CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ SỬ DỤNG CÂU CHUYỆN ĐỂ GÂY HỨNG THÚ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Lịch sử nghiên cứu đề tài Đã có nhiều nhà nghiên cứu giáo dục, nghiên cứu lịch sử trên thế giới và trong nước có những công trình nghiên cứu đề cập đến việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung, sử dụng câu chuyện trong quá trình dạy học bộ môn lịch sử nói riêng. Đặc biệt, nghiên cứu phương pháp dạy học bộ môn, cũng có nhiều hội nghị bàn tới việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử để phát huy tính tích cực học tập của học sinh, nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử.
Bên cạnh đó, còn có nhiều bài viết về chủ đề này được công bố trên các tạp chí: “Nghiên cứu giáo dục”, “Nghiên cứu lịch sử”. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã nêu lên được các vấn đề lý luận và thực tiễn, biện pháp sư phạm cụ thể để gây hứng thú học tập cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng bộ môn. Tài liệu nước ngoài Tài liệu tâm lý học, Giáo dục học Các nhà tâm lý học Xô Viết dựa trên học thuyết Mác - Lênin và học thuyết hoạt động thần kinh cao cấp của I.Paplop đã xem xét hứng thú của con người như là một trong những hình thức phản ánh hiện thực khách quan vào ý thức con người. Hứng thú được bộc lộ ở thái độ lựa chọn đối với các đối tượng khác nhau của hoạt động, ở khuynh hướng đặc biệt hướng đến các đối tượng.
Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học Liên Xô trước đây đã tập trung vào sự phát triển của hứng thú nhận thức đối với các môn khoa học và các biện pháp nhằm hình thành hứng thú nhận thức.Côvaliốp trong “Tâm lý học cá nhân” (1971), đã coi hứng thú là một thái độ đặc thù của cá nhân đối với một đối tượng nào đó, trên cơ sở đó có một phương pháp giáo dục tích cực. Ở một khía cạnh quan trọng khác, nhà giáo dục Liên Xô I.F Khalamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” (1979), tác giả đã nhấn mạnh đến những câu chuyện khi dạy học: “Khi kể lần đầu tiên về một sự kiện nào đó, bạn phải truyền đạt chỉ những nét chính của nó mà thôi. Ngoài ra ông còn 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đề cập đến việc gây hứng thú trong học tập của học sinh. “Giáo viên giúp học sinh có cảm xúc niềm vui sướng trong học tập, từ đó sẽ hình thành động cơ học tập, nâng cao chất lượng dạy học” [20, tr.A Ilina cho rằng: “Giảng giải, kể chuyện - dùng lời nói sinh động của giáo viên đều được sử dụng chủ yếu để truyền thụ tài liệu mới cho học sinh.
Kể chuyện là một trong những phương pháp quan trọng nhất để trình bày tài liệu một cách có hệ thống. Kể chuyện là một trong những yếu tố cơ bản của bài học” [53, tr. Trong cuốn “Giáo dục học”, tập I của N.V Savin, đề cập đến vai trò của các câu chuyện trong dạy học: “Một câu chuyện kể lôi cuốn học sinh, gây nên tiếng vọng trong tâm hồn các em và tạo ra những tiền đề thuận lợi cho việc hình thành những tình cảm đạo đức cao cả, tình yêu đối với Tổ quốc, đối với quá khứ và hiện tại của Tổ quốc, sự tế nhị, sự quan tâm, sự đồng cảm. Ngoài ra tác giả cũng nhấn mạnh “.Trong giờ học giáo viên giải thích hay kể chuyện, học sinh tích cực tìm câu trả lời cho câu hỏi đã nảy sinh ở các em vào đầu giờ học” [41, tr.
Như vậy, câu chuyện hay, phù hợp sẽ gây hứng thú cho học sinh trong giờ học.A Lecne trong cuốn “Dạy học nêu vấn đề” đã đề cập đến vai trò của người giáo viên trong dạy học, trong đó “Giáo viên cần nắm vững nghệ thuật kể chuyện nêu vấn đề. Tài liệu giáo dục lịch sử M.Sacđacốp trong cuốn “Tư duy học sinh” (1970), đã nói rõ vai trò của biểu tượng lịch sử nói chung, biểu tượng nhân vật nói riêng trong nhận thức lịch sử, đó là khâu trung gian trong hoạt động tư duy. Nhà giáo dục Xô Viết N.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” tác giả đã đề cập đến tính đa dạng của kiến thức và cần thiết phải trang bị cho giờ học các phương tiện dạy học, sử dụng tài liệu tham khảo khác để cụ thể hóa kiến thức trong sách giáo khoa nhằm gây hứng thú cho học sinh. Để có một giờ học tốt giáo viên phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, quan trọng nhất là tham khảo các tài liệu để làm cho nội dung bài giảng thêm phong phú và chính xác.
Ông cũng nhấn mạnh “Phải sử dụng không ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ .Toàn bộ công tác dạy học sẽ vô cùng có lợi nếu thầy giáo hiểu 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com môn học trên cơ sở tất cả những nguồn tư liệu hiện nay. Nếu thầy giáo có thể kể chuyện không những về cái mà mình đã đọc và cả về cái mà chính mắt mình trông thấy” [40, tr. Ngoài ra Đairi còn đề cập đến việc dùng câu chuyện để giải thích bức tranh, các sự kiện, hiện tượng lịch sử.Vagin trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học” (1978), Nxb giáo dục Matxcơva (tài liệu dịch), đã nêu ra các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử trong đó có phương pháp sử dụng tài liệu lịch sử vào dạy học. Các công trình nghiên cứu trên đều đề cập đến hứng thú học tập của học sinh, nó là cơ sở của sự phát triển nhân cách và tài năng của các em.
Tài liệu trong nước Trong cuốn “Giáo dục học” của Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt, tập I, Nxb Giáo dục Hà Nội (1987) đã chỉ ra rằng, một trong những biện pháp nhằm phát huy tính tích cực, tính độc lập trong hoạt động nhận thức của học sinh là việc sử dụng tài liệu tham khảo vào dạy học. Tác giả nêu ra vấn đề để đảm bảo thu hút sự chú ý và phát huy tính tích cực tư duy của học sinh qua các câu chuyện vui đúng mức. Đặc biệt trong các giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” cũng đánh giá cao vai trò của việc sử dụng tài liệu tham khảo trong đó có tài liệu và những câu chuyện lịch sử: Giáo trình “Phương pháp giảng dạy lịch sử” tập I, Nxb Giáo dục Hà Nội (1976) của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị tiếp tục khẳng định ý nghĩa quan trọng của tài liệu lịch sử đối với việc nghiên cứu khoa học cũng như đối với việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông và đã đưa ra một số phương pháp sử dụng tài liệu lịch sử. Trong cuốn “Phương pháp giảng dạy lịch sử”, Nxb Giáo dục Hà Nội (1992), đã tái bản có sửa chữa, bổ sung vào các năm 1998, 1999, 2000, 2001 do Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị chủ biên tiếp tục khẳng định ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu tham khảo và chỉ rõ nguyên tắc, phương pháp sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông.
Giáo trình “Phương pháp giảng dạy lịch sử”, Nxb Giáo dục Hà Nội (1998), của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị đã đề cập đến việc sử dụng tài liệu tham khảo: là một nguồn cung cấp tri thức quan trọng cho học sinh, là một bằng chứng hiển nhiên, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hùng hồn, sinh động về một thời đại lịch sử, một nước, một sự kiện, một nhân vật nhất định. Tài liệu lịch sử giúp cho học sinh cụ thể hóa kiến thức thu nhận được, tạo một biểu tượng chân thực, rõ ràng, sinh động và làm cho kiến thức của các em được phong phú, sâu sắc hơn. Trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” của Phan Ngọc Liên (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, tập II, Nxb ĐHSP Hà Nội, (2002) đã đề cập một cách chi tiết hơn vì sao phải sử dụng tài liệu tham khảo, vai trò, ý nghĩa, nguyên tắc và phương pháp sử dụng. Việc sử dụng tài liệu tham khảo giúp học sinh có cơ sở để nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành các khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bài học quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử.
Bên cạnh đó, trong các tài liệu chuyên khảo của một số tác giả tiếp tục nghiên cứu và đưa ra ý kiến, đề xuất các biện pháp sử dụng tài liệu tham khảo. Trong đó cuốn: “Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông (Một số chuyên đề)”, Nxb ĐHSP Hà Nội (2005) của Phan Ngọc Liên (cb), đã có một số bài viết của tác giả đề cập đến việc sử dụng tài liệu dạy học lịch sử ở trường phổ thông như: Sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông (Phan Ngọc Liên), Sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông (Đỗ Hồng Thái). Các tác giả đã đưa ra hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu Hồ Chí Minh và văn kiện Đảng trong dạy học bộ môn ở trường phổ thông và khẳng định tầm quan trọng của nguồn tài liệu này đối với công tác giảng dạy, học tập của GV và HS. Bài viết của tác giả Phan Ngọc Liên đã đề ra nhiều biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của HS trong dạy học lịch sử, trong đó nhấn mạnh: “Bước thứ nhất của công việc giảng dạy lịch sử là làm thế nào khêu gợi được hứng thú của HS đối với việc học tập ., phải hướng dẫn HS ghi nhớ các nhân vật lịch sử.
Trong cuốn “Các con đường biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông” của Nguyễn Thị Côi, Nxb ĐHSP Hà Nội (2006) cho rằng: Một trong những biện pháp để nâng cao hiệu quả bài học là việc trình bày hình ảnh, xúc cảm lịch sử cho HS để tạo nên hình ảnh về con người, sự kiện trong dạy học lịch sử. Nguồn gốc, phương tiện tạo nên hình ảnh về sự kiện con người quá khứ trong dạy 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học lịch sử là lời nói của GV và HS, tranh ảnh, bản đồ, các đoạn trích từ tác phẩm văn học, nghệ thuật, phim ảnh.Qua đó, khẳng định vai trò quan trọng của việc sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử.