chương 1. Để tồn tại và duy trì lợi thế cạnh tranh các doanh nghiệp tỉnh Lâm Đồng trong bối cảnh môi trường kinh doanh đang thay đổi nhanh chóng và suy giảm kinh tế như hiện nay. Tác giả đã nghiên cứu và trình bày các lý do thực hiện đề tài “Đánh giá các yếu tố tạo thành năng lực động doanh nghiệp tỉnh Lâm Đồng” với mong muốn thực hiện được các mục tiêu đề ra. 4 CHƯƠNG II: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.
Cạnh tranh và một số lý thuyết về cạnh tranh truyền thống: - Cạnh tranh kinh tế (Economic competition) là đặt trưng cơ bản của kinh tế thị trường, là sự tranh đua giữa các thành phần kinh tế như: nhà sản xuất, nhà phân phối, bán lẻ, người tiêu dùng,… nhằm giành lấy vị thế và thu được nhiều lợi ích nhất cho mình. Cạnh tranh có thể xảy ra giữa những nhà sản xuất, phân phối hoặc có thể xảy ra giữa người sản xuất với người tiêu dùng. - Theo nghiên cứu của nhóm các nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai Trang (2009) cho rằng có 3 quan điểm, bao gồm: theo trường phái kinh tế học tổ chức, kinh tế học Chamberlin và kinh tế học Schumpeter: + Kinh tế học tổ chức (Porter. M, 1985), được tổng quát hóa thông qua mối quan hệ giữa cơ cấu ngành (Structure of industry), vận hành hay chiến lược (Conduct/strategy) của doanh nghiệp và kết quả kinh doanh (Performance) của ngành, còn gọi là mô hình SCP (Structure -> Conduct -> Performance) hay mô hình Bain – Masson.
Kinh tế học tổ chức có đặc điểm chính: Các doanh nghiệp trong cùng một ngành có tính đồng nhất cao về nguồn lực và cùng chiến lược kinh doanh. Kinh tế học tổ chức phù hợp khi phân tích vai trò môi trường đối với kết quả kinh doanh. Như vậy lý thuyết này tập trung chính vào tác động môi trường. Nó rất hữu ích trong việc hình thành chiến lược và đánh giá bản chất cạnh tranh trong ngành.
Kinh tế học tổ chức không tập trung vào tính khác biệt của doanh nghiệp Porter là một trong người tiên phong trong ứng dụng lý thuyết kinh tế học tổ chức trong xây dựng chiến lược, đặc biệt là mô hình năm lực cạnh tranh (cạnh tranh giữa 5 các doanh nghiệp trong cùng ngành; áp lực của khách hàng; áp lực của nhà cung cấp; áp lực của các sản phẩm thay thế; áp lực của các nhà doanh nghiệp có tiềm năng xâm nhập thị trường) trong đó yếu tố ngành là yếu tố quan trọng tạo lợi thế cạnh tranh. + Kinh tế học Chamberlin còn gọi là cạnh tranh độc quyền (monopolistic competition), tập trung vào sự khác biệt (differentiation) của sản phẩm và dịch vụ. Kinh tế học Chamberlin có đặc điểm chính: Lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp trong cùng ngành thường không thể tồn tại lâu dài vì chúng có thể dễ dàng bị các đối thủ cạnh tranh bắt chước. Cũng như kinh tế học tổ chức, phù hợp khi phân tích vai trò môi trường đối với kết quả kinh doanh.
Như vậy lý thuyết này tập trung chính vào tác động môi trường. Kinh tế học Chamberlin không tập trung vào tính khác biệt của doanh nghiệp Vì vậy, chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng thông qua việc tận dụng hiệu quả nguồn lực khác biệt của doanh nghiệp. + Kinh tế học Schumpeter, dựa trên cơ sở của trường phái kinh tế học Áo (Austrian economics Metcalfe JS, 1998), nhấn mạnh vào quá trình biến động của thị trường ở dạng động (action and market process ─ market dynamics). Lý thuyết này nhấn mạnh quá trình biến động của thị trường, theo lý thuyết này doanh nghiệp đạt lợi thế cạnh tranh nhờ vào khả năng khám phá và hành động cạnh tranh sáng tạo (Grim & ctg, 2006).
Ngoài ra lý thuyết này đề cao vai trò của tri thức và học hỏi trong thị trường cạnh tranh động (dynamic competitive markets). Tri thức liên tục thay đổi sẽ dẫn đến thị trường thay đổi và sự thay đổi này tạo ra bất cân bằng thị trường (disequilibrium). Đối tượng nghiên cứu của lý thuyết này là ngành và nền kinh tế vì vậy đây là một trường phái cơ sở cho lý thuyết về năng lực động của doanh nghiệp. Lý thuyết về nguồn lực và đặc điểm nguồn lực trong doanh nghiệp a) Lý thuyết về nguồn lực - Lý thuyết về nguồn lực của doanh nghiệp - RBV (Resource Based View) (Barney, J.
B, 1991) (Tập trung vào phân tích cạnh tranh dựa vào các yếu tố bên trong, đó là nguồn lực của doanh nghiệp. Đây là một trong những trường phái được nghiên cứu trong quản lý chiến lược và là khung nghiên cứu lý thuyết được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau của ngành kinh tế. - Lý thuyết về nguồn lực cho rằng nguồn lực của doanh nghiệp chính là yếu tố quyết định đến lợi thế cạnh tranh và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp, dựa trên tiền đề là các doanh nghiệp trong cùng một ngành thường sử dụng những chiến lược kinh doanh khác nhau và không thể dễ dàng sao chép được vì chiến lược kinh doanh phụ thuộc vào chính nguồn lực của doanh nghiệp đó. Như vậy, lý thuyết nguồn lực (tập trung vào nội lực của doanh nghiệp) bổ sung cho lý thuyết về cạnh tranh dựa vào kinh tế học tổ chức.
Tuy nhiên, giống với mô hình Chamberlin và kinh tế học tổ chức, lý thuyết nguồn lực dựa trên sự cân bằng, không tập trung vào quá trình động của thị trường (Grim & ctg, 2006). Lý thuyết về nguồn lực của doanh nghiệp thể hiện ở nhiều dạng khác nhau. Nguồn lực doanh nghiệp có thể ở dạng hữu hình (Eisenhardt & Martin, 2000), (ví dụ như công nghệ về sản xuất và sản phẩm, tài chính, vật chất, nguồn nhân lực tổ chức…) hoặc vô hình (ví dụ như tri thức, nghệ thuật lãnh đạo, năng lực đột phá về công nghệ, danh tiếng…). b) Đặc điểm nguồn lực trong doanh nghiệp - Lý thuyết về nguồn lực cho rằng doanh nghiệp có được một lợi thế cạnh tranh bởi vì nó có sẵn một tập hợp các nguồn tài nguyên mà không đồng nhất so với những doanh nghiệp khác.
Nguồn lực có thể thành năng lực động khi nó thỏa mãn 4 yếu tố gọi tắt là VRIN (Valuable, Race, Inimitable, Non- substitutable), đó là: có giá trị, hiếm, khó bắt chước và không thay thế được (Barney, J. 7 Giá trị Hiếm Nguồn lực Lợi thế cạnh tranh doanh nghiệp của doanh nghiệp Khó bắt chước Không thể thay thế Hình 2. Nguồn lực đạt VRIN và lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp (Nguồn Barney, J. B, 1991) Giá trị: Nó có thể giúp một doanh nghiệp khai thác tốt các cơ hội để tạo ra giá trị cho khách hàng hoặc làm vô hiệu hóa các đe dọa của môi trường.
Hiếm: Nó được chiếm giữ bởi rất ít các doanh nghiệp hoặc các nhà cạnh tranh tiềm tàng. Khó bắt chước: Nó được tạo ra trong những điều kiện lịch sử độc đáo, duy nhất, khó nhận biết, đòi hỏi sự phối hợp phức tạp của nhiều yếu tố vì vậy các nhà cạnh tranh khó phát hiện và bắt chước. Không thể thay thế: Nó không có khả năng thay thế, chẳng hạn như những kiến thức đặc biệt của một doanh nghiệp hoặc những quan hệ dựa trên nền tảng tin cậy. c) Lý thuyết về năng lực động (Dynamic Capabilities - DC) Trong môi trường kinh doanh luôn biến động như hiện nay cùng với cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đang diễn ra và các vấn đề toàn cầu khác, các doanh nghiệp thấy rằng để có được và duy trì lợi thế cạnh tranh ngày càng khó khăn, lợi thế chỉ có tạm thời (D’Aveni, Dagnino and Smith, 2010).
Các doanh nghiệp chỉ dựa vào quan điểm tài nguyên mà không tính đến sự biến động của thị trường là không đủ và các học giả đưa ra một số khái niệm năng động, chẳng hạn như khả năng hấp 8 thụ, khả năng tích hợp, xây dựng năng lực, khả năng bậc cao để khám phá và giải thích cách hướng tới thành công. Dựa trên nhu cầu thực tế và những phát hiện trong quan điểm tài nguyên, kinh tế tiến hóa và lý thuyết hành vi (Teece, Pisano and Shuen, 1997). Như vậy các doanh nghiệp đòi hỏi phải điều chỉnh các nguồn lực của mình để tồn tại và thích ứng. Lý thuyết nguồn lực của doanh nghiệp luôn được phát triển và mở rộng trong thị trường động hình thành nên lý thuyết năng lực động.
Như đã giới thiệu, nguồn lực doanh nghiệp có thể ở dạng hữu hình hoặc vô hình. Nguồn lực vô hình thường khó phát hiện và đánh giá nhưng chúng thường tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững (sustainable competitive dvantage) và thỏa mãn điều kiện VRIN nên chúng thường là năng lực động của doanh nghiệp (Nguyễn đình Thọ &. Nguyễn Thị Mai Trang, 2009). Các yếu tố tạo nên năng lực động của doanh nghiệp Trên cơ sở những nghiên cứu của các của nhóm tác giả trước đây, nghiên cứu về yếu tố có khả năng tạo nên nguồn năng lực động của doanh nghiệp như: định hướng thị trường và định hướng học hỏi của doanh nghiệp (Nguyen Dinh Tho & Barrett NJ, 2007), năng lực sáng tạo (Hult & ctg, 2004), chất lượng mối quan hệ hướng toàn cầu, hợp tác quốc tế, tri thức về thị trường quốc tế, khả năng phản ứng với thị trường quốc tế (Yeniyurt S, S.
Tamer Cavusgil & G Tomas M Hult, 2005) và nghiên cứu đo lường một số yếu tố tạo thành năng lực động của doanh nghiệp trên địa bàn TP. HCM bằng phương pháp định lượng bao gồm: Kỳ vọng cơ hội WTO, định hướng kinh doanh, định hướng học hỏi, năng lực marketing, năng lực sáng tạo tạo nên lợi thế cạnh tranh và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp (Nguyễn Đình Thọ & Nguyễn Thị Mai Trang, 2009), để gia tăng tính tổng quát đồng thời kiểm định lại mô hình trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng để kiểm tra sự khác biệt các doanh nghiệp tỉnh Lâm Đồng so với các doanh nghiệp trên địa bàn TP. Trong nghiên cứu này, tác giả tiếp tục sử dụng các yếu tố tạo thành năng lực động của doanh nghiệp và mô hình nghiên cứu của nhóm tác giả Nguyễn Đình Thọ và Nguyễn Thị Mai Trang (2009) 9 a) Kỳ vọng cơ hội WTO Việt Nam chính thức gia nhập WTO tháng 01/2007. Thông qua việc cam kết mở rộng các rào cản, đem lại nhiều cơ hội cũng như thách thức cho các doanh nghiệp.
Lý do quan trọng nhất để gia nhập WTO là nhằm hội nhập vào nền kinh tế kinh tế toàn cầu. Mọi người kỳ vọng rằng với việc gia nhập WTO, Việt Nam có thể tiếp cận các thị trường xuất khẩu và nhập khẩu một cách ổn định và dễ dự đoán hơn, từ đó, số lượng và chất lượng hàng hóa, dịch vụ xuất nhập khẩu sẽ tăng theo.
