Mainstreaming informal employment and gender in poverty reduction: A handbook for policy - makers and other stakeholders” [138] ñã ñề cập ñến chiến lược XðGN ở khía cạnh công việc, nghề nghiệp của các thành phần lao ñộng tự do, chủ yếu là những người nghèo. Tác ñộng của sự thay ñổi bối cảnh kinh tế ñối với các thành phần lao ñộng tự do. Sự liên quan giữa nghề nghiệp của nghèo ñói & giới tính ñối với vấn ñề PTKT toàn cầu. Cuốn sách ñã chỉ ra nền tảng của mối quan hệ trong việc tăng cường hệ thống hướng dẫn chi tiết chiến lược giảm nghèo, qua ñó xây dựng chính sách và ñánh giá tác ñộng của chính sách ñối với các nước nghèo.

Phân tích thực tiễn chính sách và kết quả thu ñược ở một số nước Anbani, Bolivia, Guyana, Honduras. Còn Dillinger, William trình bày trong Báo cáo của WB về PTKT vùng, XðGN: “Poverty and regional development in Eastern Europe and central Asia” [147] thể các nghiên cứu thực tế XðGN thúc ñẩy kinh tế nông thôn phát triển, TTKT, giảm tỷ lệ di dân.