§Æt vÊn ®Ò G·y th©n 2 x¬ng c¼ng ch©n lµ lo¹i th¬ng tæn thêng gÆp phæ biÕn c¶ trong thêi b×nh còng nh thêi chiÕn do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ë níc ta tû lÖ g·y th©n 2 x- ¬ng c¼ng ch©n cã xu híng t¨ng cao do sù ph¸t triÓn cña c¸c ph¬ng tiÖn giao th«ng c¬ giíi vµ lao ®éng c«ng nghiÖp hãa, nã chiÕm tû lÖ 18% c¸c lo¹i g·y x¬ng vµ gÆp phæ biÕn ë løa tuæi lao ®éng [6], [23]. Do nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng biÖt vÒ cÊu t¹o gi¶i phÉu vïng c¼ng ch©n vµ nh÷ng ®Æc ®iÓm vÒ c¬ chÕ chÊn th- ¬ng ë c¼ng ch©n mµ møc ®é tæn th¬ng gi¶i phÉu trong g·y th©n 2 x¬ng c¼ng ch©n rÊt ®a d¹ng, møc ®é tæn th¬ng gi¶i phÉu bÖnh kh¸c nhau nªn ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ g·y th©n 2 x¬ng c¼ng ch©n còng rÊt phong phó ®a d¹ng. Do tÝnh chÊt th¬ng tæn g·y th©n 2 x¬ng c¼ng ch©n ngµy cµng cã tÝnh chÊt phøc t¹p h¬n, nÆng nÒ h¬n nªn viÖc ®iÒu trÞ g·y th©n 2 x¬ng c¼ng ch©n cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n vµ hay ®Ó l¹i biÕn chøng, di chøng nÆng nÒ nh chËm liÒn x¬ng, khíp gi¶, liÒn x¬ng di lÖch, teo c¬ cøng khíp,…§Æc biÖt lµ dÔ bÞ biÕn chøng nhiÔm khuÈn æ g·y, viªm khuyÕt phÇn mÒm, lé x¬ng æ g·y, viªm rß x¬ng kÐo dµi,… Nguyªn nh©n dÉn ®Õn c¸c biÕn chøng, di chøng nµy lµ do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau, nhng nguyªn nh©n phæ biÕn thêng gÆp lµ do cha ®¸nh gi¸ hÕt møc ®é tæn th¬ng gi¶i phÉu bÖnh, lùa chän chØ ®Þnh, ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ 1 kh«ng thÝch hîp, thùc hiÖn kü thuËt kh«ng tèt, thËm chÝ lùa chän chØ ®Þnh, ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ sai nguyªn t¾c xö trÝ c¬ b¶n dÉn ®Õn nh÷ng biÕn chøng hËu qu¶ nghiªm träng,… Mét nguyªn nh©n kh¸c cßn do ®iÒu kiÖn trang thiÕt bÞ y tÕ vµ kinh nghiÖm xö trÝ c¸c th¬ng tæn ë mét sè c¬ së ®iÒu trÞ cßn h¹n chÕ nªn còng lµm ¶nh hëng kh«ng Ýt tíi kÕt qu¶ ®iÒu trÞ lo¹i tæn th¬ng nµy.
Ph¬ng ph¸p kinh ®iÓn ®Ó ®iÒu trÞ g·y th©n 2 x¬ng c¼ng ch©n rÊt ®a d¹ng, phô thuéc chñ yÕu vµo tÝnh chÊt tæn th¬ng gi¶i phÉu bÖnh , g·y kÝn hay g·y hë , g·y ®¬n gi¶n hay phøc t¹p ,vÞ trÝ æ g·y x¬ng , g·y do c¬ chÕ trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp.Tïy theo møc ®é tæn th¬ng phÇn mÒm kÌm theo , tïy theo møc ®é « nhiÔm kÌm theo mµ cã nh÷ng ph- ¬ng ph¸p ®iÒu trÞ cô thÓ thÝch hîp. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, thÕ giíi còng nh trong níc ®· cã nhiÒu tiÕn bé trong ®iÒu trÞ c¸c lo¹i tæn th¬ng phøc t¹p nµy.Quan ®iÓm ®iÒu trÞ còng cã nhiÒu thèng nhÊt nh chØ ®Þnh ®iÒu trÞ phÉu thuËt kÕt x¬ng bªn trong , chØ ®Þnh phÉu thuËt kÕt x¬ng bªn ngoµi b»ng c¸c khung cè ®Þnh ngo¹i vi ®èi víi tõng lo¹i , tõng møc ®é tæn th¬ng gi¶i phÉu bÖnh , chÊt lîng ®iÒu trÞ phÉu thuËt ®· cã nhiÒu tiÕn bé , h¹n chÕ ®îc nh÷ng di biÕn chøng xÊu. Ph¬ng ph¸p ®iÒu trÞ phÉu thuËt kÕt x¬ng bªn trong gÇn ®©y chñ yÕu vÉn lµ kÕt x¬ng nÑp vis , kÕt x¬ng ®inh néi tñy. §Æc biÖt ®èi víi g·y x¬ng chµy cã xu híng ph¸t triÓn kÕt x¬ng bªn trong b»ng c¸c lo¹i ®inh néi tñy cã chÊt lîng cao 2 nh chÊt lîng vËt liÖu s¶n xuÊt , ®inh cã chèt ngang ®Þnh vÞ chèng c¸c lo¹i di lÖch xoay…vv.
Mét sè c¬ së ®iÒu trÞ chuyªn khoa s©u ë c¸c bÖnh viÖn tuyÕn trung ¬ng cã ®iÒu kiÖn trang thiÕt bÞ y tÕ hiÖn ®¹i ®· ph¸t triÓn c¸c ph¬ng ph¸p kÕt x¬ng bªn trong kÝn díi m¸y X.quang mµn h×nh t¨ng s¸ng kh«ng më æ g·y ®· lµm chÊt lîng ®iÒu trÞ t¨ng ®¸ng kÓ. Ph¬ng ph¸p kÕt x¬ng bªn trong x¬ng chµy b»ng ®inh néi tñy ®· ®îc nhiÒu t¸c gi¶ trong vµ ngoµi níc ¸p dông tõ l©u , gÇn ®©y víi sù ph¸t triÓn cña ®inh néi tñy cã chèt ngang , nhiÒu t¸c gi¶ còng ®· kh¼ng ®Þnh tÝnh u viÖt cña ®inh néi tñy ®èi víi lo¹i tæn th¬ng g·y th©n x¬ng chµy. ë ViÖt Nam tõ nh÷ng n¨m 90 ph¬ng ph¸p kÕt x¬ng bªn trong b»ng ®inh néi tñy cã chèt ngang ®· ®îc thùc hiÖn ë 1 sè bÖnh viÖn nh Trung t©m chÊn th¬ng chØnh h×nh Thµnh phè Hå ChÝ Minh , khoa chÊn th¬ng chØnh h×nh bÖnh viÖn Trung ¬ng qu©n ®éi 108 , khoa chÊn th¬ng chØnh h×nh bÖnh viÖn 103 , khoa chÊn th¬ng chØnh h×nh bÖnh viÖn Xanh P«n , bÖnh viÖn ViÖt §øc …vv. Tõ n¨m 2002 khoa chÊn th¬ng chØnh h×nh bÖnh viÖn Trung ¬ng qu©n ®éi 108 ®îc trang bÞ dông cô vµ ®inh néi tñy cña SIGN hoµn chØnh , ®· tiÕn hµnh ®iÒu trÞ kÕt x¬ng bªn trong cho nhiÒu trêng hîp g·y th©n 2 x¬ng c¼ng ch©n.
Chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu “ §¸nh gi¸ kÕt qu¶ phÉu thuËt ®ãng ®inh néi tñy SIGN cã chèt ®iÒu trÞ g·y th©n 2 x- 3 ¬ng c¼ng ch©n ë ngêi lín ” t¹i khoa chÊn th¬ng chØnh h×nh bÖnh viÖn Trung ¬ng qu©n ®éi 108 nh»m môc ®Ých : 1. §¸nh gi¸ kÕt qu¶ ( dùa trªn sù liÒn x¬ng , biÕn chøng , di chøng vµ phôc håi chøc n¨ng ), u nhîc ®iÓm cña ph¬ng ph¸p kÕt x¬ng bªn trong x¬ng chµy b»ng ®inh néi tñy SIGN cã chèt.Tõ kÕt qu¶ thu ®îc rót ra nhËn xÐt vÒ chØ ®Þnh vµ kü thuËt cña ph¬ng ph¸p. 4 Ch¬ng I Tæng quan 1. §Æc ®iÓm gi¶i phÉu sinh lý c¼ng ch©n.
C¼ng ch©n cã 2 x¬ng: x¬ng chµy, x¬ng m¸c. - X¬ng chµy ë trªn h¬i cong ra ngoµi, ë díi cong vµo trong, nªn x¬ng chµy h¬i cong h×nh ch÷ S. H×nh c¸i chµy nªn gäi lµ x¬ng chµy. + Th©n x¬ng chµy h×nh l¨ng trô tam gi¸c, trªn to díi nhá, h×nh èng trßn.
1/3 díi x¬ng chµy cã cÊu tróc h×nh trßn tiÕp gi¸p víi phÇn x¬ng ë trªn h×nh l¨ng trô tam gi¸c - ®©y lµ ®iÓm yÕu cña x¬ng nªn dÔ g·y vµ khã liÒn.[4] - X¬ng m¸c lµ mét x¬ng dµi ë ngoµi c¼ng ch©n, m¶nh, Ýt chÞu lùc t× nÐn cña träng lîng c¬ thÓ, v× thÕ cã thÓ lÊy 2/3 x¬ng m¸c còng kh«ng ¶nh hëng ®Õn chøc n¨ng chi díi. Nhng ®Çu díi quan träng v× nã gãp phÇn t¹o nªn sù v÷ng ch¾c cña khíp cæ ch©n.[4] , [51] - MÆt trong x¬ng chµy ¸p s¸t ngay díi da, chØ cã mét líp máng tÕ bµo liªn kÕt phñ phÝa trªn, cßn x¬ng m¸c cã c¬ che phñ hoµn toµn. - Hai x¬ng nèi liÒn víi nhau bëi mét mµng liªn cèt dµy, hÑp ë trªn réng ë díi.1: ThiÕt ®å c¾t ngang c¼ng ch©n [4] 6 H×nh 1.2 H×nh thÓ ngoµi mÆt tríc 2 x¬ng c¼ng ch©n 1. M¹ch m¸u nu«i dìng ë x¬ng chµy - §éng m¹ch nu«i tuû x¬ng: §i vµo lç nu«i x¬ng ë mÆt sau 1/3 gi÷a tiÕp gi¸p víi 1/3 trªn x¬ng chµy, ®©y lµ nguån nu«i chñ yÕu.
- C¸c ®éng m¹ch nu«i ®Çu hµnh x¬ng. - C¸c ®éng m¹ch mµng x¬ng cã nguån gèc tõ c¸c c¬. Khi g·y ë 1/3 gi÷a ®éng m¹ch tuû x¬ng dÔ bÞ tæn th¬ng vµ khi ®ã ®éng m¹ch mµng x¬ng thay thÕ ®¸ng kÓ viÖc cÊp m¸u nu«i x¬ng (Brook M.) thêng kho¶ng 10 – 30% khèi lîng [4] , [8] , [27] .3 M¹ch m¸u nu«i dìng 1. §Æc ®iÓm phÇn mÒm ë x¬ng chµy C¸c c¬ vïng c¼ng ch©n ph©n bè kh«ng ®Òu, mÆt tríc x¬ng chµy n»m ngay díi da, kh«ng cã c¬ che phñ.
Da ë ®©y dÝnh vµo cèt m¹c x¬ng chµy, kÐm di ®éng. V× thÕ khi g·y 2 x¬ng c¼ng ch©n dÔ bÞ g·y hë ë mÆt tríc trong; mÆt sau cã nhiÒu c¬ to khoÎ b¸m do ®ã khi g·y x¬ng chµy dÔ më gãc ra sau. Ph©n vïng gi¶i phÉu khoang c¼ng ch©n - Mµng liªn cèt, 2 v¸ch liªn c¬ chia c¼ng ch©n ra 3 khoang: khoang tríc, khoang ngoµi vµ khoang sau. Khoang sau ®îc c©n c¼ng ch©n chia lµm 2 khoang: khoang sau n«ng vµ khoang sau s©u.
- Khoang tríc cã c¬ chµy tríc, c¬ duçi dµi ngãn c¸i, c¬ duçi chung ngãn ch©n vµ cã bã m¹ch thÇn kinh chµy tríc. - Khoang ngoµi chøa c¬ m¸c dµi, c¬ m¸c ng¾n, thÇn kinh m¸c n«ng võa vËn ®éng võa c¶m gi¸c. - Khoang sau n«ng: ¨n th«ng víi vïng khoeo. Chøa ®ùng 4 c¬, 3 c¬ lµm gÊp gèi, gÊp gan bµn ch©n: 2 c¬ sinh ®«i vµ c¬ gan ch©n gµy.
C¬ dÐp víi chøc n¨ng gÊp gan bµn ch©n, cã g©n néi c¬ dµy, ch¾c. Trong khoang cã thÇn kinh h«ng chia 2 nh¸nh: h«ng khoeo ngoµi vµ h«ng khoeo trong. - Khoang sau s©u: v¸ch tríc lµ mµng liªn cèt, v¸ch sau lµ c©n c¼ng ch©n s©u. §©y lµ khoang ë s©u nhÊt vµ lín nhÊt, ®êng lªn khoeo bÞ bÞt kÝn b»ng cung c¬ dÐp dµy ch¾n, n»m trong khoang nµy ngay díi c©n c¼ng ch©n s©u lµ bã m¹ch chµy sau vµ ®éng m¹ch m¸c thÇn kinh chµy sau ®i theo bã m¹ch, chia lµm 2 nh¸nh chi phèi c¶m gi¸c cho gan bµn ch©n (trõ bê ngoµi).4 C¸c khoang c¼ng ch©n.
Khi g·y 2 x¬ng c¼ng ch©n, m¸u tõ æ g·y ch¶y vµo c¸c khoang ®Æc biÖt lµ khoang sau s©u: sù di lÖch cña 2 ®Çu g·y, sù phï nÒ cña c¸c c¬ trong khoang do chÊn th¬ng. C¸c yÕu tè ®ã lµm t¨ng lªn thÓ träng c¸c thµnh phÇn trong khoang nhanh chãng, ®iÒu ®ã g©y ra héi chøng chÌn Ðp khoang - 1 cÊp cøu trong g·y 2 x¬ng c¼ng ch©n. §Æc ®iÓm tæn th¬ng gi¶i phÉu trong g·y 2 x- ¬ng c¼ng ch©n 1. C¬ chÕ chÊn th¬ng vµ th¬ng tæn gi¶i phÉu bÖnh - C¬ chÕ chÊn th¬ng g©y g·y th©n 2 x¬ng c¼ng ch©n bao gåm: trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp.
+ Trong c¬ chÕ chÊn th¬ng trùc tiÕp, lùc chÊn th¬ng ®Ëp trùc tiÕp vµo c¼ng ch©n g©y g·y x¬ng v× thÕ 2 x¬ng g·y ngang møc, phÇn mÒm xung quanh æ g·y, ®Æc biÖt líp da ë mÆt tríc trong cã thÓ bÞ bÇm dËp, dÔ ho¹i tö thø ph¸t. 1 0 + Trong c¬ chÕ chÊn th¬ng gi¸n tiÕp: lùc g©y g·y x- ¬ng lµ lùc xo¾n vÆn, uèn bÎ c¼ng ch©n nªn thêng lµm x¬ng chµy bÞ g·y chÐo v¸t, g·y xo¾n, x¬ng m¸c thêng g·y thø ph¸t vµ g·y thêng cao h¬n x¬ng chµy. So víi c¬ chÕ chÊn th¬ng trùc tiÕp th× ë c¬ chÕ nµy phÇn mÒm Ýt bÞ tæn th¬ng h¬n. [23] - V× vËy, n¾m ®îc bÖnh sö vµ hiÓu biÕt c¬ chÕ chÊn th¬ng lµ rÊt quan träng, nã cã thÓ híng tíi viÖc x¸c ®Þnh di lÖch ban ®Çu, h×nh th¸i g·y x¬ng vµ tiªn lîng vÒ phÇn mÒm.
§é tæn th¬ng phÇn mÒm trong g·y kÝn x¬ng chµy lµ kh¸ quan träng trong x¸c ®Þnh tiªn lîng vµ dù phßng biÕn chøng. [29] - VÒ vÊn ®Ò tiªn lîng Johner vµ Wruhs thÊy r»ng kÕt qu¶ X.quang sau n¾n chØnh bã bét lµ kh«ng quan träng. Tr¸i l¹i h×nh th¸i g·y, møc ®é g·y, c¸c m¶nh rêi cã ¶nh hëng ®¸ng kÓ trong tiªn lîng.