1 §ÆT VÊN §Ò §ét quþ n·o chiÕm tû lÖ cao trong bÖnh lý thÇn kinh, lµ vÊn ®Ò cÊp thiÕt cña y häc mçi quèc gia. ë c¸c níc ph¸t triÓn, ®ét quþ n·o (§QN) lµ nguyªn nh©n g©y tö vong ®øng hµng thø hai sau bÖnh tim m¹ch ë Hoa Kú, tû lÖ m¾c bÖnh lµ 794/100. N¨m 1993, Héi Tim m¹ch Hoa Kú ®· ®Ò cËp thªm viÖc ch¨m sãc ®ét quþ khÈn cÊp nh mét phÇn trong håi søc c¬ b¶n vµ håi søc cÊp cao. ë Ph¸p n¨m 1994 chiÕm tû lÖ lµ 65.000 bÞ ®ét quþ vµ 50% trë thµnh tµn phÕ.
ë Ch©u Phi, Ch©u ¸, tû lÖ ®ét quþ ë c¸c níc vµ khu vùc ®ang ph¸t triÓn t¬ng ®¬ng víi Ch©u ¢u, Ch©u Mü. BÖnh cã xu híng gia t¨ng hµng n¨m ë Th¸i Lan, Trung Quèc, §µi Loan. T¹i Trung Quèc, thèng kª cã tíi 6.000 ngêi bÞ ®ét quþ. ë ViÖt Nam, tû lÖ m¾c bÖnh ®ang t¨ng nhanh víi møc ®é ®¸ng lo ng¹i.
Theo Lª V¨n Thµnh vµ céng sù, ®iÒu tra mét sè ®Þa ph¬ng ë miÒn Nam cho kÕt qu¶ cña bÖnh t¬ng ®- ¬ng víi c¸c níc trªn thÕ giíi. Tõ n¨m 1975, b»ng c¸c tiÕn bé vÒ ph¬ng ph¸p chÈn ®o¸n, håi søc cÊp cøu, phÉu thuËt thÇn kinh, ®Èy m¹nh c¸c biÖn ph¸p dù phßng, kÕt hîp y häc hiÖn ®¹i (YHH§) vµ y häc cæ truyÒn (YHCT), dïng thuèc vµ kh«ng dïng thuèc ®· ®a l¹i kÕt qu¶ kh¸ lín trong chÈn ®o¸n vµ ®iÒu trÞ. Trung Quèc cã c¸c chÕ phÈm nh: An cung ngu hoµng hoµn, Hoa ®µ t¸i t¹o hoµn, Ngu hoµng thanh t©m hoµn, dÞch truyÒn §an s©m.; ë 2 ViÖt Nam còng cã mét sè nghiªn cøu ®iÒu trÞ ĐQN nh: NguyÔn V¨n Vô nghiªn cøu t¸c dông cña bµi thuèc “Kû cóc ®Þa hoµng hîp Tø vËt ®µo hång”, Bïi Xu©n TuyÕt nghiªn cøu t¸c dông cña viªn nang “TuÇn hoµn n·o”, NguyÔn §øc Vîng dïng “KiÖn n·o hoµn”, T« Hoµng Linh dïng “Phôc n·o”. nh÷ng nghiªn cøu nµy ®· thu ®îc kÕt qu¶ kh¶ quan.
Tuy nhiªn tØ lÖ t¸i ph¸t bÖnh cßn cao dÉn ®Õn tö vong hoÆc g©y tµn phÕ nÆng nÒ vµ mÊt kh¶ n¨ng lao ®éng suèt ®êi ¶nh hëng chÊt lîng cuéc sèng. §Ó cã thªm mét ph¬ng ph¸p kÕt hîp ®iÒu trÞ §QN b»ng YHCT còng nh lµm phong phó thªm lý luËn cña YHCT vÒ chøng tróng phong, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®¸nh gi¸ t¸c dông ®iÒu trÞ §QN sau giai ®o¹n cÊp b»ng nhiÕp tam ch©m víi môc tiªu: 1. §¸nh gi¸ t¸c dông phôc håi vËn ®éng vµ thay ®æi ®iÖn trë huyÖt cña cËn tam ch©m trong ®iÒu trÞ di chøng ®ét quþ n·o. Bíc ®Çu x©y dùng ph¸c ®å ®iÒu trÞ ®ét quÞ n·o sau giai ®o¹n cÊp b»ng cËn tam ch©m.
3 Ch¬ng 1 Tæng quan tµi liÖu 1. §Æc ®iÓm gi¶i phÉu sinh lý tuÇn hoµn n·o. HÖ thèng m¹ch m¸u n·o N·o ®îc tíi m¸u bëi hai hÖ ®éng m¹ch: HÖ ®éng m¹ch c¶nh trong vµ hÖ ®éng m¹ch ®èt sèng- th©n nÒn H×nh 1. §éng m¹ch n·o [24] 4 * HÖ ®éng m¹ch c¶nh trong: Tíi m¸u cho 2/3 tríc cña b¸n cÇu ®¹i n·o vµ chia lµm 4 ngµnh tËn: + §éng m¹ch n·o tríc: Tíi m¸u cho mÆt trong cña b¸n cÇu, mÆt díi vµ mÆt ngoµi thuú tr¸n.
+ §éng m¹ch n·o gi÷a: Tíi m¸u cho mÆt ngoµi b¸n cÇu, vïng tr¸n – th¸i d¬ng, ®Ønh – th¸i d¬ng, nöa tríc thuú chÈm. + §éng m¹ch th«ng sau: T¹o sù nèi th«ng cña vßng m¹ch ®a gi¸c Willis. + §éng m¹ch m¹c m¹ch tríc: Ch¹y vµo c¸c m¹ch ®Ó t¹o thµnh ®¸m rèi mµng m¹ch bªn, gi÷a, trªn. * HÖ ®éng m¹ch ®èt sèng- th©n nÒn: Cung cÊp m¸u cho 1/3 sau cña b¸n cÇu ®¹i n·o, tiÓu n·o vµ th©n n·o.
Hai ®éng m¹ch n·o sau lµ hai nh¸nh tËn cïng cña ®éng m¹ch ®èt sèng th©n nÒn, tíi m¸u cho mÆt díi cña thuú th¸i d¬ng vµ mÆt gi÷a thuú chÈm. Theo Lazorthes vµ Gemege, tuÇn hoµn n·o cã 3 hÖ thèng nh¸nh th«ng. C¬ chÕ ®iÒu hoµ tuÇn hoµn n·o Lu lîng m¸u n·o kh«ng phô thuéc hoµn toµn vµo lu lîng m¸u do tim co bãp. Sù ®iÒu hoµ lu lîng m¸u n·o th«ng qua c¬ chÕ Bayliss: khi tim bãp m¹nh ®Èy m¸u lªn n·o nhiÒu, c¸c m¹ch m¸u nhá ë n·o co l¹i h¹n chÕ tíi m¸u, khi m¸u lªn n·o Ýt th× m¹ch m¸u n·o gi·n ra ®Ó chøa m¸u nhiÒu h¬n.
+ Sù ®iÒu hoµ theo c¬ chÕ thÇn kinh: Kh«ng m¹nh vµ lµm thay ®æi tuÇn hoµn n·o kh«ng ®¸ng kÓ. 5 + §iÒu hoµ qua chuyÓn ho¸: Ph©n ¸p CO 2 t¨ng g©y gi·n m¹ch, ngîc l¹i, ph©n ¸p O2 t¨ng dÉn ®Õn co m¹ch vµ lµm gi¶m lu lîng tuÇn hoµn n·o. Sinh lý tÕ bµo n·o khi tiªu thô Oxi Gi¶m lu lîng tuÇn hoµn n·o vµ thiÕu O 2 n·o vïng thiÕu m¸u n·o côc bé do huyÕt khèi vµ t¾c m¹ch ë trung t©m, lu lîng m¸u thÊp díi 10ml/100g n·o/phót sÏ tö vong trong vµi giê vµ kh«ng håi phôc; Vïng xung quanh cã lu lîng m¸u thÊp tõ 20- 30ml/100g n·o/phót, lóc nµy c¸c tÕ bµo n·o cha chÕt, kh«ng ho¹t ®éng ®iÖn nhng vÉn duy tr× tÕ bµo sèng, vïng nµy ®îc gäi lµ “vïng tranh tèi tranh s¸ng”. NÕu Shunt tuÇn hoµn ho¹t ®éng tèt hoÆc díi t¸c dông cña mét sè thuèc gióp cho tÕ bµo h« hÊp ®îc, c¸c tÕ bµo thÇn kinh sÏ håi phôc vµ tiÕp tôc ho¹t ®éng b×nh thêng.
Thêi gian phôc håi “vïng tranh tèi tranh s¸ng” chØ kÐo dµi trong vµi giê råi cã thÓ chuyÓn sang ho¹i tö, v× thÕ, ®iÒu trÞ NMN ph¶i tiÕn hµnh cµng sím cµng tèt. Kh¸i niÖm ®ét quþ n·o. Theo ®Þnh nghÜa cña Tæ chøc Y tÕ thÕ giíi (WHO)- 1990: §ét quþ n·o “Lµ mét héi chøng l©m sµng ®îc ®Æc trng bëi sù mÊt cÊp tÝnh chøc n¨ng cña n·o (thuêng lµ khu tró), tån t¹i qu¸ 24h hoÆc tö vong tríc 24h. Nh÷ng triÖu chøng thÇn kinh khu tró phï hîp víi vïng n·o do ®éng m¹ch bÞ tæn th¬ng ph©n bè, kh«ng do nguyªn nh©n chÊn th¬ng sä n·o”.
C¸c trêng hîp ch¶y m¸u díi nhÖn mµ bÖnh nh©n cßn tØnh t¸o, cã ®au ®Çu nhng kh«ng cã dÊu hiÖu tæn th¬ng 6 thÇn kinh khu tró, cøng g¸y kh«ng râ rÖt, kh«ng thêng xuyªn vµ kh«ng kÐo dµi ®îc vµi giê. kh«ng ®îc xÕp vµo kh¸i niÖm ®ét quþ n·o. §ét quþ n·o cßn gäi lµ tai biÕn m¹ch m¸u n·o (cerebral vascular accidents), ngËp m¸u n·o (apoplexy). §ét quþ n·o gåm: §ét quþ ch¶y m¸u n·o (Hemorrhagic stroke) vµ ®ét quþ thiÕu m¸u n·o (Ischemic stroke), trong ®ã ®ét quþ ch¶y m¸u chiÕm kho¶ng 15% vµ ®ét quþ thiÕu m¸u n·o chiÕm kho¶ng 85%.
§ét quþ ch¶y m¸u n·o (Hemorrhagic stroke) gåm: Ch¶y m¸u n·o (tøc ch¶y m¸u trong nhu m« n·o), ch¶y m¸u díi nhÖn, ch¶y m¸u n·o thÊt (Ch¶y m¸u n·o thÊt cã c¸c thÓ: ch¶y m¸u n·o thÊt tiªn ph¸t, ch¶y m¸u n·o thÊt thø ph¸t vµ ch¶y m¸u n·o thÊt trµo ngîc) ( Ph©n lo¹i quèc tÕ lÇn thø 10 c¸c bÖnh m¹ch m¸u n·o - ICD. Lµ do côc t¾c ®îc ph¸t t¸n tõ n¬i kh¸c, di chuyÓn theo dßng m¸u tíi vµ lµm gi¶m tíi m¸u vïng n·o do ®éng m¹ch ®ã ph©n bè. * HuyÕt khèi ®éng m¹ch n·o (Thrombosis). Lµ mét qu¸ tr×nh bÖnh lý liªn tôc, do tæn th¬ng thµnh m¹ch, lµm rèi lo¹n chøc n¨ng hÖ thèng ®«ng m¸u vµ hoÆc rèi 7 lo¹n tuÇn hoµn, dÉn ®Õn hÑp hoÆc t¾c ®éng m¹ch n·o vµ x¶y ra ngay t¹i vÞ trÝ ®éng m¹ch bÞ tæn th¬ng.
* Héi chøng lç khuyÕt. C¸c æ khuyÕt x¶y ra khi c¸c m¹ch xuyªn cã ®êng kÝnh nhá h¬n 0,2mm bÞ t¾c. §êng kÝnh c¸c æ khuyÕt díi 1,5cm trªn phim chôp c¾t líp vi tÝnh sä n·o. Sù tho¸i ho¸ nµy phÇn lín do hËu qu¶ cña bÖnh t¨ng huyÕt ¸p (THA) m·n tÝnh cã v÷a x¬ ®éng m¹ch (VX§M).
Hay gÆp ë vïng chÊt tr¾ng díi vá, c¸c h¹ch nÒn n·o, th©n n·o, tiÓu n·o. C¸c nguyªn nh©n g©y nhåi m¸u n·o 1. Nguyªn nh©n t¾c m¹ch n·o. + Côc t¾c tõ tim tíi m¹ch n·o: Trong bÖnh hÑp van 2 l¸, rung nhÜ, héi chøng yÕu nót xoang, lo¹n nhÞp hoµn toµn, bÖnh Osler, sa van 2 l¸, viªm sïi van ®éng m¹ch chñ.
+ Côc t¾c tõ m¹ch tíi n·o: Côc t¾c thêng lµ m¶nh, m¶ng v÷a x¬ hoÆc c¸c tæ chøc bÖnh lý cña c¸c ®éng m¹ch lín nh ®éng m¹ch chñ, ®éng m¹ch c¶nh … bong ra, ®i theo dßng m¸u g©y t¾c m¹ch n·o. + Côc t¾c ngoµi hÖ tim m¹ch tíi m¹ch n·o: T¾c m¹ch do khÝ trong c¸c trêng hîp thay ®æi ¸p suÊt ®ét ngét (Thî lÆn, du hµnh gia.), t¾c m¹ch h¬i do tiªm truyÒn, phÉu thuËt, t¾c m¹ch do níc èi trong sinh ®Î ë s¶n phô, t¾c m¹ch do dËp n¸t phÇn mÒm 1. Nguyªn nh©n g©y huyÕt khèi ®éng m¹ch n·o 8 + Tæn th¬ng cña VX§M lµ m¶ng v÷a rÊt giµu Cholestrol vµ chÊt x¬ lµm líp ¸o trong ®éng m¹ch dµy lªn. + T¨ng huyÕt ¸p m¹n tÝnh lµm t¨ng sinh tÕ bµo c¬ tr¬n, dµy líp ¸o gi÷a cña thµnh m¹ch lµm hÑp lßng ®éng m¹ch + Viªm t¾c ®éng m¹ch trong c¸c trêng hîp viªm nót quanh ®éng m¹ch, viªm ®éng m¹ch do giang mai, AIDS.
+ C¸c nguyªn nh©n kh¸c: BÖnh hång cÇu h×nh liÒm, ®«ng m¸u r¶i r¸c trong lßng m¹ch, bÖnh b¹ch cÇu (Leucemie) cÊp vµ m¹n, ®a u tuû (Kahler), ®a hång cÇu, khèi bÖnh lý ph¸t triÓn néi sä, ngé ®éc khÝ oxit cacbon (CO), nhiÔm ®éc ch× m¹n tÝnh. Nguyªn nh©n cña nhåi m¸u lç khuyÕt. Nhåi m¸u lç khuyÕt lµ do t¾c mét nh¸nh xuyªn nhá cña ®éng m¹ch n·o lín, nhÊt lµ c¸c nh¸nh nu«i c¸c h¹ch nÒn, ®åi thÞ, bao trong vµ cÇu n·o. C¸c yÕu tè thuËn lîi.
Nh bÐo ph×, nghiÖn rîu, nghiÖn thuèc l¸, ®¸i th¸o ®êng, co th¾t m¹ch lµm c¶n trë lu th«ng m¸u.… Ngoµi ra cßn cã c¸c nguyªn nh©n: Dïng thuèc tr¸nh thai, dïng thuèc chèng ®«ng, bÖnh Luput ban ®á hÖ thèng … 1. BiÓu hiÖn l©m sµng, cËn l©m sµng vµ chÈn ®o¸n NMN. * BiÓu hiÖn l©m sµng + §Æc ®iÓm chung: 9 - TiÒn sö: Cã t¨ng hoÆc gi¶m huyÕt ¸p, rèi lo¹n lipid m¸u, cã nh÷ng c¬n thiÕu m¸u n·o tho¶ng qua, thêng trªn 60 tuæi. - TiÒn triÖu: Cã thÓ cã c¶m gi¸c cho¸ng v¸ng, tª b× chi thÓ tríc khi x¶y ra ®ét quþ tõ vµi giê ®Õn vµi ngµy.
- §ét quþ thêng x¶y ra ban ®ªm hoÆc s¸ng sím, khëi ph¸t cÊp tÝnh ®ét ngét c¸c triÖu chøng l©m sµng thêng t¨ng dÇn tõng nÊc. - ý thøc: TØnh t¸o hoÆc ló lÉn, Ýt khi cã h«n mª trõ khi nhåi m¸u n·o diÖn réng ë b¸n cÇu hoÆc khu vùc díi nÒn tiÓu n·o. - Tïy vïng tæn th¬ng mµ cã c¸c biÓu hiÖn bÖnh lý kh¸c nhau, tæn th¬ng thÇn kinh sä n·o kh¸c nhau. - Rèi lo¹n c¬ vßng: BÝ ®¸i hoÆc ®¸i kh«ng tù chñ.
Rèi lo¹n thÇn kinh thùc vËt, cã thÓ t¨ng tiÕt ®êm d·i. - Rèi lo¹n t©m thÇn chñ yÕu thÊy BN cã rèi lo¹n c¶m xóc nh dÔ xóc ®éng, dÔ cêi, dÔ khãc, vµ cã triÖu chøng trÇm c¶m. + C¸c thÓ l©m sµng: - L©m sµng huyÕt khèi ®éng m¹ch n·o: .