Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Sinh Kế Người Dân Trồng Chè Tại Tân Cương, Thái Nguyên

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành một vấn đề nóng bỏng tại Việt Nam, đặc biệt là đối với những người dân phụ… 72 trang · Đại học Thái Nguyên · 2016.

• Tác giả: Triệu Thị Thu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Thọ
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Sinh Kế Người Dân Trồng Chè Xã Tân Cương, TP. Thái Nguyên, Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỤC LỤC
• 1. Phần 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Mục đích nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.5. Bố cục đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lí luận về biến đổi khí hậu
• 2.1.1. Khái niệm về biến đổi khí hậu
• 2.1.2. Biểu hiện của biến đổi khí hậu
• 2.1.3. Nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu
• 2.1.4. Hiện trạng của biến đổi khí hậu toàn cầu
• 2.1.5. Tác động của biến đổi khí hậu
• 2.1.5.1. Đến tài nguyên nước
• 2.1.5.2. Đến môi trường
• 2.1.5.3. Đến sản xuất nông lâm ngư nghiệp
• 2.1.5.3.1. Đối với sản xuất nông nghiệp
• 2.1.5.3.2. Đối với sản xuất lâm nghiệp
• 2.1.5.3.3. Đối với thủy sản
• 2.1.5.4. Đến năng lượng
• 2.1.5.5. Đến công nghiệp và xây dựng
• 2.1.5.6. Đến giao thông vận tải
• 2.1.5.7. Đến văn hóa, thể thao, du lịch và thương mại
• 2.1.5.8. Đến sức khỏe con người
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành một vấn đề nóng bỏng tại Việt Nam, đặc biệt là đối với những người dân phụ thuộc vào nông nghiệp như người trồng chè tại xã Tân Cương, TP. Thái Nguyên. Theo nghiên cứu, BĐKH có thể gây ra những tác động tiêu cực đến năng suất và chất lượng chè, từ đó ảnh hưởng đến sinh kế của người dân. Khí hậu Việt Nam đã có những biến đổi rõ rệt như nhiệt độ tăng, lượng mưa thất thường và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Những thay đổi này không chỉ làm giảm năng suất cây chè mà còn ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người dân. "Bóng ma biến đổi khí hậu" đang đe dọa hàng triệu người, đặc biệt là những hộ gia đình sống dựa vào nông nghiệp. Do đó, nghiên cứu về ảnh hưởng của BĐKH đến sinh kế người dân trồng chè là rất cần thiết để đưa ra các giải pháp ứng phó.

II. Cơ sở lý luận về biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu được định nghĩa là những thay đổi trong khí hậu diễn ra trong một khoảng thời gian dài, có thể là do các yếu tố tự nhiên hoặc do hoạt động của con người. Các biểu hiện của BĐKH bao gồm sự nóng lên toàn cầu, sự thay đổi trong lượng mưa và sự gia tăng tần suất của các hiện tượng thời tiết cực đoan. Nguyên nhân chính dẫn đến BĐKH là sự gia tăng khí nhà kính trong khí quyển, chủ yếu do hoạt động công nghiệp và nông nghiệp. Theo Vũ Thị Thanh Thủy (2012), "Biến đổi khí hậu không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến cuộc sống của con người và các hệ sinh thái". Điều này đặc biệt nghiêm trọng đối với những vùng nông thôn như Tân Cương, nơi mà cây chè là nguồn sinh kế chính.

III. Tình hình sản xuất và tiêu thụ chè ở Thái Nguyên

Thái Nguyên là một trong những vùng sản xuất chè nổi tiếng của Việt Nam, với diện tích trồng chè lớn và sản lượng cao. Theo số liệu thống kê, chè Tân Cương không chỉ được tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu ra nhiều thị trường quốc tế. Tuy nhiên, BĐKH đang gây ra nhiều thách thức cho ngành chè. Thay đổi khí hậu làm cho năng suất chè giảm, giá trị kinh tế của sản phẩm cũng bị ảnh hưởng. "Sản xuất chè ở Thái Nguyên đang phải đối mặt với nhiều khó khăn từ biến đổi khí hậu, ảnh hưởng đến sinh kế của hàng triệu hộ dân". Do đó, việc nghiên cứu và đánh giá tác động của BĐKH đến sản xuất chè là rất cần thiết.

IV. Phân tích ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân trồng chè

Nghiên cứu cho thấy BĐKH đã ảnh hưởng đáng kể đến sinh kế của người dân trồng chè tại xã Tân Cương. Sự thay đổi trong lượng mưa và nhiệt độ đã làm giảm năng suất chè, dẫn đến thu nhập của người trồng chè giảm sút. "Tình trạng sâu bệnh hại cây chè gia tăng do thời tiết cực đoan cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sản xuất". Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động đến đời sống xã hội của người dân. Cần thiết phải có các giải pháp để giúp người dân thích ứng với BĐKH, đảm bảo sinh kế bền vững.

V. Giải pháp nhằm hạn chế sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân trồng chè

Để giảm thiểu tác động của BĐKH đến sinh kế người dân trồng chè, các giải pháp cần được triển khai như cải tiến kỹ thuật canh tác, áp dụng công nghệ mới trong sản xuất chè, và tăng cường giáo dục nâng cao nhận thức về BĐKH cho người dân. "Các giải pháp này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm chè". Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương trong việc xây dựng các chính sách phát triển bền vững cho ngành chè, nhằm đảm bảo sinh kế cho người dân trong bối cảnh BĐKH ngày càng nghiêm trọng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Biến đổi khí hậu đang là một trong những thách thức môi trường và kinh tế - xã hội lớn nhất tại Việt Nam. Sự thay đổi bất thường của lượng mưa, nền nhiệt độ tăng cao, cùng sự gia tăng về tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan (như bão lũ, hạn hán, rét đậm, rét hại) đã tác động trực tiếp đến sự phân bố sinh thái, nguồn nước và năng suất cây trồng. Đối với lĩnh vực nông nghiệp, các đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất là cộng đồng dân cư nông thôn và nông dân canh tác cây công nghiệp.

Tỉnh Thái Nguyên là vùng trung du miền núi phía Bắc có thế mạnh truyền thống về phát triển cây chè (Camellia sinensis). Trong đó, xã Tân Cương thuộc thành phố Thái Nguyên nổi tiếng với thương hiệu chè đặc sản, là nguồn thu nhập chính và đóng vai trò quyết định đến sinh kế của đa số hộ nông dân trên địa bàn. Tuy nhiên, các hiện tượng thời tiết thất thường những năm gần đây đã gây suy giảm năng suất, gia tăng sâu bệnh hại, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng chè và nguồn sống của người dân.

Xuất phát từ thực tế đó, tác giả Triệu Thị Thu đã thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp: "Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân trồng chè xã Tân Cương, TP. Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên" tại Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên, chuyên ngành Phát triển nông thôn.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

1. Mục tiêu chung: Nghiên cứu về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân trồng chè xã Tân Cương, qua đó đưa ra một số giải pháp nhằm hạn chế sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân trồng chè xã Tân Cương.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá được hiện trạng sản xuất chè của người dân xã Tân Cương.
   • Đánh giá được sự ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân trồng chè xã Tân Cương.
   • Đề xuất được một số giải pháp nhằm hạn chế ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sinh kế người dân trồng chè xã Tân Cương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề có liên quan đến sinh kế của người dân trồng chè tại xã Tân Cương do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu.
• Phạm vi không gian: Tập trung điều tra tại 3 xóm có diện tích, sản lượng chè lớn và điều kiện tự nhiên phù hợp phát triển cây chè của xã Tân Cương, gồm: xóm Hồng Thái 1, xóm Hồng Thái 2 và xóm Soi Vàng.
• Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu và thu thập số liệu thực địa được thực hiện từ ngày 30/11/2015 đến ngày 16/4/2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa khung lý luận về biến đổi khí hậu, sinh kế bền vững và các đặc tính sinh học, kỹ thuật canh tác cây chè:

• Khung lý thuyết về Biến đổi khí hậu: Sử dụng các khái niệm, biểu hiện và nguyên nhân của biến đổi khí hậu theo tài liệu của Vũ Thị Thanh Thủy (2012), phản ánh các hiện tượng nóng lên toàn cầu, suy giảm tài nguyên nước, thay đổi chu trình tự nhiên và tác động trực tiếp đến sản xuất nông - lâm - ngư nghiệp, môi trường sống và sức khỏe con người.
• Khung phân tích sinh kế bền vững: Dựa trên định nghĩa sinh kế bền vững của Chambers và Conway (1992) cùng khung phân tích sinh kế của DFID (2003). Sinh kế được đánh giá toàn diện qua 5 nguồn vốn cơ bản:
  • Vốn con người: Kiến thức, kỹ năng, sức khỏe, khả năng lao động.
  • Vốn vật chất: Tài sản công cộng (đường giao thông, trường học, trạm y tế, công trình thủy lợi) và tài sản hộ (máy móc sản xuất, phương tiện đi lại, thiết bị truyền thông).
  • Vốn tài chính: Thu nhập tiền mặt, tiền tiết kiệm, lương hưu, khả năng tiếp cận tín dụng và trợ cấp.
  • Vốn xã hội: Mối quan hệ họ hàng, làng xóm, các nhóm liên kết sản xuất, câu lạc bộ khuyến nông, các thiết chế và quy ước làng xã.
  • Vốn tự nhiên: Đất đai, nguồn nước, khí hậu, cây trồng, vật nuôi và đa dạng sinh học.
• Cơ sở lý luận về cây chè: Phân tích các yêu cầu sinh thái của cây chè (Camellia sinensis) gồm nhiệt độ thích hợp (22 - 28°C, ngừng sinh trưởng dưới 10°C hoặc trên 40°C), lượng mưa (1.500 - 2.000 mm/năm phân bố đều), độ ẩm không khí (80 - 85%), độ ẩm đất (70 - 80%), tầng đất dày (0,6 - 1 m), độ pH đất (4,5 - 5,5) cùng các biện pháp kỹ thuật đốn tỉa, tưới tiêu, bón phân cân đối và che bóng mát.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả triển khai bao gồm:

• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Thu thập dữ liệu từ các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội của UBND xã Tân Cương (năm 2015), số liệu thống kê ngành chè của tỉnh Thái Nguyên, các công trình nghiên cứu và tài liệu khoa học đã công bố.
• Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp: Sử dụng bảng hỏi phỏng vấn trực tiếp nông hộ. Mẫu điều tra gồm 60 hộ gia đình được lựa chọn theo phương pháp ngẫu nhiên tại 3 xóm trọng điểm: xóm Hồng Thái 1 (20 hộ), xóm Hồng Thái 2 (20 hộ) và xóm Soi Vàng (20 hộ).
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu: Số liệu sơ cấp và thứ cấp được nhập và xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel. Đề tài áp dụng phương pháp thống kê mô tả và phương pháp phân tích so sánh qua các mốc thời gian, chỉ tiêu.
• Hệ thống chỉ tiêu tính toán kinh tế:
  • Giá trị sản xuất ($GO$): $GO = \sum (Q_i \times P_i)$ (trong đó $Q_i$ là khối lượng sản phẩm thứ $i$, $P_i$ là giá bán sản phẩm thứ $i$).
  • Chi phí trung gian ($IC$): $IC = \sum C_i$ (trong đó $C_i$ là chi phí nguyên vật liệu như giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật).
  • Giá trị gia tăng ($VA$): $VA = GO - IC$.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài trước bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu và sự ảnh hưởng của thiên tai tới vùng sản xuất chè đặc sản Thái Nguyên. Xác định rõ mục tiêu chung, 3 mục tiêu cụ thể, mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu (3 xóm: Hồng Thái 1, Hồng Thái 2, Soi Vàng trong giai đoạn 2015 - 2016) cùng ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

Phần 2: Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về biến đổi khí hậu và khung phân tích 5 nguồn vốn sinh kế bền vững của DFID. Phân tích đặc tính sinh học của cây chè và các yếu tố kỹ thuật tác động đến năng suất búp chè. Đồng thời, chương này tổng quan bức tranh thực tiễn:

• Thế giới: Tình hình xuất nhập khẩu của 58 quốc gia trồng chè; các thị trường tiêu thụ chính như Nga, Anh, Mỹ, Nhật Bản, Đức và các nhà xuất khẩu lớn như Sri Lanka, Trung Quốc, Ấn Độ, Kenya.
• Việt Nam: Diện tích chè cả nước đạt khoảng 133.000 ha (năm 2011), sản lượng thô 888.600 tấn, xuất khẩu 132.000 tấn sang các thị trường chủ lực như Pakistan, Đài Loan, Nga.
• Thái Nguyên: Diện tích chè toàn tỉnh đạt 17.661 ha (năm 2010), năng suất bình quân đạt 107 tạ/ha, sản lượng búp tươi đạt trên 171.000 tấn; cơ cấu giống chè chuyển dịch từng bước từ chè Trung du truyền thống (giảm từ 93,92% năm 2011 xuống 56,91% năm 2015) sang các giống mới chọn tạo (chiếm 32,22% năm 2015) và giống mới nhập nội (chiếm 10,87% năm 2015).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể đối tượng nghiên cứu là sinh kế của hộ trồng chè; phạm vi không gian tại 3 xóm Hồng Thái 1, Hồng Thái 2, Soi Vàng thuộc xã Tân Cương. Trình bày chi tiết phương pháp chọn mẫu khảo sát 60 hộ ngẫu nhiên, phương pháp thu thập số liệu thứ cấp/sơ cấp, kỹ thuật xử lý dữ liệu qua phần mềm Excel và hệ thống các công thức tính toán chỉ tiêu kinh tế ($GO, IC, VA$).

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Nội dung chương tập trung làm rõ điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội xã Tân Cương và phân tích kết quả điều tra thực địa:

Chỉ tiêu đất đai và nhân khẩu xã Tân Cương (Năm 2015)	Giá trị
Tổng diện tích đất tự nhiên	1.473,51 ha
- Diện tích đất nông nghiệp	1.235,42 ha
- Diện tích đất phi nông nghiệp	221,57 ha
- Diện tích đất chưa sử dụng	16,51 ha
Diện tích đất chuyên trồng chè	450,00 ha (27,2% diện tích tự nhiên)
Tổng số hộ dân toàn xã	1.475 hộ
Tổng số nhân khẩu toàn xã	5.666 người (16 xóm)
Tổng số hộ sản xuất chè	1.150 hộ
Sản lượng chè thành phẩm toàn xã	1.345 tấn/năm
Sản lượng chè búp khô	> 1.100 tấn/năm
Thu nhập bình quân từ sản phẩm chè	324 triệu đồng/ha/năm
Tỷ lệ hộ nghèo toàn xã (giảm từ 10,43% năm 2010)	1,29% (năm 2014)

Tại 3 xóm điều tra, đây là những đơn vị tập trung dân số lớn nhất xã: xóm Hồng Thái 1 (131 hộ, 514 nhân khẩu - chiếm 9,07%), xóm Hồng Thái 2 (119 hộ, 452 nhân khẩu - chiếm 7,98%), xóm Soi Vàng (105 hộ, 410 nhân khẩu - chiếm 7,23%).

Cơ cấu ngành nghề của nhóm hộ điều tra năm 2016	Nông lâm (Hộ)	Thủy sản (Hộ)	Dịch vụ (Hộ)	Ngành khác (Hộ)	Tổng số mẫu (Hộ)
Xóm Hồng Thái 1	15 (75%)	0	4	1	20
Xóm Hồng Thái 2	16 (80%)	0	2	2	20
Xóm Soi Vàng	15 (75%)	2 (10%)	1	2	20

Mức độ cảm nhận thời tiết cực đoan của nhóm hộ điều tra	Tăng (%)	Ổn định (%)	Giảm (%)
Hạn hán	100	0	0
Mưa nhiều	100	0	0
Xói mòn, lũ lụt	100	0	0
Nhiệt độ tăng cao	100	0	0
Rét đậm, rét hại	100	0	0

Tác động thực tế của thời tiết cực đoan đến nương chè được chỉ ra qua các thời điểm:

• Tháng 7 và tháng 8: Nắng nóng gay gắt kéo dài làm nương chè bị rũ lá, rụng lá, khô héo hoặc chết nếu thiếu nước tưới; phát sinh mạnh các loại sâu bệnh như sâu cuốn lá, nhện đỏ, bọ xít muỗi.
• Tháng 2 và tháng 3: Mưa nhiều kéo dài, thời tiết âm u làm giảm cường độ ánh sáng, cản trở quá trình quang hợp khiến búp chè chậm phát triển, năng suất thấp và phát sinh nấm bệnh.
• Tháng 12: Rét đậm rét hại làm cây chè ngừng sinh trưởng, không bật mầm ra búp non. Đợt băng tuyết bất thường đã làm cháy lá, héo úa nhiều diện tích chè, buộc nông dân phải đốn phục hồi hoặc trồng mới.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp những kết luận chính về tác động của thời tiết cực đoan đến các nguồn lực sinh kế và nương chè tại Tân Cương; đưa ra kiến nghị về chính sách chuyển giao khoa học kỹ thuật, hỗ trợ vốn và đầu tư hạ tầng thủy lợi phục vụ tưới chè.

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

• Khóa luận đã lượng hóa cụ thể hiện trạng vùng chè đặc sản Tân Cương với 450 ha đất trồng chè, 1.150 hộ tham gia canh tác, cung cấp ra thị trường 1.345 tấn chè thành phẩm mỗi năm và mang lại giá trị thu nhập bình quân 324 triệu đồng/ha/năm.
• Phản ánh thực trạng nhận thức của người dân tại địa bàn nghiên cứu: 100% hộ dân khảo sát tại 3 xóm Hồng Thái 1, Hồng Thái 2 và Soi Vàng đều xác nhận sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan (nhiệt độ tăng, hạn hán mùa hè, mưa nhiều đầu xuân, rét đậm và băng tuyết mùa đông).
• Chỉ rõ tính dễ bị tổn thương của cây chè: Sự biến động thời tiết làm thay đổi chu kỳ sinh trưởng, giảm năng suất búp, làm bùng phát sâu bệnh hại (sâu cuốn lá, bọ xít, nhện) và làm gia tăng chi phí sản xuất trung gian ($IC$) của nông hộ cho việc tưới tiêu, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Các giải pháp do tác giả đề xuất

• Chuyển đổi cơ cấu giống chè: Mở rộng diện tích trồng các giống chè mới có khả năng chống chịu sâu bệnh và thích ứng với biến đổi thời tiết tốt hơn như LDP1, Kim Tuyên, PH8, TRI 777 (thay thế dần giống chè Trung du già cỗi).
• Áp dụng biện pháp kỹ thuật đồng bộ:
  • Trồng cây che bóng mát với mật độ 170 - 230 cây/ha, đảm bảo độ che phủ 20 - 30% diện tích nhằm duy trì độ ẩm trong các đợt nắng hạn gay gắt.
  • Đảm bảo mật độ trồng nương chè hợp lý từ 18.000 đến 20.000 cây/ha để vườn chè nhanh khép tán, hạn chế xói mòn và cỏ dại.
  • Chủ động hệ thống tưới nước bổ sung vào vụ đông và các tháng khô hạn (tháng 7, 8).
  • Bón phân cân đối đạm, lân, kali; hạn chế bón thừa phân đạm vì sẽ làm giảm hàm lượng tanin hòa tan và giảm chất lượng hương vị chè.
  • Thực hiện kỹ thuật đốn chè đúng thời điểm để kích thích chồi ngủ, loại bỏ cành sâu bệnh già cỗi và duy trì bộ khung tán khỏe mạnh.
• Phát triển hạ tầng và khuyến nông: Đầu tư nâng cấp hệ thống kênh mương tưới tiêu nội đồng; mở rộng các lớp tập huấn kỹ thuật chuyển giao của Trạm Khuyến nông và Phòng Kinh tế thành phố cho các làng nghề truyền thống.

Đóng góp của đề tài

Đề tài cung cấp hệ thống dữ liệu thực địa cập nhật về điều kiện tự nhiên, dân sinh và mức độ tác động của các hiện tượng khí hậu cực đoan đến sinh kế của nông hộ trồng chè tại xã Tân Cương; tạo nguồn tư liệu thực chứng cho chính quyền địa phương trong việc định hướng quy hoạch và triển khai các giải pháp nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện với dung lượng mẫu khảo sát giới hạn (60 hộ dân tập trung tại 3 xóm: Hồng Thái 1, Hồng Thái 2, Soi Vàng trên tổng số 16 xóm của xã). Khung thời gian nghiên cứu thực địa diễn ra trong thời gian ngắn (từ tháng 11/2015 đến tháng 4/2016). Các số liệu hồi cứu về chi phí sản xuất, năng suất và thiệt hại chủ yếu dựa trên trí nhớ và ước lượng của các chủ hộ qua phỏng vấn trực tiếp.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng quy mô điều tra trên toàn bộ 16 xóm của xã Tân Cương và các vùng chè lân cận; theo dõi chuỗi số liệu khí tượng và chi phí - lợi nhuận ($GO, IC, VA$) liên tục qua nhiều năm; đánh giá chuyên sâu hơn về hiệu quả kinh tế của từng mô hình kỹ thuật thích ứng (như mô hình tưới tiết kiệm, trồng cây che bóng) trong điều kiện biến đổi khí hậu dài hạn.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý tài nguyên môi trường và Khuyến nông.
• Nội dung có giá trị ứng dụng:
  • Phương pháp vận dụng khung sinh kế bền vững của DFID trong đánh giá tác động của thiên tai và thời tiết cực đoan đối với nông hộ trồng cây công nghiệp lâu năm.
  • Bộ số liệu thống kê chi tiết về hiện trạng sử dụng đất, phân bố nhân lực, làng nghề chế biến chè truyền thống và cơ cấu ngành nghề tại xã Tân Cương năm 2015.
  • Hệ thống câu hỏi điều tra và công thức xác định các chỉ tiêu kinh tế nông hộ ($GO, IC, VA$) làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu khảo sát xã hội học nông thôn tương tự.

Câu hỏi thường gặp

1. Đề tài khảo sát bao nhiêu hộ dân và tập trung tại những địa bàn nào của xã Tân Cương?

Đề tài thực hiện khảo sát mẫu ngẫu nhiên gồm 60 hộ nông dân, chia đều tại 3 xóm có diện tích và sản lượng chè lớn nhất xã Tân Cương là: xóm Hồng Thái 1 (20 hộ), xóm Hồng Thái 2 (20 hộ) và xóm Soi Vàng (20 hộ).

2. Tỷ lệ nhận định của các hộ dân khảo sát về các hiện tượng thời tiết cực đoan như thế nào?

100% số hộ được phỏng vấn tại cả 3 xóm điều tra đều khẳng định các hiện tượng thời tiết cực đoan gồm: hạn hán, mưa nhiều, xói mòn/lũ lụt, nhiệt độ tăng cao và các đợt rét đậm rét hại đều có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây.

3. Cây chè đóng vai trò kinh tế như thế nào đối với người dân xã Tân Cương trong giai đoạn nghiên cứu?

Cây chè là cây trồng chủ lực của xã với 450 ha đất canh tác (chiếm 27,2% diện tích tự nhiên) và 1.150 hộ tham gia sản xuất. Sản lượng chè búp khô đạt trên 1.100 tấn/năm, giá trị thu nhập bình quân đạt 324 triệu đồng/ha/năm. Hoạt động sản xuất chè đã góp phần quan trọng giảm tỷ lệ hộ nghèo của xã từ 10,43% (năm 2010) xuống 1,29% (năm 2014); năm 2015, hai xóm Hồng Thái 1 và Hồng Thái 2 đã được UBND tỉnh Thái Nguyên công nhận là làng nghề truyền thống sản xuất chế biến chè.

4. Thời tiết cực đoan gây ra những thiệt hại cụ thể nào đối với quá trình sinh trưởng của cây chè tại địa phương?

Nắng nóng khô hạn vào tháng 7 - 8 làm nương chè rũ lá, héo úa, thiếu nước và bùng phát sâu cuốn lá, nhện đỏ, bọ xít muỗi. Mưa nhiều thiếu sáng vào tháng 2 - 3 làm giảm hiệu suất quang hợp, khiến búp chậm lớn và năng suất thấp. Rét đậm, rét hại vào tháng 12 và hiện tượng băng tuyết làm cây ngừng sinh trưởng, cháy mầm non, làm giảm mạnh sản lượng búp và buộc người dân phải tốn thêm chi phí đốn tỉa, trồng dặm phục hồi.

5. Tác giả đề xuất các thông số kỹ thuật nào về mật độ nương chè và cây che bóng để giảm thiểu tác động bất lợi của thời tiết?

Tác giả đề xuất duy trì mật độ nương chè đạt từ 18.000 đến 20.000 cây/ha để vườn chè nhanh khép tán, chống xói mòn và giữ ẩm cho đất. Đồng thời, trồng cây che bóng mát với mật độ từ 170 đến 230 cây/ha để tạo độ che phủ từ 20% đến 30% diện tích nương chè, giúp tạo ánh sáng tán xạ thích hợp và giảm thoát hơi nước trong mùa khô hạn.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Triệu Thị Thu đã phản ánh toàn diện thực trạng ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan đến sinh kế của cộng đồng trồng chè tại xã Tân Cương, TP. Thái Nguyên. Thông qua việc phân tích dữ liệu thực địa từ 60 nông hộ kết hợp với khung sinh kế bền vững DFID, đề tài đã chỉ rõ những khó khăn về sâu bệnh, suy giảm năng suất và thiệt hại do hạn hán, mưa rét bất thường đối với nương chè. Nghiên cứu đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp kỹ thuật canh tác, chuyển đổi giống và hoàn thiện hạ tầng thủy lợi, mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác quản lý nông nghiệp và phát triển nông thôn tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU PHẦN 3: ĐỐI TƢỢNG, NỒI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở lí luận về biến đổi khí hậu 2. Khái niệm về biến đổi khí hậu Khí hậu là mức độ trung bình của thời tiết trong một không gian nhất định và khoảng thời gian dài (thƣờng là 30 năm). Khí hậu mang tính ổn định tƣơng đối.

Vì vậy khí hậu miền Bắc, khí hậu miền Nam, hoặc cũng có thể là khí hậu ôn đới, khí hậu nhiệt đới gió mùa… Biến đổi khí hậu dùng để chỉ những thay đổi của khí hậu vƣợt ra khỏi trạng thái trung bình đã đƣợc duy trì trong một khoảng thời gian dài, thƣờng là một vài thập kỉ hoặc dài hơn. Biến đổi khí hậu có thể là do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động bên ngoài, hoặc do hoạt động của con ngƣời làm thay đổi thành phần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất. Nói cách khác biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu diễn ra trong một khoảng thời gian dài, có thể là ấm hơn hoặc lạnh hơn, lƣợng mƣa hoặc lƣợng tuyết trung bình hàng năm có thể tăng hoặc giảm…(Vũ Thị Thanh Thủy,2012)[19]. Biểu hiện của biến đổi khí hậu  Sự nóng lên của khí quyển và trái đất nói chung.

 Sự thay đổi thành phần và chất lƣợng khí quyển có hại cho môi trƣờng sống của con ngƣời và các sinh vật trên trái đất.  Sự dâng cao mực nƣớc biển do tan băng dẫn tới sự ngập úng của các vùng đất thấp, các đảo nhỏ trên biển.  Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trêncác vùng khác nhau của trái đất dẫn tới nguy cơ đe dọa sự sống của các loài sinh vật, các hệ sinh thái và hoạt động của con ngƣời. 5  Sự thay đổi cƣờng độ hoạt động của quá trình hoàn lƣu khí quyển, chu trình tuần hoàn nƣớc trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hoá khác.

 Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lƣợng và thành phần của thuỷ quyển, sinh quyển, các địa quyển[2],[17]. Nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu Nguyên nhân gây ra biến đổi khí hậu toàn cầu chủ yếu do các nguyên nhân: - Do quá trình tự nhiên do tƣơng tác và vận động giữa trái đất và vũ trụ. - Do hàm lƣợng khí CO2 tăng lên trong khí quyển. - Do bức xạ của Mặt trời.

- Do động đất và núi lửa. - Do trái đất đang nóng dần lên do nhiều nguyên nhân, trong đó chủ yếu là do tác động của con ngƣời: Dân số tăng đến mức báo động; phát triển kinh tế quá nóng. - Do tác động của hoạt động con ngƣời: Sử dụng thái quá nhiên liệu hóa thạch, sử dụng phân bón, các loại hóa chất bảo vệ thực vật và sinh hoạt, thuốc trừ sâu, khai thác sử dụng đất, rừng, chăn nuôi gia súc, khai thác và sử dụng tài nguyên nƣớc. - Do chiến tranh.

Tóm lại: Nguyên nhân quan trọng làm biến đổi khí hậu trái đất là do sự gia tăng các hoạt động tạo ra các chất thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức các bể hấp thụ và bể chứa khí nhà kính nhƣ sinh khối, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác. Hiện trạng của biến đổi khí hậu toàn cầu  Đến năm 2005, hàm lƣợng CO2 đo đƣợc là 379 ppm, tăng khá cao so với mức cân bằng 280 ppm.  Hàm lƣợng các khí nhƣ: mêtan, ôxit nitơ (N2O) cũng tăng lần lƣợt từ 715ppb và 270ppb trong thời kỳ tiền công nghiệp lên 1774ppb (151%) và 319ppb (17%) vào năm 2005. 6  Từ 1906 – 2005 nhiệt độ bề mặt trái đất tăng 0,74 độ C.

 Hiện tƣợng băng tan ở Greenland đạt tốc độ 65,6 kilômét khối, vƣợt xa mức tái tạo băng 22,6 kilômét khối một năm từ tuyết rơi.  Từ giữa thế kỷ 19 đến nay, nhiệt độ trái đất đã tăng khoảng 0,6oC.  Sông băng lớn nhất trên đỉnh Kenya (châu Phi) đã giảm 92% khối lƣợng.  Mực nƣớc biển tăng 10-25 cm.

 Độ dày các khối băng tại Bắc cực đã giảm 40% [17]. Tác động của biến đổi khí hậu  Đến tài nguyên nước Trong tƣơng lai không xa, biến đổi khí hậu sẽ làm suy thoái tài nguyên nƣớc trên các lƣu vực sông, ảnh hƣởng nghiêm trọng tới đời sống của hàng chục triệu ngƣời dân và mọi hoạt động sản xuất. Tài nguyên nƣớc đang chịu thêm nguy cơ suy giảm do hạn hán ngày một tăng ở một số vùng, mùa. Khó khăn này sẽ ảnh hƣởng đến nông nghiệp, cung cấp nƣớc ở nông thôn, thành thị và sản xuất điện.

Chế độ mƣa thay đổi có thể gây lũ lụt nghiêm trọng vào mùa mƣa, và hạn hán vào mùa khô, gây khó khăn cho việc cấp nƣớc và tăng mâu thuẫn trong sử dụng nƣớc. Do hạn hán hệ thống nƣớc ngầm cũng bị suy giảm bị ảnh hƣởng nặng nề do ô nhiễm.  Đến môi trường Trƣớc hết, sự dâng lên của mực nƣớc biển sẽ làm nhiễm mặn các vùng ven biển, môi trƣờng nƣớc mặt bị ô nhiễm nặng nề. Nhiệt độ tăng lên làm tăng khả năng hòa tan các kim loại nặng và NO3- độc hại, ảnh hƣởng trực tiếp đến môi trƣờng đất.

Nguy hại hơn đó là hàm lƣợng các kim loại nặng cũng nhƣ NO3- tăng lên trong nƣớc ngầm làm hủy hoại nguồn nƣớc sinh hoạt của con ngƣời. 7 Biến đổi khí hậu là thay đổi chu trình C trong đất làm cho môi trƣờng đất thay đổi theo xu hƣớng bất lợi cho thực vật và vi sinh vật. Biến đổi khí hậu là thay đổi thành phần và chất lƣợng khí quyển, từ đó ảnh hƣởng trực tiếp và gián tiếp tới môi trƣờng không khí. Cụ thể hơn, do biến đổi khí hậu đã làm gia tăng nồng độ khí CO2 trong khí quyển, gây độc trực tiếp đến con ngƣời và động vật.

 Đến sản xuất nông lâm ngư nghiệp  Đối với sản xuất nông nghiệp Biến đổi khí hậu có tác động lớn đến sinh trƣởng, năng suất cây trồng, thời vụ gieo trồng, làm tăng nguy cơ lây lan sâu bệnh hại cây trồng. Biến đổi khí hậu ảnh hƣởng đến sinh sản, sinh trƣởng của gia súc, gia cầm, làm tăng khả năng sinh bệnh, truyền dịch của gia súc, gia cầm. Với sự nóng lên trên phạm vi toàn lãnh thổ, thời gian thích nghi của cây trồng nhiệt đới mở rộng và của cây trồng á nhiệt đới thu hẹp lại. Ranh giới của cây trồng nhiệt đới dịch chuyển về phía vùng núi cao hơn và các vĩ độ phía Bắc.

Biến đổi khí hậu có khả năng làm tăng tần số, cƣờng độ, tính biến động và tính cực đoan của các hiện tƣợng thời tiết nguy hiểm nhƣ bão, tố, lốc, các thiên tai liên quan đến nhiệt độ và mƣa nhƣ thời tiết khô nóng, lũ lụt, ngập úng hay hạn hán, rét hại, xâm nhập mặn, sâu bệnh, làm giảm năng suất và sản lƣợng của cây trồng và vật nuôi. Biến đổi khí hậu gây nguy cơ thu hẹp diện tích đất nông nghiệp.  Đối với sản xuất lâm nghiệp Nƣớc biển dâng lên làm giảm diện tích rừng ngập mặn hiện có, tác động xấu đến rừng tràm và rừng trồng trên đất bị nhiễm phèn ở các tỉnh Nam Bộ. Ranh giới rừng nguyên sinh cũng nhƣ rừng thứ sinh có thể dịch chuyển.

Rừng cây họ dầu mở rộng lên phía Bắc và các dải cao hơn, rừng rụng lá với nhiều cây chịu hạn phát triển mạnh. 8 Nhiệt độ cao kết hợp với ánh sáng dồi dào thúc đẩy quá trình quang hợp dẫn đến tăng cƣờng quá trình đồng hóa của cây xanh. Tuy vậy, chỉ số tăng trƣởng sinh khối của cây rừng có thể giảm do độ ẩm giảm. Nguy cơ diệt chủng của động vật và thực vật gia tăng, một số loài động, thực vật quý hiếm có thể bị suy kiệt.

Nhiệt độ và mức độ khô hạn gia tăng làm tăng nguy cơ cháy rừng, phát triểnsâu bệnh, dịch bệnh.  Đối với thủy sản Nƣớc mặn lấn sâu vào nội địa, làm mất nơi sinh sống thích hợp của một số loài thủy sản nƣớc ngọt. Rừng ngập mặn hiện có bị thu hẹp, ảnh hƣởng đến nơi cƣ trú của một số loài thủy sản. Khả năng cố định chất hữu cơ của hệ sinh thái rong biển giảm, dẫn đến giảm nguồn cung cấp sản phẩm quang hợp và chất dinh dƣỡng cho sinh vật đáy.

Do vậy, chất lƣợng môi trƣờng sống của nhiều loại thủy sản xấu đi.  Đến năng lượng Nước biển dâng gây các tác động sau: Ảnh hƣởng tới hoạt động của các dàn khoan đƣợc xây dựng trên biển, hệ thống dẫn khí và các nhà máy điện chạy khí đƣợc xây dựng ven biển, làm tăng chi phí bảo dƣỡng, duy tu, vận hành máy móc, phƣơng tiện…. Các trạm phân phối điện trên các dải ven biển phải tăng thêm năng lƣợng tiêu hao cho bơm tiêu nƣớc ở các vùng thấp ven biển. Mặt khác, dòng chảy các sông lớn có công trình thủy điện cũng chịu ảnh hƣởng đáng kể.

Nhiệt độ tăng cũng gây tác động đến ngành năng lượng: Tăng chi phí thông gió, làm mát hầm lò khai thác và làm giảm hiệu suất, sảnlƣợng của các nhà máy điện. Tiêu thụ điện cho sinh hoạt gia tăng và chi phí làm mát trong các ngành công nghiệp, giao thông, thƣơng mại và các lĩnh vực khác cũng gia tăng đáng kể. 9 Nhiệt độ tăng kèm theo lƣợng bốc hơi tăng kết hợp với sự thất thƣờng trongchế độ mƣa dẫn đến thay đổi lƣợng nƣớc dự trữ và lƣu lƣợng vào của các hồ thủy điện. Biến đổi khí hậu theo hƣớng gia tăng cƣờng độ và lƣợng mƣa, bão, dông sét cũng ảnh hƣởng, trƣớc hết đến hệ thống dàn khoan ngoài khơi, hệ thống vận chuyển dầu và khí vào bờ, hệ thống truyền tải và phân phối điện,…  Đến công nghiệp và xây dựng Công nghiệp là ngành kinh tế quan trọng, phát triển nhanh trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Các khu công nghiệp là các cơ sở kinh tế quan trọng của đất nƣớc đang và sẽ đƣợc xây dựng nhiều ở vùng đồng bằng phải đối diện nhiều hơn với nguy cơ ngập lụt và thách thức trong thoát nƣớc do nƣớc lũ từ sông và mực nƣớc biển dâng. Vấn đề này đòi hỏi các đánh giá và tăng đầu tƣ lớn trong xây dựng các khu công nghiệp và đô thị, các hệ thống đê biển, đê sông để bảo vệ, hệ thống tiêu thoát nƣớc, áp dụng các biện pháp nhằm hạn chế rủi ro, đặc biệt những khu công nghiệp có rác thải và hóa chất độc hại đƣợc xây dựng trên vùng đất thấp.