Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chương 2: Biện pháp tích hợp GDHN trong dạy học chủ đề Tổ hợp - Xác suất cho học sinh lớp 11 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm tích hợp Tích hợp (tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức: Integration) có nguồn gốc từ tiếng Latinh: Integration với nghĩa xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ. Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là lắp ráp, nối kết các thành phần của một hệ thống để tạo nên một hệ thống đồng bộ” [36]. Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học” [25].
Tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau và quy định lẫn nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn. Tính liên kết có thể tạo ra một thực thể toàn vẹn, tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết chứ không phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau. Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hoặc giải quyết một vấn đề tình huống. Nói ngắn gọn, tích hợp là một hoạt động mà ở đó cần phải kết hợp, liên hệ, huy động các yếu tố, nội dung gần và giống nhau, có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải quyết, làm sáng tỏ vấn đề và cùng một lúc đạt được nhiều mục tiêu khác nhau.
Khái niệm dạy học tích hợp Theo Xavier Rocgiers (1996): “Sư phạm tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập, góp phần hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng , có dự tính trước những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tương lai hoặc hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động. Như vậy, sư phạm tích hợp nhằm làm cho quá trình học tập có ý nghĩa” [54]. Việt Nam là một trong những nước đi tiên phong về dạy học tích hợp trong nhà trường khi Xavier Rogiers và Francois-Marie Gerard cộng tác với Bộ GD&ĐT 6 Việt Nam xây dựng chương trình dạy học tích hợp ngay từ những năm 90 của thế kỉ trước. Kết quả của sự hợp tác là chương trình và SGK dành riêng cho HS tiểu học và THCS dựa trên quan điểm dạy học tích hợp, tích hợp các kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm của HS trong các tình huống học tập đồng thời với sự tích hợp kiến thức liên môn đã được xuất bản ngay từ năm 1996.
Tích hợp trong giáo dục được UNESCO định nghĩa là “một cách trình bày các khái niệm và nguyên lí khoa học cho phép diễn đạt sự thống nhất cơ bản của tư tưởng khoa học, tránh nhấn quá mạnh hoặc quá sớm sự sai khác giữa các lĩnh vực khoa học khác nhau” (Hội nghị phối hợp trong chương trình của UNESCO, Paris 1972) [4]. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018) - Chương trình giáo dục phổ thông - Chương trình tổng thể (Ban hành kèm Thông tư số 32/2018/TTBGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo): Dạy học tích hợp là định hướng dạy học giúp học sinh phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng. thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kĩ năng [8]. Như vậy, dạy học tích hợp là một quan niệm dạy học nhằm hình thành ở HS những năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.
Điều đó cũng có nghĩa là đảm bảo để mỗi HS biết cách vận dụng kiến thức học được trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lạ, khó khăn, bất ngờ, qua đó trở thành một người công dân có trách nhiệm, một người lao động có năng lực. Dạy học tích hợp đòi hỏi việc học tập trong nhà trường phải được gắn với các tình huống của cuộc sống mà sau này HS có thể đối mặt vì thế nó trở nên có ý nghĩa đối với các em. Với cách hiểu như vậy, dạy học tích hợp phải được thể hiện ở cả nội dung chương trình, PPDH, phương pháp kiểm tra đánh giá, hình thức tổ chức dạy học. Theo đó, thực hiện dạy học tích hợp sẽ phát huy tối đa sự trưởng thành và phát triển cá nhân mỗi HS, giúp các em thành công trong vai trò của người chủ gia đình, người công dân, người lao động tương lai.
Mục tiêu của dạy học tích hợp Theo quan điểm như trên thì dạy học tích hợp hướng đến những mục tiêu sau: 7 - Làm cho quá trình học tập có ý nghĩa bằng cách gắn nó với cuộc sống hàng ngày, hoà nhập thế giới học đường với thế giới cuộc sống. Đây là một mục tiêu cơ bản, nền tảng của dạy học. - Hình thành những năng lực cơ bản, cần thiết cho việc vận dụng vào xử lí các tình huống của cuộc sống và đặt cơ sở không thể thiếu cho quá trình học tập tiếp theo của HS. - Dạy học sử dụng kiến thức trong tình huống cụ thể.
Thay vì tham nhồi nhét cho HS nhiều kiến thức lí thuyết đủ loại, dạy học tích hợp chú trọng tập dượt cho HS vận dụng kiến thức, kĩ năng học được vào các tình huống thực tế, có ích cho cuộc sống sau này của một công dân có năng lực sống tự lập. - Xác lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học. Trong quá trình học tập, HS có thể lần lượt học những môn học khác nhau, những phần khác nhau trong mỗi môn học. Nhưng các em phải biết biểu đạt các khái niệm đã học trong những mối quan hệ hệ thống thuộc phạm vi từng môn học cũng như giữa các môn học khác nhau.
Thực tiễn ở nhiều nước đã chứng tỏ rằng thực hiện quan điểm tích hợp trong giáo dục và dạy học sẽ giúp HS phát triển các năng lực cần thiết cho việc giải quyết những vấn đề phức tạp. Dạy học tích hợp làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với HS so với việc thực hiện riêng rẽ các môn học, các mặt giáo dục khác nhau. Nó cho phép con người nhận ra những điều then chốt và các mối liên hệ hữu cơ giữa các thành tố trong hệ thống và trong tiến trình hoạt động thuộc một lĩnh vực nào đó. Nó giúp nâng cao năng lực của người học trong việc giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại.
Nó hoàn toàn phù hợp với những quan niệm tích cực về quá trình học tập.1: Việc dạy tích hợp nội dung Tổ hợp - Xác suất với GDHN ngoài góp phần giúp HS hình thành những kĩ năng đặc trưng như phân tích, tính toán còn góp phần giúp các em thấy được ý nghĩa của Tổ hợp - Xác suất trong cuộc sống, trong các ngành khoa học khác và tầm quan trọng của nó trong các ngành nghề khác nhau trong xã hội. Các quan điểm và mức độ tích hợp trong dạy học * Theo Forgaty (1991), việc dạy học tích hợp gồm ba mức độ: trong khuôn khổ các môn riêng rẽ, tích hợp liên môn và tích hợp xuyên môn [35]. Hainaut và Lê Thị Hoài Châu (2014) có cùng quan điểm: việc dạy học tích hợp có bốn mức độ là tích hợp trong nội bộ môn học, tích hợp đa môn, tích hợp liên môn, tích hợp xuyên môn [19]. - Tích hợp trong nội bộ môn học (nội môn).
- Tích hợp lồng ghép (kết hợp): Lồng ghép nội dung nào đó vào chương trình sẵn có. - Tích hợp đa môn: Có các chủ đề, các vấn đề chung giữa các môn học. Tuy rằng các môn vẫn nghiên cứu độc lập theo góc độ riêng biệt. - Tích hợp liên môn: Các môn được liên hợp với nhau, giữa chúng có những chủ đề, vấn đề, chuẩn liên môn, những khái niệm lớn và những ý tưởng lớn là chung.
- Tích hợp xuyên môn: Cách tiếp cận từ cuộc sống thực và sự phù hợp đối với HS mà không xuất phát từ môn học bằng khái niệm chung. Ở mức độ này, GV là người đưa ra vấn đề, HS là nhà ngiên cứu. Drake tiếp tục đề cập đến các mức độ dạy học tích hợp dưới dạng cấp bậc như sau [53]: Sơ đồ 1. Các mức độ dạy học tích hợp - Truyền thống (Traditional): Từng môn học được giảng dạy, xem xét riêng rẽ, biệt lập, không có bất kì sự liên hệ.
Các vấn đề được giải quyết chỉ trên cơ sở những kiến thức, kĩ năng của chính lĩnh vực môn đó. - Kết hợp (Fusion): Giữ nguyên một chương trình môn học đã sẵn có, một nội dung nào đó. Trong mức độ này, một số nội dung của bài học hay một phần nhất định của nội dung môn học có liên quan trực tiếp với nội dung cần lồng ghép.2: Kiến thức GDHN được kết hợp vào chương trình môn Sinh học, Địa lí, Toán học… - Tích hợp trong nội bộ môn học (Within One Subject): Tích hợp những nội dung của các phân môn, các lĩnh vực nội dung cùng thuộc một môn học theo những chủ đề, chương, bài cụ thể. Trong đó ưu tiên các các nội dung của môn học.
Quan điểm này nhằm duy trì các môn học riêng rẽ.3: Tích hợp đọc, viết và nói trong môn Ngoại ngữ. Trong môn Hóa học: tích hợp nội dung Hóa học vô cơ, Hóa học hữu cơ trong chương Hóa học và các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường. Trong môn Toán: tích hợp Đại số, Hình học và Lượng giác tại một số thời điểm… - Tích hợp đa môn (Multidisciplinary): Các môn học được kết nối với nhau, xuất phát từ một vấn đề cần được giải quyết, HS tiếp cận từ nhiều bộ môn khác nhau và tại một thời điểm HS sẽ tạo được kết nối giữa các môn học để giải quyết vấn đề.4: Việc giáo dục công nghệ môi trường có thể được thực hiện thông qua nhiều môn học như Sinh học, Địa lý, Vật lý, Hóa học, … Theo xu hướng này, nội dung học tập được thiết kế thành một chuỗi vấn đề hay tình huống mà việc giải quyết đòi hỏi phải huy động tổng hợp kiến thức kĩ năng của những môn học khác nhau. Từ cách tiếp cận đa môn này, GV không cần thay đổi nhiều nội dung môn học, nội dung và đánh giá vẫn theo bộ môn, HS có thể tạo ra những kết nối giữa các bộ môn để giải quyết vấn đề.