Luận án về tiềm năng và định hướng sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn

Tài liệu nghiên cứu Luận án đánh giá tiềm năng và định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững huyện chợ đồn, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Nông Nghiệp
• Đề tài: Đánh Giá Tiềm Năng Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Bền Vững Tại Chợ Đồn, Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Bắc Kạn

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở lý luận về đánh giá tiềm năng đất đai và sử dụng đất nông nghiệp bền vững
• 1.1.1. Khái quát về đất nông nghiệp
• 1.1.1.1. Khái niệm đất nông nghiệp
• 1.1.1.2. Phân loại đất nông nghiệp
• 1.1.2. Vai trò của đất nông nghiệp
• 1.1.3. Cơ sở lý luận về đánh giá đất và đánh giá tiềm năng đất đai
• 1.1.4. Khái quát về phát triển bền vững và quan điểm sử dụng đất bền vững
• 1.1.4.1. Khái niệm về phát triển bền vững
• 1.1.5. Nguyên tắc và tiêu chí sử dụng đất nông nghiệp bền vững

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tiềm năng sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại Chợ Đồn Bắc Kạn

Đất nông nghiệp là nguồn tài nguyên thiết yếu cho nền kinh tế, đặc biệt trong sản xuất nông, lâm nghiệp. Việc đánh giá tiềm năng sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại Chợ Đồn, Bắc Kạn là cần thiết để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên này. Huyện Chợ Đồn có tổng diện tích tự nhiên 91.135,65 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 93,7%. Tuy nhiên, việc sử dụng đất còn gặp nhiều khó khăn do địa hình phức tạp và trình độ dân trí thấp. Đánh giá tiềm năng đất đai giúp xác định mức độ thích hợp của đất với các loại sử dụng đất khác nhau, từ đó đề xuất hướng sử dụng hợp lý và bền vững.

1.1. Tính cấp thiết của việc đánh giá tiềm năng đất đai

Việc nghiên cứu đánh giá tiềm năng đất đai tại Chợ Đồn không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp mà còn đảm bảo an ninh lương thực và an sinh xã hội. Đánh giá này cần thiết để phát hiện những hạn chế trong việc sử dụng đất hiện tại, từ đó đưa ra các giải pháp cải thiện. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực dân số gia tăng, việc sử dụng đất bền vững trở thành một yêu cầu cấp bách.

II. Thực trạng sử dụng đất nông nghiệp tại Chợ Đồn

Thực trạng sử dụng đất nông nghiệp tại Chợ Đồn cho thấy nhiều vấn đề cần giải quyết. Diện tích đất sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm 6,73% tổng diện tích đất tự nhiên, cho thấy sự hạn chế trong việc khai thác tiềm năng đất đai. Hơn nữa, tình trạng canh tác phân tán, manh mún và không theo quy hoạch dẫn đến việc sử dụng đất không hiệu quả. Việc nghiên cứu thực trạng này giúp xác định các loại cây trồng phù hợp và hướng phát triển bền vững cho huyện.

2.1. Các loại hình sử dụng đất nông nghiệp

Chợ Đồn hiện có nhiều loại hình sử dụng đất nông nghiệp như đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp và đất nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, việc phân bổ và sử dụng các loại đất này chưa hợp lý. Đất sản xuất nông nghiệp chủ yếu được sử dụng cho cây lương thực, trong khi đất lâm nghiệp lại chiếm tỷ lệ lớn. Việc đánh giá các loại hình sử dụng đất này là cần thiết để đề xuất các mô hình sử dụng đất hiệu quả hơn.

III. Định hướng sử dụng đất nông nghiệp bền vững

Định hướng sử dụng đất nông nghiệp bền vững tại Chợ Đồn cần dựa trên các tiêu chí về hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và phát triển xã hội. Việc áp dụng các mô hình nông nghiệp bền vững sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời bảo vệ tài nguyên đất đai. Các giải pháp như thâm canh tăng vụ, cải tạo đất và sử dụng giống cây trồng phù hợp cần được triển khai.

3.1. Các giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững

Để phát triển nông nghiệp bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ như cải thiện hệ thống tưới tiêu, áp dụng công nghệ mới trong sản xuất và tăng cường đào tạo cho nông dân. Việc xây dựng các mô hình hợp tác xã nông nghiệp cũng sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm nông nghiệp. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và phát triển bền vững trong mọi hoạt động sản xuất.

Nội dung chính

Báo Cáo Nghiên Cứu: Đánh Giá Tiềm Năng & Định Hướng Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Bền Vững Huyện Chợ Đồn, Tỉnh Bắc Kạn

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Question): Làm thế nào để phân bổ và khai thác hợp lý quỹ đất nông nghiệp hạn hẹp tại địa bàn vùng cao huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn nhằm tối ưu hóa đồng thời 3 mục tiêu: tăng trưởng hiệu quả kinh tế nông hộ, đảm bảo an sinh xã hội và duy trì tính bền vững của hệ sinh thái đất dốc?
• Phương pháp tiếp cận (Methodology Snapshot): Nghiên cứu tích hợp quy trình đánh giá thích hợp đất đai theo tiêu chuẩn quốc tế của FAO (1976), công nghệ Hệ thống thông tin địa lý (GIS) trong xây dựng đơn vị bản đồ đất đai (LMU) và giải thuật quy hoạch tuyến tính tối ưu hóa đa mục tiêu (Multi-Objective Optimization - MOP) trên nền tảng điều tra nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA/RRA).
• Phát hiện then chốt (Key Findings): Quỹ đất sản xuất nông nghiệp của huyện chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ (6,73% tổng diện tích tự nhiên). Nghiên cứu đã xác định được mức độ thích nghi sinh thái và phân hạng cụ thể cho các loại hình sử dụng đất (LUT), chỉ ra rằng việc chuyển dịch cơ cấu từ độc canh lương thực quảng canh sang phát triển các cây trồng đặc sản có giá trị cao (chè Shan tuyết, cam quýt, hồng không hạt) kết hợp nông lâm kết hợp mang lại hiệu quả vượt trội.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp hệ thống giải pháp và cơ sở khoa học định lượng chuẩn xác giúp chính quyền địa phương lập quy hoạch phân bổ sử dụng đất đai giai đoạn mới, thúc đẩy tái cơ cấu ngành nông nghiệp vùng núi phía Bắc thích ứng với biến đổi khí hậu.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Context & Significance)

                            QUỸ ĐẤT HUYỆN CHỢ ĐỒN (91.135,65 ha)

Hiện trạng tri thức và thực tiễn địa phương

Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt quan trọng, quyết định trực tiếp đến an ninh lương thực và sinh kế bền vững của các cộng đồng miền núi. Huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn có tổng diện tích tự nhiên là 91.135,65 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 93,7% (85.391,78 ha). Tuy nhiên, quỹ đất thực tế dành cho sản xuất nông nghiệp chỉ có 6.131,98 ha (chiếm 6,73%), còn lại phần lớn là đất lâm nghiệp chiếm tới 86,41%. Với địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao trung bình 400 – 600 m và đa số dân cư là đồng bào dân tộc thiểu số (Tày, Nùng, Dao, Mông, Sán Chí...), phương thức canh tác tại đây từ lâu vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề bởi tập quán quảng canh, manh mún, phân tán, tiềm ẩn nguy cơ thoái hóa đất, xói mòn và rửa trôi dinh dưỡng rất nghiêm trọng.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Trước đây, các nghiên cứu và quy hoạch sử dụng đất tại các huyện miền núi thường chỉ dừng lại ở việc kiểm kê cơ học diện tích hoặc đánh giá thích hợp đất đai đơn thuần về mặt sinh thái tự nhiên. Thiếu vắng sự gắn kết liên ngành giữa việc đánh giá chất lượng đất tự nhiên (theo FAO) với việc phân tích hiệu quả kinh tế lượng, hiệu quả xã hội và đặc biệt là chưa ứng dụng các mô hình toán tối ưu đa mục tiêu (MOP) để tìm ra lời giải dung hòa giữa lợi nhuận kinh tế của người dân và yêu cầu bảo vệ môi trường dài hạn.

Tính cấp thiết và tác động kỳ vọng

Trong bối cảnh Luật Đất đai đặt trọng tâm vào công tác điều tra cơ bản và biến đổi khí hậu toàn cầu đang đe dọa nghiêm trọng an ninh lương thực, việc xây dựng cơ sở khoa học để đánh giá tiềm năng và định hướng sử dụng đất tại Chợ Đồn là nhiệm vụ mang tính chiến lược. Nghiên cứu mở ra hướng đi mới giúp huyện miền núi khai thác tối đa lợi thế so sánh của các cây trồng đặc sản bản địa, nâng cao giá trị gia tăng trên từng đơn vị diện tích và bảo vệ môi trường sinh thái đầu nguồn.

---

Phương pháp luận và cách tiếp cận (Methodology & Approach)

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp tiếp cận hệ thống, đa ngành và định lượng hóa cao, kết hợp giữa điều tra xã hội học nông thôn, công nghệ viễn thám/GIS và thuật toán tối ưu hóa.

                  QUY TRÌNH PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÍCH HỢP
                  

1. Phân vùng nghiên cứu và chọn mẫu điều tra

Căn cứ vào điều kiện địa hình và tập quán canh tác, nghiên cứu chia địa bàn huyện Chợ Đồn thành 3 tiểu vùng sinh thái nông nghiệp đại diện:

• Tiểu vùng 1 (Núi cao, địa hình chia cắt mạnh): Chọn 2 xã điểm Nam Cường và Quảng Bạch.
• Tiểu vùng 2 (Vùng bằng phẳng, thung lũng, chuyển tiếp): Chọn 2 xã điểm Ngọc Phái và Bằng Phúc.
• Tiểu vùng 3 (Vùng đồi núi thấp): Chọn 2 xã điểm Rã Bản và Bình Trung.

Phương pháp chọn mẫu: Thực hiện điều tra nông hộ theo phương pháp ngẫu nhiên phân tầng với quy mô 180 hộ nông dân (mỗi tiểu vùng 60 hộ) trực tiếp tham gia các loại hình sử dụng đất (LUT), kết hợp các công cụ Đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và Đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA).

2. Khung đánh giá đất đai theo FAO (1976)

Nghiên cứu đối chiếu yêu cầu sử dụng đất của từng loại cây trồng với các đặc tính tự nhiên của các đơn vị bản đồ đất đai (Land Mapping Unit - LMU) gồm: loại đất thổ nhưỡng, độ dày tầng đất mịn, độ dốc, thành phần cơ giới, chế độ tưới tiêu và xói mòn. Kết quả phân chia mức độ thích hợp thành 4 cấp bậc: Rất thích hợp (S1), Thích hợp trung bình (S2), Ít thích hợp (S3) và Không thích hợp (N).

3. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả 3 trụ cột

• Hiệu quả kinh tế: Tính toán Giá trị sản xuất ($GO$), Chi phí trung gian ($IC$), Giá trị gia tăng ($VA = GO - IC$), Hiệu suất đồng vốn ($VA/IC$) và Giá trị ngày công lao động ($H_{lđ} = VA / \text{Tổng số công}$).
• Hiệu quả xã hội: Đánh giá mức độ giải quyết việc làm, đáp ứng an ninh lương thực hộ gia đình, phù hợp với trình độ văn hóa bản địa và tập quán canh tác.
• Hiệu quả môi trường: Đo lường thông qua tỷ lệ che phủ đất (đảm bảo ngưỡng an toàn sinh thái $\ge 35%$), khả năng chống xói mòn, bảo tồn nguồn nước và mức độ an toàn trong sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật.

4. Ứng dụng mô hình tối ưu hóa đa mục tiêu (MOP)

Sử dụng công cụ quy hoạch tuyến tính và Module Solver/MULTIOPT để thiết lập bài toán tối ưu với hàm mục tiêu: $$\max F(X) = [Z_{\text{Kinh tế}}, Z_{\text{Xã hội}}, Z_{\text{Môi trường}}]$$ dưới hệ thống các ràng buộc nghiêm ngặt về diện tích đất canh tác tối đa của từng tiểu vùng, nguồn vốn đầu tư, quỹ lao động địa phương và nhu cầu lương thực tối thiểu.

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Key Findings)

                            SO SÁNH CÁC TIỂU VÙNG CANH TÁC

1. Phân hóa tiềm năng sinh thái rõ rệt theo 3 tiểu vùng

Kết quả phân hạng thích hợp đất đai đã xác định thế mạnh sinh thái chuyên biệt cho từng khu vực:

• Tiểu vùng núi cao (Tiểu vùng 1): Quỹ đất dốc lớn, tầng đất mỏng, chỉ thích hợp cho việc khoanh nuôi bảo vệ rừng, phát triển lâm nghiệp kết hợp trồng cây ăn quả ôn đới như hồng không hạt và chăn nuôi đại gia súc dưới tán.
• Tiểu vùng thung lũng bằng (Tiểu vùng 2): Điều kiện tưới tiêu thuận lợi và đất phù sa màu mỡ rất thích hợp ($S_1$) cho chuyên canh lúa chất lượng cao 2 vụ kết hợp rau vụ Đông; đặc biệt các vùng cao cận nhiệt đới như xã Bằng Phúc có độ thích hợp tuyệt đối với cây chè Shan tuyết cổ thụ.
• Tiểu vùng đồi thấp (Tiểu vùng 3): Địa hình đồi thoải bát úp tạo điều kiện lý tưởng cho các loại cây ăn quả có múi đặc sản (cam sành, quýt Rã Bản) và cây hoa màu có giá trị thương phẩm cao như khoai môn.

2. Sự chênh lệch lớn về hiệu quả kinh tế giữa các loại hình sử dụng đất (LUT)

• Nhóm cây ăn quả và cây công nghiệp đặc sản: Các mô hình trồng quýt tại Rã Bản và chè Shan tuyết tại Bằng Phúc mang lại Giá trị gia tăng ($VA$) và Hiệu quả đồng vốn ($VA/IC$) cao gấp 2,5 – 4 lần so với trồng ngô và lúa thuần nông truyền thống. Điển hình, cây cam quýt cho thu nhập trên 50 triệu đồng/hộ/năm, tạo sự bứt phá mạnh mẽ về kinh tế nông thôn.
• Nhóm cây lương thực hàng năm: Canh tác lúa, ngô theo phương thức truyền thống có giá trị gia tăng trên ngày công lao động ($H_{lđ}$) thấp, chủ yếu đóng vai trò tự cung tự cấp lương thực tại chỗ chứ không tạo ra tích lũy vốn lớn.

3. Giải pháp tối ưu hóa cơ cấu cây trồng từ mô hình toán

Kết quả chạy mô hình tối ưu đa mục tiêu đã đưa ra phương án phân bổ không gian nông nghiệp hài hòa:

• Bảo đảm an toàn lương thực: Duy trì diện tích lúa nước chuyên canh tại các vùng đất bằng dải thung lũng (khoảng trên 3.000 ha) với các giống lúa thâm canh năng suất cao.
• Mở rộng vùng sản xuất hàng hóa tập trung: Quy hoạch chuyển đổi diện tích đất đồi nương rẫy kém hiệu quả sang trồng 1.500 ha cam, quýt tập trung tại Chợ Đồn - Bạch Thông và mở rộng diện tích chè Shan tuyết Bằng Phúc lên trên 1.200 ha, xây dựng thương hiệu OCOP gắn với chuỗi tiêu thụ ổn định.
• Bảo vệ môi trường nghiêm ngặt: Toàn bộ diện tích đất nông nghiệp trên sườn dốc $>15^\circ$ bắt buộc áp dụng các mô hình nông lâm kết hợp hoặc cây ăn quả lâu năm có cỏ che phủ băng đất nhằm giữ độ che phủ $\ge 35%$, giảm thiểu tối đa hiện tượng trượt lở đất và xói mòn tầng mặt.

---

Đóng góp khoa học và giá trị ứng dụng (Scientific & Practical Contributions)

1. Đóng góp về mặt lý luận và phương pháp

• Hoàn thiện phương pháp luận đánh giá đất miền núi: Nghiên cứu đã cụ thể hóa và bản địa hóa khung đánh giá đất đai của FAO vào điều kiện địa hình phức tạp của vùng núi Đông Bắc Việt Nam.
• Tích hợp liên ngành GIS và Quy hoạch toán học: Đột phá trong việc gắn kết giữa phân tích không gian địa lý (GIS) với giải bài toán tối ưu tuyến tính đa mục tiêu mờ (Fuzzy MOP), cung cấp quy trình công nghệ giải quyết thỏa hiệp giữa 3 bài toán: Lợi nhuận kinh tế - Việc làm xã hội - Bảo vệ môi trường đất.

2. Giá trị thực tiễn và chính sách

• Cơ sở trực tiếp cho Quy hoạch sử dụng đất: Cung cấp hệ thống bản đồ số và bảng dữ liệu định lượng phục vụ trực tiếp cho UBND huyện Chợ Đồn và Sở TN&MT tỉnh Bắc Kạn trong công tác lập Quy hoạch sử dụng đất định kỳ 5 năm, 10 năm theo Luật Đất đai.
• Định hình chính sách chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp: Đề xuất danh mục cây trồng ưu tiên và quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung (quýt đặc sản, chè Shan tuyết Bằng Phúc), tạo tiền đề thu hút doanh nghiệp chế biến nông lâm sản đầu tư vào địa phương.
• Khả năng nhân rộng mô hình: Khung phân tích và quy trình đánh giá có thể áp dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các huyện có đặc điểm địa hình, thổ nhưỡng và kinh tế - xã hội tương đồng trên toàn vùng Trung du và Miền núi phía Bắc.

---

Đối tượng quan tâm và giá trị mang lại (Target Audience)

• Cơ quan quản lý Nhà nước & Nhà hoạch định chính sách: Sở Tài nguyên & Môi trường, Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Bắc Kạn, UBND huyện Chợ Đồn sử dụng dữ liệu để thẩm định quy hoạch sử dụng đất, ban hành chính sách hỗ trợ giống, vốn và kỹ thuật cho đồng bào dân tộc thiểu số.
• Các nhà khoa học, nghiên cứu sinh và giảng viên: Nguồn tài liệu học thuật giá trị cao về quản lý tài nguyên đất, thổ nhưỡng học, kinh tế tài nguyên và ứng dụng tối ưu hóa trong quy hoạch không gian nông thôn.
• Hợp tác xã nông nghiệp và Doanh nghiệp chế biến: Định vị được vùng nguyên liệu tập trung đạt chất lượng cao (cam quýt, chè Shan tuyết, hồng không hạt) để ký kết hợp đồng bao tiêu, xây dựng chuỗi giá trị nông sản bền vững.
• Cộng đồng nông hộ tại địa phương: Tiếp cận các mô hình luân canh, xen canh và chuyển đổi cây trồng hợp lý, nâng cao thu nhập trên mỗi ha canh tác gắn với bảo vệ độ màu mỡ của đất vườn đồi.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của đề tài nghiên cứu này là gì?

Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù đất sản xuất nông nghiệp của Chợ Đồn chỉ chiếm 6,73%, huyện hoàn toàn có thể tạo ra đột phá kinh tế nếu chuyển đổi mạnh mẽ từ canh tác lương thực quảng canh sang phát triển 3 vùng cây trồng đặc sản chủ lực (cam quýt Rã Bản, chè Shan tuyết Bằng Phúc, hồng không hạt) theo quy hoạch tối ưu hóa không gian của 3 tiểu vùng sinh thái.

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì khác biệt so với các quy hoạch truyền thống?

Khác với quy hoạch truyền thống mang tính chủ quan hoặc chỉ dựa trên kiểm kê cơ học, đề tài tích hợp phương pháp đánh giá đất đai theo tiêu chuẩn FAO với Hệ thống thông tin địa lý (GIS) và mô hình toán tối ưu đa mục tiêu (MOP). Cách tiếp cận này lượng hóa chính xác sự đánh đổi giữa các chỉ tiêu kinh tế, xã hội và sinh thái trước khi đề xuất phương án phân bổ diện tích.

3. Kết quả của nghiên cứu có thể khái quát hóa (generalize) cho các địa phương khác không?

Hoàn toàn có thể. Quy trình tích hợp FAO - GIS - MOP và bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả 3 trụ cột được thiết kế chuẩn hóa, cho phép chuyển giao và áp dụng thuận lợi cho tất cả các huyện miền núi có điều kiện tự nhiên chia cắt và kinh tế nông lâm nghiệp tương đồng tại vùng Đông Bắc và Tây Bắc Việt Nam.

4. Hướng nghiên cứu phát triển tiếp theo (Next Steps) là gì?

Cần tiếp tục tích hợp thêm các kịch bản cực đoan của biến đổi khí hậu (hạn hán, lũ quét, trượt lở đất) vào mô hình toán tối ưu; đồng thời ứng dụng công nghệ Web-GIS và dữ liệu lớn (Big Data) viễn thám để theo dõi diễn biến dinh dưỡng và suy thoái đất theo thời gian thực.

5. Các ứng dụng thực tế tức thì của đề tài là gì?

Cung cấp bản đồ phân hạng thích hợp đất đai chi tiết cho từng xã; thiết lập quy mô tối ưu cho các dự án thâm canh cam quýt tập trung (1.500 ha) và vùng nguyên liệu chè Shan tuyết (trên 1.200 ha); đồng thời hướng dẫn các biện pháp kỹ thuật bảo vệ đất dốc cho 180 thôn bản trên địa bàn huyện.

---

Kết luận (Conclusion)

Nghiên cứu "Đánh giá tiềm năng và định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn" đã giải quyết triệt để bài toán mâu thuẫn giữa nhu cầu mở rộng kinh tế nông hộ và yêu cầu bảo tồn nguồn tài nguyên đất đai đồi núi dốc. Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp luận phân hạng đất đai FAO, GIS và mô hình toán tối ưu đa mục tiêu, đề tài đã kiến tạo một khung quy hoạch sử dụng đất khoa học, minh bạch và có tính khả thi cao.

Trong giai đoạn tới, việc hiện thực hóa các khuyến nghị phân vùng sinh thái (3 tiểu vùng) và phát triển các chuỗi giá trị đặc sản bản địa (quýt Rã Bản, chè Shan tuyết Bằng Phúc) sẽ là đòn bẩy then chốt giúp Chợ Đồn vừa đảm bảo an ninh lương thực, xóa đói giảm nghèo bền vững, vừa bảo vệ trọn vẹn môi trường sinh thái vùng đầu nguồn Đông Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là nguồn tƣ liệu đầu vào của nền kinh tế và là tƣ liệu đặc biệt quan trọng trong hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp của mỗi quốc gia. Với mục tiêu khai thác đầy đủ, hợp lý tiềm năng đất đai để phát triển sản xuất với hiệu quả kinh tế ngày càng cao đáp ứng nhu cầu của con ngƣời thì mỗi mục tiêu sử dụng đất đều có những yêu cầu nhất định cần đáp ứng và đây là quy luật tất yếu. Để thỏa mãn nhu cầu của con ngƣời về lƣơng thực và thực phẩm, sản xuất nông nghiệp phải đi theo hai hƣớng: Thâm canh tăng vụ, tăng năng suất cây trồng hoặc mở rộng diện tích đất nông nghiệp. Dù đi theo hƣớng nào thì việc điều tra, nghiên cứu đất đai để nắm vững quỹ đất cả về số lƣợng lẫn chất lƣợng là hết sức cần thiết đối với tất cả các nƣớc trên thế giới cũng nhƣ đối với nƣớc ta.

Việc nghiên cứu đánh giá tiềm năng đất đai, mức độ thích hợp của các loại sử dụng đất trên cơ sở đó đề xuất hƣớng sử dụng đất hợp lý, hiệu quả, bền vững làm cơ sở khoa học cho việc lập quy hoạch sử dụng đất là vấn đề có tính chiến lƣợc và cấp thiết trên phạm vi quốc gia và từng vùng lãnh thổ. Chợ Đồn nằm ở phía Tây của tỉnh Bắc Kạn, trung tâm huyện cách thành phố Bắc Kạn khoảng 46 km theo tỉnh lộ 257. Huyện có địa hình núi, đồi, thung lũng xen kẽ nhau với độ cao trung bình từ 400 m đến 600 m, diện tích đất để bố trí, phân bổ sử dụng đất cho các mục đích còn gặp nhiều khó khăn, hạn chế. Theo số liệu thống kê , tổng diện tích tự nhiên của huyện là 91.135,65 ha, trong đó đất nông nghiệp là 85.391,78 ha (chiếm 93,7% tổng diện tích đất tự nhiên, chỉ có 6.131,98 ha đất sản xuất nông nghiệp (chiếm 6,73%), đất lâm nghiệp có 78.749,00 ha (chiếm 86,41%), đất phi nông nghiệp là 4.573,41 ha (chiếm 5,02 % tổng diện tích tự nhiên); đất chƣa sử dụng có 1.170,46 ha chiếm 1,28 % tổng diện tích tự nhiên (Phòng TNMT huyện Chợ Đồn, 2017) [56].

Tuy nhiên, là một huyện vùng sâu, vùng xa của tỉnh, với 9 dân tộc cùng sinh sống và đa phần là dân tộc thiểu số (Mông, Dao, Sán Chí…), trình độ dân trí thấp, diện tích đất có thể sử dụng vào sản xuất nông nghiệp ít, đời sống nhân dân còn gặp nhiều khó khăn và tình trạng ngƣời dân canh tác, bố trí các loại cây trồng chƣa hợp lý dẫn tới sử dụng đất không đúng mục đích, không theo quy hoạch, tình trạng quảng canh và đất canh tác phân tán, manh mún còn phổ biến, làm cho đất dễ bị thoái hóa thì rất khó có thể sử dụng đạt hiệu quả cao và bền vững. 2 Do vậy, việc nghiên cứu đánh giá đúng tiềm năng đất đai của huyện Chợ Đồn là cơ sở khoa học và thực tiễn tin cậy để khai thác tốt nguồn tài nguyên quý giá này, đảm bảo an ninh lƣơng thực, an sinh xã hội trên địa bàn huyện là việc làm rất cần thiết. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa lớn đối với các nhà quản lý trong việc hoạch định chính sách đầu tƣ phát triển sản xuất nông - lâm nghiệp trên địa bàn huyện nói riêng và tỉnh Bắc Kạn nói chung. Xuất phát từ yêu cầu thực tế đó, đề tài: “Đánh giá tiềm năng và định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn’’ vừa có cơ sở khoa học, vừa có ý nghĩa thực tiễn.

Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung Đánh giá tiềm năng đất đai của huyện Chợ Đồn để xác đƣợc mức độ thích hợp của đất với các loại sử dụng đất (LUT) khác nhau, làm cơ sở cho việc đề xuất hƣớng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên quan điểm sinh thái và phát triển bền vững cho huyện trong thời gian tới. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá đƣợc thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp, hiệu quả của các loại sử dụng, kiểu sử dụng đất và lựa chọn đƣợc loại, kiểu sử dụng đất bền vững; - Đánh giá tiềm năng đất đai thích hợp cho các loại sử dụng đất bền vững trên địa bàn huyện; - Đề xuất định hƣớng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững và các giải pháp phát triển. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài - Về khoa học: + Góp phần hoàn thiện phƣơng pháp luận đánh giá tiềm năng đất đai trên địa bàn huyện miền núi nói riêng và vùng Đông Bắc nói chung.

+ Kết quả nghiên cứu góp phần đề xuất bổ sung một số mô hình sử dụng đất theo hƣớng hiệu quả cao và bền vững cho huyện Chợ Đồn. 3 - Về thực tiễn: + Cung cấp cơ sở khoa học cho việc bố trí sử dụng đất sản xuất nông nghiệp bền vững, nâng cao giá trị sản xuất, góp phần tăng thu nhập cho ngƣời dân trên địa bàn huyện. + Đề xuất các giải pháp sử dụng đất phục vụ cho việc phát triển nông nghiệp của huyện Chợ Đồn từ đó có thể làm tài liệu tham khảo, ứng dụng cho những huyện thuộc vùng miền núi có điều kiện tƣơng tự. Những đóng góp mới của đề tài - Đã đánh giá định lƣợng về tiềm năng đất đai huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn trên cơ sở cách tiếp cận hệ thống và liên ngành.

- Tích hợp kết quả phân hạng thích hợp đất đai với giải bài tối ƣu đa mục tiêu để xác định quy mô diện tích đất đề xuất sử dụng cho các LUT, kiểu sử dụng đất bền vững, nâng cao tính khả thi của phƣơng án đề xuất. - Đã lựa chọn và đề xuất một số mô hình và giải pháp sử dụng đất sản xuất nông nghiệp hiệu quả, bền vững phù hợp với điều kiện cụ thể của huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận về đánh giá tiềm năng đất đai và sử dụng đất nông nghiệp bền vững 1.

Khái quát về đất nông nghiệp 1. Khái niệm đất nông nghiệp Luật Đất đai năm 2013 (Quốc hội, 2013) [58] quy định “Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng. Đất nông nghiệp bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác”. Phân loại đất nông nghiệp Theo khái niệm trên thì đất nông nghiệp bao gồm rất nhiều các loại đất phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, làm muối và nuôi trồng thủy sản và đƣợc phân loại nhƣ sau: a.

Đất sản xuất nông nghiệp (SXN): là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp; bao gồm đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm. - Đất trồng cây hàng năm (CHN): là đất chuyên trồng các loại cây có thời gian sinh trƣởng từ khi gieo trồng tới khi thu hoạch không quá một (01) năm, kể cả đất sử dụng theo chế độ canh tác không thƣờng xuyên, đất cỏ tự nhiên có cải tạo sử dụng vào mục đích chăn nuôi. Loại này bao gồm đất trồng lúa, đất cỏ dùng vào chăn nuôi, đất trồng cây hàng năm khác. - Đất trồng cây hàng năm khác (HNK): là đất trồng cây hàng năm không phải đất trồng lúa và đất cỏ dùng vào chăn nuôi gồm chủ yếu để trồng mầu, hoa, cây thuốc, mía, đay, gai, cói, sả, dâu tằm, cỏ không để chăn nuôi; gồm đất bằng trồng cây hàng năm khác và đất nƣơng rẫy trồng cây hàng năm khác.

- Đất trồng cây lâu năm (CLN): là đất trồng các loại cây có thời gian sinh trƣởng trên một năm từ khi gieo trồng tới khi thu hoạch kể cả cây có thời gian sinh trƣởng nhƣ cây hàng năm nhƣng cho thu hoạch trong nhiều năm nhƣ: Thanh long, chuối, dứa, nho.; bao gồm đất trồng cây công nghiệp lâu năm, đất trồng cây ăn quả lâu năm và đất trồng cây lâu năm khác. Đất lâm nghiệp (LNP): là đất đang có rừng tự nhiên hoặc đang có rừng trồng đạt tiêu chuẩn rừng, đất đang khoanh nuôi phục hồi rừng (đất đã có rừng bị khai thác, chặt phá, hoả hoạn nay đƣợc đầu tƣ để phục hồi rừng), đất để trồng rừng mới (đất có cây rừng mới trồng chƣa đạt tiêu chuẩn rừng hoặc đất đã giao để trồng rừng mới), bao gồm đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng. Đất nuôi trồng thuỷ sản (NTS): là đất đƣợc sử dụng chuyên vào mục đích nuôi, trồng thuỷ sản, bao gồm đất nuôi trồng thuỷ sản nƣớc lợ, mặn và đất chuyên nuôi trồng thuỷ sản nƣớc ngọt. Đất làm muối (LMU): là ruộng muối để sử dụng vào mục đích sản xuất muối.

Đất nông nghiệp khác (NKH): là đất tại nông thôn sử dụng để xây dựng nhà kính và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt kể cả các hình thức trồng trọt không trực tiếp trên đất; xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm và các loại động vật khác đƣợc pháp luật cho phép; xây dựng trạm, trại nghiên cứu thí nghiệm nông nghiệp, lâm nghiệp, diêm nghiệp, thủy sản, xây dựng cơ sở ƣơm tạo cây giống, con giống; xây dựng kho, nhà của hộ gia đình, cá nhân để chứa nông sản, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, máy móc, công cụ sản xuất nông nghiệp (Quốc hội, 2013) [58]. Đối với huyện Chợ Đồn các loại đất nông nghiệp hiện nay gồm có: đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản và đất nông nghiệp khác. Huyện không có đất làm muối. Vai trò của đất nông nghiệp Trong nông nghiệp nói chung và ngành trồng trọt nói riêng, đất đai là tƣ liệu sản xuất chủ yếu và không thể thay thế.

Đất đai vừa là đối tƣợng lao động, vừa là tƣ liệu lao động. Con ngƣời sử dụng đất đai để trồng trọt và chăn nuôi. Không có đất đai thì không có sản xuất nông nghiệp. Với sinh vật, đất đai không chỉ là môi trƣờng sống, mà còn là nguồn cung cấp dinh dƣỡng cho cây trồng.

Năng suất cây trồng, vật nuôi phụ thuộc rất nhiều vào chất lƣợng đất đai. Diện tích, chất lƣợng của đất đai quy định lợi thế so sánh của mỗi vùng cũng nhƣ cơ cấu sản xuất của từng nông trại và của cả vùng. Vì vậy, việc quản lý, sử dụng đất đai nói chung cũng nhƣ đất nông nghiệp nói riêng một cách đúng hƣớng, có hiệu quả, sẽ góp phần làm tăng thu nhập, ổn định kinh tế, chính trị và xã hội.