Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học và lý luận của đề tài Cây xoài (Mangifera indica L.) là cây ăn quả nhiệt đới có giá trị kinh tế cao, được trồng khá phổ biến ở nước ta cũng như các nước trong khu vực nhiệt đới và á nhiệt đới như Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan, Mexico, Indonesia vv. Cách đây không lâu người ta gọi xoài là “vua các quả“, cây xoài không những được trồng để lấy quả, lấy gỗ, làm cây bóng mát, cây cảnh và cây che phủ đất chống xói mòn mà trong quả xoài chín còn có giá trị dinh dưỡng rất cao. Trong 100 g phần ăn được có 86,1% nước, 0,6% protein, lipit 0,1%, chất khoáng 0,3%, 1,1% xơ, hydrat cacbon 11,8%, Ca 0,01%, lân 0,02%, Cu 0,03%, năng lượng 50 calo/100g, caroten (vitamin A) 4800 đơn vị quốc tế (I.U), vitamin B1 40 mg/100 gam, vitamin PP 0,3 mg/100 gam, vitamin B2 50 mg/100 gam, vitamin C 13 mg/100 gam (Singh 1979), Theo Jain (1961) (Trích theo Trần Thế Tục, Ngô Hồng Bình, 2004)[20] trong quả xoài có các loại đường như saccaroza, glucoza, fructoza và maltoza.
Ngoài ăn quả tươi, xoài còn có thể chế biến thành nhiều mặt hàng có giá trị như chế biến đồ hộp, làm mứt, nước giải khát, cho lên men làm rượu, làm giấm. nhân hạt xoài có thể dùng làm thuốc sát trùng, hoa dùng làm thuốc và là nguồn mật rất tốt (Trần Thế Tục, Ngô Hồng Bình, 2004)[20]. Cây xoài dễ trồng, tuổi thọ cao, phạm vi thích nghi sinh thái rộng. Ở Việt Nam cây xoài có mặt tại hầu hết các tỉnh thành trong cả nước.
Nhiều vùng miền có giống xoài đặc sản như: xoài Yên Châu - tỉnh Sơn La, xoài Cát Hòa Lộc huyện Cái Bè - tỉnh Tiền Giang, xoài Cát Chu huyện Cao Lãnh - tỉnh Đồng Tháp, xoài Yên Minh - tỉnh Hà Giang. Với mục đích chuyển một phần diện tích đất trồng cây hàng năm sang trồng một số loại cây ăn quả từng bước quy hoạch vùng phát triển cây ăn quả theo hướng sản xuất an toàn, tập trung, chuyên canh, Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La đã xây dựng và ban hành kế hoạch: Phát triển cây ăn quả giai đoạn 2015 - 2020; Kế hoạch tái cơ cấu ngành trồng trọt theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triến bền vững đến năm 2020. Từ đó mà diện tích cây ăn quả trên địa bàn tỉnh Sơn La nói chung và huyện Yên Châu nói riêng không ngừng tăng lên qua các năm, trong đó diện tích xoài Đài Loan được trồng mới và ghép cải tạo rất nhiều. 4 Xoài Đài Loan trồng tại Yên Châu thường ra hoa vào thời điểm mưa phùn, độ ẩm không khí cao là điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh phát triển, gây rụng hoa, làm giảm năng suất, chất lượng và mẫu mã quả.
Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật phòng trừ nấm bệnh cho xoài sẽ chủ động ngăn chặn sự phát sinh, phát triển của nấm bệnh, đồng thời kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại thuốc trừ nấm bệnh sẽ góp phần đánh giá hiệu quả của một số loại thuốc, giúp người dân có sự lựa chọn đúng đắn và hiệu quả trong sản xuất xoài. Phân bón lá là loại phân hóa học dạng bột hay nước chứa nhiều chất dinh dưỡng khi sử dụng pha với nước phun trực tiếp lên lá cây hay thân cây. Khi bón qua lá, chất dinh dưỡng cung cấp cho cây trồng qua hệ thống khí khổng ở bề mặt lá. Theo số liệu đã được công bố, hiệu suất sử dụng chất dinh dưỡng qua lá đạt tới 95%, trong khi đó, bón qua đất, cây chỉ sử dụng được 45 - 50 % chất dinh dưỡng.
Trong thành phần chất dinh dưỡng của phân bón lá ngoài các yếu tố đa lượng như đạm, lân, kali còn có các nguyên tố trung vi lượng như Fe, Zn, Cu, Mg. các nguyên tố này tuy có hàm lượng ít nhưng lại giữ vai trò rất quan trọng vì trong môi trường đất thường thiếu hoặc không có. Ngoài ra trong thành phần của phân bón lá còn tăng cường chất điều hòa sinh trưởng, tăng khả năng hấp thụ dinh dưỡng, chất kích thích đâm chồi, đẻ nhánh, ra hoa, đậu quả, giảm hiện tượng rụng quả non, quả to đẹp, phẩm chất ngon và tăng cường khả năng chống chịu sâu bệnh. Sử dụng bao quả ngoài tránh được sự va chạm cơ học do gió gây ra, làm giảm sự xâm nhập của nấm và vi khuẩn qua vết thương còn ngăn không cho sâu bệnh phá hại nhất là ruồi đục quả do đó mà giảm đáng kể việc sử dụng thuốc BVTV làm cho sản phẩm có mẫu mã đẹp, chất lượng tốt, kéo dài thời gian bảo quản từ 3 - 5 ngày so với bình thường, đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.
Bao quả còn đem lại những lợi ích xã hội góp phần hạn chế ô nhiễm môi trường do tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, an toàn đối với sức khỏe của cộng đồng. Tạo tiền đề cho sản xuất xoài theo hướng Global GAP và xuất khẩu cho các thị trường có tiêu chuẩn khắt khe trong tương lai. Như vậy, để có được sản phẩm xoài Đài Loan năng suất cao, chất lượng tốt chúng ta cũng cần phải có những nghiên cứu cụ thể về sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón lá, túi bao quả cho giống xoài Đài Loan. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội có liên quan đến đề tài 1.
Những thuận lợi cơ bản - Tài nguyên khí hậu, đất đai của huyện đa dạng, phong phú. Huyện Yên Châu có khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều, chia thành 2 mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa khô, thường có rét đậm kéo dài, nhiệt độ trung bình năm là 230 C. Độ ẩm trung bình 78,2%, tổng số giờ nắng 1986 giờ/năm, lượng bốc hơi bình quân 1.086% mm/năm, lượng mưa bình quân 1. Đất đai gồm nhiều loại đất Feralit.
Đây là những điều kiện thuận lợi cho cây xoài sinh trưởng, phát triển. - Người dân huyện Yên Châu có kinh nghiệm trong sản xuất cây ăn quả vùng gò đồi. Xoài là cây trồng có khả năng sinh trưởng mạnh, được người dân quan tâm trong việc tìm kiếm giống mới và biện pháp kỹ thuật để ghép cải tạo phát triển cây ăn quả có giá trị cao trên đất đốc theo nhu cầu của thị trường. - Các điều kiện kinh tế xã hội, cơ sở vật chất đang ngày càng được hoàn thiện, thuận lợi trong việc giao lưu hàng hóa.
Có thị trường tiêu thụ rộng lớn (tam giác phát triển và thị trường các tỉnh phía nam Trung Quốc) - Phát triển xoài trên đất dốc góp phần bảo vệ tài nguyên đất, chống xói mòn, bảo vệ đa dạng sinh học. - Công tác quảng bá, xúc tiến tiêu thụ các sản phẩm nông sản trên địa bàn đang nhận được sự quan tâm của lãnh đạo các cấp, tổ chức triển khai có hiệu quả như: Tổ chức các hội thảo thu hút đầu tư nhằm khai thác tiềm năng lợi thế của vùng; Hội nghị xúc tiến đầu tư các tỉnh Tây Bắc; Tổ chức hội chợ nông nghiệp hàng năm trong tỉnh. Những hạn chế cần khắc phục - Hoạt động sản xuất cây ăn quả của người dân còn diễn ra manh mún, nhỏ lẻ phân tán, khả năng đầu tư thâm canh thấp, việc ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật mới hạn chế. Việc trồng mới, ghép các giống xoài còn mang tính tự phát, thực hiện trên mô hình là chủ yếu, diện tích trồng xoài sản xuất theo hướng an toàn chưa nhiều, diện tích trồng xoài được cấp có thẩm quyền công nhận áp dụng quy trình thực hành sản xuất nông nghiệp tốt hoặc áp dụng các tiêu chuẩn tương tự trong sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ lệ thấp trong tổng diện tích trồng cây ăn quả nói chung và cây xoài nói riêng.
6 - Việc thiết lập mối liên kết tiêu thụ sản phẩm quả xoài thông qua hợp đồng với các doanh nghiệp, hợp tác còn nhiều hạn chế; các kênh tiêu thụ chủ yếu thông qua tư thương, mạng lưới tiêu thụ còn mang tính tự phát, hệ thống vận chuyển, phân loại, đóng gói, tiêu thụ và tiếp thị mở rộng thị trường còn nhiều hạn chế. Một số giải pháp góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả sản xuất trong trồng xoài tại Yên Châu - Việc tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu một số biện pháp kỹ thuật nâng cao năng suất, chất lượng xoài trồng tại Yên Châu sẽ góp phần tăng khả năng ra hoa, đậu quả, hạn chế sâu bệnh đặc biệt khi thời tiết có mưa phùn, ẩm độ không khí cao. Cùng với các biện pháp canh tác, phòng trừ sâu bệnh mang tính tổng hợp trong thời kỳ xoài ra hoa, đậu quả và quả lớn thì cần mở rộng diện tích, nâng cao năng suất, chất lượng thì mới thực sự đem lại hiệu quả. - Cần tăng cường công tác xây dựng mối liên kết 4 nhà (nhà nước, nhà khoa học, nhà nông và nhà doanh nghiệp) nhằm tăng năng suất, chất lượng xoài, từ đó gia tăng giá trị kinh tế trong sản xuất.
Những nét chung về tài nguyên cây xoài 1. Nguồn gốc và phân bố cây xoài trên thế giới - Nguồn gốc: Xoài là một trong những loại cây ăn quả được trồng từ rất lâu đời trên trái đất, cách đây khoảng 4.Candoile, 1904) (trích theo Majumder, 1990)[29], Lim và Khoo (1985)[28], cho rằng, cây xoài được trồng ở Ấn Độ cách đây khoảng 6000 năm. Trong khi đó Bondad (1989)[25] lại khẳng định, nguồn gốc của cây xoài có liên quan đến 3 vùng lớn đó là Ấn Độ, Ấn Độ - Myanma và Đông Nam Á. Vùng Ấn Độ: Được xem là nguồn gốc chính của cây xoài vì ở Ấn Độ cây xoài được ghi lại từ những năm 2000 trước công nguyên (Singh, 1959).
Vùng Ấn Độ - Myanma: Được xem là quê hương của cây xoài vì có nhiều giống xoài hoang dại và xoài trồng (De Candolle, 1904) (trích theo Majumder và Sharma, 1990)[29]. Vùng Đông Nam Á: Những căn cứ chính để nhiều tác giả đưa vấn đề này ra là: trong chi Mangifera có tới 41 loài xuất hiện rải rác ở các nước vùng Đông Nam Á, trong đó xoài được trồng rộng rãi nhất (Vũ Công Hậu, 2000)[10] 7 - Phân bố xoài trên thế giới: Vùng phân bố chính cây xoài trên thế giới nằm trong phạm vi vĩ độ từ 23o30’ Bắc đến 23 o30’ Nam (Singh, 1959) với 87 nước trồng xoài (Bondad,1989)[25]. Những vùng xoài được trồng tập trung, có diện tích và sản lượng lớn là: Ấn Độ, Đông Nam châu Á, Đông Bắc của Ôxtrâylia,. Ở châu Á xoài được trồng nhiều ở Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Srilanca, Myanma, Nam Trung Quốc, Thái Lan, Campuchia, Việt Nam, Lào, Đài Loan, Philippin và Indonesia (Singh, 1959).