Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN ÂM NHẠC CHO HỌC SINH TIỂU HỌC, THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ỨNG DỤNG VÀ SÁNG TẠO 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về dạy học môn Âm nhạc cho học sinh tiểu học, theo hướng phát triển năng lực ứng dụng và sáng tạo. Hoạt động dạy học theo định hướng PTNL là một trong những nhân tố có ảnh hưởng lớn đến việc nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo của một cơ sở giáo dục.
Đã có nhiều tác giả, các nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến lí luận dạy học, phương pháp dạy học… Trong thế kỷ XX. John Dewey (1859 - 1952) là một trong những nhà triết học lớn nhất nước Mỹ nửa đầy thế kỉ XX, đồng thời là nhà tâm lí học, nhà GD vĩ đại, đã có đóng góp lớn lao vào công cuộc cải cách GD của nhân loại. Tư tưởng triết học và sự nghiệp GD đồ sộ của John Dewey có ảnh hưởng to lớn làm thay đổi nền GD Mỹ suốt thế kỷ XX và sang cả thế kỷ XXI. John Dewey đã dành trọn cuộc đời của mình cho sự nghiệp XD một nền giáo dục dân chủ, vì sự tiến bộ của người học, vì lợi ích to lớn của con người, vì sự phát huy tài năng, trí tuệ, đạo đức nơi mỗi cá nhân con người, nhằm xây dựng cộng đồng xã hội thực sự tốt đẹp.
Tư tưởng giáo dục của John Dewey cho rằng: Trường học không đơn thuần là nơi người lớn dạy cho trẻ con các bài học kiến thức và bài học luân lí. Trường học phải là một cộng đồng dân chủ trong đó mọi HĐ được tập trung nhằm tạo ra hiệu quả nhất trong việc chia sẻ cho người học di sản tri thức nhân loại và làm cho họ có thể sử dụng tài năng của mình vào mục đích xã hội. Do đó, GD là một hoạt động của đời sống, là bản thân quá trình sống của trẻ em chứ không phải là một sự chuẩn bị cho một cuộc sống tương lai mơ hồ nào đấy. Nhà trường có nhiệm vụ tạo ra những điều kiện tốt nhất để cá nhân người học phát huy tối đa năng lực tiềm tàng của mình, tạo dựng kiến thức cho mình bằng toàn bộ công cụ của chính mình như: đôi mắt, đôi tai, đôi tay, đôi chân và đặc biệt là tư duy.
Tóm lại người học có thể phát triển toàn vẹn mọi khả năng của mình để tham gia vào đời sống XH [25]. 7 Đổi mới phương pháp dạy học đang là một xu hướng tất yếu của giáo dục hiện đại, giáo dục âm nhạc đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ để hội nhập và phát triển. Trong lĩnh vực giáo dục âm nhạc cũng đã có rất nhiều các các công trình nghiên cứu về HĐDH môn Âm nhạc cho HS tiểu học, theo hướng phát triển năng lực, ứng dụng và sáng tạo âm nhạc. Từ cổ đại các vĩ nhân như Plato đã khẳng định những lợi ích của âm nhạc như: Mang đến hạnh phúc, thư giãn và cao hơn, nó đem tới niềm vui trí tuệ trong lúc thư thả và như một phần của sự giáo dục khai phóng.
Âm nhạc còn thực hiện việc thanh tẩy tâm hồn hay chức năng chữa trị bệnh tật và quan trọng hơn cả là âm nhạc đánh thức và biểu lộ những cảm xúc con người. Chương trình giáo dục do Plato đề nghị cho nước cộng hòa lí tưởng, ông đã ấn định cho âm nhạc chức năng giáo dục đạo đức. Aristotle thì cho rằng: Để thưởng thức âm nhạc, đòi hỏi mỗi con người phải biết ít nhiều kỹ năng trình diễn âm nhạc. Vì lí do đó, con người nên được dạy chơi các nhạc cụ từ lúc còn nhỏ.
Tuy nhiên, đây phải là sự giáo dục khai phóng chứ không phải giáo dục nghề nghiệp trong âm nhạc. Người học sẽ học chơi các nhạc cụ chỉ để biết nhạc hay là gì và để ham thích nó, chứ không phải để có được kỹ năng như những nghệ sĩ bậc thầy. Những quan điểm về âm nhạc trên đã ảnh hưởng xuyên suốt lịch sử giáo dục âm nhạc Châu Âu và đã đem lại những giá trị to lớn mà ngày nay chúng ta đang học tập. Chương trình môn âm nhạc phổ thông mới chính là đang tiếp nối tư tưởng đã có từ hàng ngàn năm trước với những mục tiêu như: (1) Nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ và tình yêu âm nhạc, có đời sống tinh thần phong phú, hình thành và phát triển những phẩm chất cao đẹp; (2) Trải nghiệm và khám phá nghệ thuật âm nhạc thông qua nhiều hình thức hoạt động, PTNL giao tiếp và hợp tác; (3) Hình thành và phát triển các năng lực âm nhạc đặc thù dựa trên nền tảng kiến thức và kỹ năng âm nhạc phổ thông, qua đó PTNL tự chủ và tự học; (4) Nhận thức được sự đa dạng của thế giới âm nhạc và mối liên hệ giữa âm nhạc với văn hoá, lịch sử, xã hội cùng các loại hình nghệ thuật khác, hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị âm nhạc truyền thống; (5) Phát huy tiềm năng hoạt động âm nhạc, PTNL giải quyết vấn đề và sáng tạo.
8 Các công trình trong nước về dạy học Âm nhạc cho học sinh tiểu học theo hướng phát triển năng lực: Tác giả Phạm Thu Hà trình bày tầm quan trọng của giáo dục âm nhạc trong việc phát triển trí tưởng tượng sáng tạo và kĩ năng tư duy cho học sinh tiểu học. Đến thế kỉ XX, các phương pháp giáo dục âm nhạc rất phát triển từ những nghiên cứu của các nhà sư phạm như: Dalcroze, Orff-Schulwerk, Kodály, Montessori…, nhà triết học Maurice Merleau-Ponty và nhà tâm lí học lâm sàng, lí luận giáo dục Thomas Gordon. Họ cho rằng âm nhạc không còn được xem là một hiện tượng thuần túy về trí tuệ mà là một trải nghiệm về thân thể, vì thế trong các phương pháp giáo dục âm nhạc trên đều có chung quan điểm cho rằng: “Vận động cơ thể giúp phát triển khả năng tiếp thu và sáng tạo âm nhạc”. Phương pháp Orff-Schulwerk phát triển việc sử dụng bộ gõ cơ thể một cách triệt để, như là một công cụ trong luyện tập âm nhạc; tạo ra những hoạt động đặc biệt mà ông và những nhà sư phạm âm nhạc đã tổng hợp, kế thừa và hệ thống.
Bộ gõ cơ thể có thể được trình diễn độc tấu hoặc một số nghệ sĩ có thể kết hợp để tạo ra một tác phẩm âm nhạc. Một trong những nghệ sĩ solo thành công nhất đó là Keith Terry, San Francisco - California - USA. Phương pháp Dalcroze Eurhythmic: sự tổng hợp của tâm trí, cơ thể và cảm xúc là nền tảng cho tất cả việc học nhạc có ý nghĩa. Trẻ em được nghe, cảm nhận và thể hiện các chuyển động cơ thể theo nhịp điệu, tiết tấu âm nhạc.
Phương pháp Montessori: Hướng tới việc tiếp cận âm nhạc qua các giác quan, đặc biệt việc giáo dục cho trẻ ở 6 - 12 tuổi vào hoạt động nhóm, phát triển trí tưởng tượng, sự giao tiếp và tình cảm xã hội cho trẻ. Phương pháp tiếp cận Reggio Emilia (của tác giả Loris Malaguzzi) cho rằng ở mỗi đứa trẻ đều giàu tiềm năng sáng tạo, nhất là với nghệ thuật. Thông qua quá trình khám phá học hỏi kích thích trí tò mò, khả năng tưởng tượng, từ đó những tiềm năng sáng tạo sẽ được giải phóng. Phương pháp này còn coi môi trường sống chính là người thấy thứ ba của trẻ.
Công trình học qua trò chơi và vận động của tác giả Ellen Booth Church để cao việc trẻ học thông qua ngôn ngữ, nhịp điệu âm nhạc, trò chơi tương tác trong 9 môi trường gia đình và trường học. Từ đó, giúp trẻ tự tin hơn khi giao tiếp và thể hiện âm nhạc. Công trình Lý luận dạy học hiện đại - Cơ sở đổi mới mục tiêu nội dung và phương pháp dạy học để cập đến một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học của GS. Bernd Meier (nhà sư phạm người Đức) và TS.
Phương pháp Dalcroze dựa trên cơ sở là Âm nhạc nhịp điệu (Eurhythmics) dựa trên quan điểm về nguyên tắc dạy học của Pestalozzi, thông qua các vận động (bước, chạy, bật nhảy…) ứng với các thành tố (nhóm) tiết tấu nhất định. Vận động và cảm thụ âm nhạc là một hoạt động gắn liền với nghe nhạc. Thông qua hoạt động nghe nhạc, HS có thể bắt chước, mô phỏng hoặc sáng tạo các vận động cho riêng mình; từ đó phát triển tai nghe âm nhạc và năng lực cảm thụ âm nhạc. Đây là công cụ dạy học hiệu quả nhất của phương pháp Dalcroze và được phổ biến ở rất nhiều quốc gia.
Nghe, vận động và cảm thụ âm nhạc đối với HS không diễn ra một cách thụ động mà cần đặt trong môi trường vận động để HS có thể hoà mình trải nghiệm và cảm thụ âm nhạc một các tích cực. Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Âm nhạc cho học sinh tiểu học, theo hướng phát triển năng lực ứng dụng và sáng tạo Ngày nay ở Việt Nam, Vấn đề quản lý HĐDH ở Việt Nam ngày nay cũng được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu với sự xuất hiện của nhiều công trình nghiên cứu khoa học, những bài viết trên tạp chí, báo, những tài liệu nước ngoài được dịch sang tiếng Việt, những tài liệu được xuất bản của những nhà nghiên cứu về lĩnh vực quản lí giáo dục như. Tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2017) “Phát trển năng lực CBQL GDVN trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0”cho rằng giáo viên cần nắm vững yêu cầu của bài giảng cũng như các kỹ thuật cho việc chuẩn bị bài giảng, cứ thoải mái áp dụng đa dạng các hình thức giảng dạy tùy vào hoàn cảnh, cơ sở vật chất, môn học cũng như HS [31]. Tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc (chủ biên) (2010) Cùng học để PTNL là bộ sách được biên soạn với mục tiêu trang bị những kiến thức nền tảng có thể phát triển 10 những phẩm chất và năng lực của HS [30].
Tác giả Lê Hoàng Hà (2012) có nghiên cứu luận án tiến sĩ chuyên ngành giáo dục học tại Học viện quản lý giáo dục với tên đề tài “QL dạy học theo quan điểm dạy học phân hoá ở trường THPT Việt Nam hiện nay”. Từ nghiên cứu cơ sở lý luận và hạn chế thực trạng.