Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Để có thể đưa ra các biện pháp dạy học nghe nhạc cho trẻ mẫu giáo lớn tại Trường Mầm non Tuổi Hoa, chúng tôi nhận thấy cần phải bắt đầu từ việc nghiên cứu cơ sở lý luận có liên quan như giải thích, làm rõ một số khái niệm công cụ trong luận văn và thực trạng dạy học nghe nhạc cho trẻ mẫu giáo lớn tại Trường Mầm non Tuổi Hoa. Một số khái niệm, thuật ngữ Trong nghiên cứu của mình, chúng tôi đã tham khảo, học tập và dựa trên những luận điểm khoa học của các nhà nghiên cứu đi trước để làm rõ một số khái niệm về: nghe nhạc, dạy học nghe nhạc. Nghe nhạc Liên quan đến vấn đề nghe nhạc, thiết tưởng bước đầu cần xem xét lại khái niệm nghe. Nghe Theo cuốn Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê từ “nghe” được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào từng hoàn cảnh và các trường hợp khác nhau như nghe thấy, nghe đâu, nghe chừng, nghe lời, nghe ngóng.
Tuy nhiên theo ý nghĩa thông dụng nhất, nghe có nghĩa là nhận biết âm thanh bằng tai và tiếp nhận thông tin bằng tai. Để làm rõ hơn về vấn đề nghe của con người, chúng tôi đã tìm hiểu về cơ chế nghe âm thanh của tai con người cũng như hiện tượng lan truyền âm thanh trong một số môi trường khác nhau. Đây là hai hiện tượng thuộc các lĩnh vực sinh học (giải phẫu sinh lý) và vật lý (âm thanh học). Trong cuốn Giáo trình giải phẫu, sinh lý người và động vật, các tác giả đã trình bày khá chi tiết về mặt sinh học của cơ chế nghe.
Sở dĩ con người có thể tiếp nhận và phân biệt âm thanh là nhờ cơ quan thính giác, đây là một trong năm giác quan cơ bản của con người. Hoạt động nhịp nhàng và ăn ý 9 giữa các bộ phận của thính giác khiến cho người ta thường rất nhạy cảm khi nghe âm thanh, khi nghe thấy các âm thanh khác nhau, con người sẽ có những phản xạ tương ứng với những âm thanh đó. Cơ quan thính giác bao gồm ba phần đó là tai ngoài, tai giữa và tai trong. Tai ngoài gồm vành tai và ống tai ngoài.
Tai giữa bắt đầu từ màng nhĩ cho đến các xương nằm ở dưới. Tai trong gồm các bộ phận có tên là ốc tai, ống vành khuyên. Âm thanh được truyền từ ống tai ngoài đến màng nhĩ, từ màng nhĩ qua hệ thống các xương, âm thanh được khuyếch đại lên gấp hai mươi lần và truyền tiếp vào trong. Tác động của âm thanh làm cho dịch trong kênh ốc tai chuyển động, từ đó làm xuất hiện xung thần kinh ở tế bào ốc tai và truyền về não cho ta cảm giác âm thanh [34].
Trong các bộ phận của thính giác, chúng ta chỉ nhìn thấy tai ngoài, đó là bộ phận thu nhận âm thanh. Các phần còn lại có nhiệm vụ truyền dẫn và xử lý âm thanh, chúng không được quan sát bằng mắt thường. Tuy nhiên cần lưu ý, nếu âm thanh truyền đến tai có độ to quá lớn có thể làm thủng màng nhĩ. Vì vậy trong nhiều trường hợp cần phải chú ý bảo vệ tai.
Để nghiên cứu về hoạt động tiếp nhận âm thanh, ngoài việc tìm hiểu về cơ chế nghe của tai con người, chúng tôi còn xem xét đến việc truyền dẫn âm thanh ở các môi trường và điều kiện khác nhau. Theo đó, thính giác đòi hỏi sự nhạy cảm đối với các rung động của nguồn âm ở môi trường bên ngoài cơ thể, do đó nó có liên quan đến một số hiện tượng vật lý. Cơ sở của hiện tượng tiếp nhận sóng âm do các nhà vật lý học trình bày trong các tài liệu: Sở dĩ âm truyền được trong các chất khí, lỏng, rắn và không truyền được trong chân không, vì khi các nguồn âm dao động, nó sẽ làm cho các hạt cấu tạo nên chất rắn, lỏng, khí ở sát nó cũng dao động theo. Những hạt này lại truyền dao động cho các hạt khác ở gần chúng và cứ như thế dao động truyền đi xa… Do đó, muốn âm truyền từ nguồn âm đến tai ta nhất thiết phải có môi trường truyền âm như chất rắn, chất lỏng, chất khí [5; 39].
10 Trong thực tế, có vô số các dạng sóng âm mà con người không thể cảm nhận, nghe và phân biệt được. Chẳng hạn sóng âm từ dưới đáy biển, trong lòng đất hay do các loài động vật phát ra nhằm giao tiếp với nhau. Tuy nhiên, ngày nay chúng ta lại chế tạo ra các thiết bị máy móc hiện đại có khả năng đo, tính toán và sao sánh các dạng sóng âm khác nhau. Đơn vị tính tần số dao động của sóng âm người ta gọi là Hertz (Hz).
Dao động càng nhanh thì tần số dao động càng lớn và âm thanh phát ra càng cao. Ngược lại, dao động càng chậm, tần số dao động càng nhỏ dẫn đến âm phát ra càng thấp. Dựa vào tần số dao động, người ta phân chia sóng âm thành các loại có tên là sóng hạ âm, sóng siêu âm và sóng âm nghe được. “Sóng hạ âm là sóng âm có tần số nhỏ hơn 16Hz, sóng siêu âm là sóng âm mà có tần số lớn hơn 20000Hz.
Hai loại sóng âm này đều không gây ra cảm giác thính giác ở người. Loại sóng âm gây ra cảm giác thính giác có tần số trong khoảng từ 16Hz đến 20000Hz” [5; 33]. Đây là dải sóng âm mà con người có thể nghe thấy được nên được gọi là âm thanh. Như vậy, hoạt động nghe xuất hiện khi có đầy đủ các yếu tố như nguồn âm thanh, môi trường truyền âm thanh và phản xạ nghe của con người.
Trong cuộc sống hàng ngày, con người ta thường xuyên có phản xạ nghe và nhận biết các âm thanh trong cuộc sống, thậm chí trong lúc ngủ vẫn có cảm giác nghe các âm thanh xung quanh. Tuy nhiên khi nghe các âm thanh đặc biệt và nhiều cảm xúc như các âm thanh trong âm nhạc thì chúng ta lại có những cảm nhận rất đặc biệt, nó hoàn toàn khác với những tiếng động trong đời sống hàng ngày hay những âm thanh ngoài thiên nhiên. Với đối tượng nghiên cứu của đề tài là Biện pháp dạy học nghe nhạc cho trẻ mẫu giáo lớn Trường Mầm non Tuổi Hoa, do vậy những hiểu biết về vấn đề nghe nhạc nói chung đối với người nghiên cứu là rất cần thiết. Do đó, chúng tôi đi vào tìm hiểu hoạt động nghe nhạc dưới nhiều góc độ.
Nghe nhạc Trong các sách lý thuyết âm nhạc cơ bản, trong đó cuốn sách Lý thuyết âm nhạc cơ bản - Phạm Tú Hương, tác giả đã phân chia âm thanh thành hai loại đó là âm thanh có tính nhạc và tạp âm [23]. Âm thanh có tính nhạc là những âm có cao độ rõ ràng. Trên đàn piano, âm thấp nhất có tần số là 16Hz, âm cao nhất có tần số là 4000Hz [23; 7]. Nốt la ở quãng tám thứ nhất có tần số ứng với 435 dao động một giây [1; 63].
Ngoài cao độ, âm thanh có tính nhạc còn được xác định bởi các đặc tính như trường độ, cường độ và âm sắc. Đây là các chất liệu ban đầu để tạo nên âm nhạc. Những âm thanh này khi kết hợp cùng nhau theo nhiều kiểu cách khác nhau sẽ tạo nên các phương tiện diễn tả cơ bản của âm nhạc được gọi là giai điệu, nhịp điệu, hòa âm, tiết tấu…Các phương tiện diễn tả này kết hợp với nhau để thể hiện một hình tượng âm nhạc nhất định tác động sâu sắc đến tình cảm và tâm trạng của người nghe. Tai nghe của người bình thường có thể nghe, phân biệt được các loại âm thanh khi có sự tác động một cách ngẫu nhiên hay có chủ ý.
Tuy nhiên để đánh giá và cảm nhận được những âm thanh là âm nhạc thì không phải ai cũng có khả năng như nhau. Những người có năng khiếu bẩm sinh hoặc trải qua quá trình rèn luyện sẽ nhận biết được các yếu tố cơ bản trong âm nhạc. Do vậy khái niệm nghe nhạc là cách nói rút gọn của hoạt động nghe âm nhạc. Đó không chỉ là hoạt động sinh lý của cơ quan thính giác nhằm tiếp nhận và xử lý âm thanh, mà trong khi nghe nhạc cũng như sau đó thì người nghe vẫn có thể tồn tại những ấn tượng về cảm xúc, tư duy về mặt cấu trúc, nội dung của tác phẩm.
Chính vì vậy, nghe nhạc còn chứa đựng những hiện tượng tâm lý đa dạng và tương đối phức tạp. Thay vì dùng cách gọi nghe nhạc, ta có thể dùng các cách nói khác là cảm thụ âm nhạc, thưởng thức âm nhạc hay cảm nhận, cảm thụ âm nhạc. Trong một số tài liệu có liên quan đến vấn đề nghe nhạc, tác giả Ngô Thị Nam đã cho rằng: 12 Nghe nhạc là mức độ phát triển cao của tai nghe ở con người. Tai nghe âm nhạc thường có sự phân biệt rất rõ rệt với tai nghe bình thường.
Người ta có thể nghe rất thính: nghe thấy mọi tiếng động, tiếng nói song chưa chắc đã nghe được và phân biệt được âm thanh âm nhạc với cùng mức độ. Người có tai nghe âm nhạc là người có khả năng phân biệt được phẩm chất của âm thanh có tính nhạc: cao độ, trường độ, cường độ, âm sắc, các mối quan hệ của những phương tiện diễn tả âm nhạc [26; 110]. Dựa vào quan điểm trên, tác giả đã phân định rõ mức độ phát triển tai nghe con người. Theo đó, người bình thường ai cũng có thể nghe các âm thanh khi có sự tác động nhưng để nhận biết, phân biệt các đặc điểm thuộc tính của âm nhạc thì cần phải có trình độ nhất định.
Để có được khả năng này thì việc rèn luyện trong một quá trình là điều tất yếu. Tác giả Ngô Thị Nam là người có nhiều năm kinh nghiệm nghiên cứu về dạy học âm nhạc cho các đối tượng khác nhau. Theo quan điểm trên, tác giả cho rằng khả năng nghe âm thanh và khả năng nghe nhạc là không đồng nhất. Trong cuộc sống của chúng ta, đa số người có khả năng phát hiện và phán đoán các loại âm thanh khá chuẩn xác, nhưng số người có thể nghe và phân biệt các thuộc tính của âm nhạc thì không nhiều như vậy.
Dạy học nghe nhạc 1. Khái niệm dạy học Theo quan điểm của Phạm Viết Vượng trình bày trong cuốn Giáo dục học có đề cập đến khái niệm dạy học thì: Dạy học là khái niệm nói về quá trình hoạt động của giáo viên và học sinh trong nhà trường nhằm bồi dưỡng cho học sinh hệ thống kiến thức khoa học, kỹ năng và thái độ đối với cuộc sống.