Khóa luận ảnh hưởng của phát triển đô thị đến đất nông nghiệp tại thị trấn Bắc Sơn (2010 - 2014)

Trong giai đoạn 2010-2014, thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn đã chứng kiến sự phát triển đô thị mạnh mẽ. 73 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Dương Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: GS TS. Nguyễn Thế Đặng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa chính môi trường
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Sự Phát Triển Đô Thị Đến Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Và Đời Sống Người Dân Tại Thị Trấn Bắc Sơn, Huyện Bắc Sơn, Tỉnh Lạng Sơn Giai Đoạn 2010 - 2014
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.1.1. Các văn bản của Trung ương
• 2.1.2. Các văn bản của tỉnh Lạng Sơn
• 2.2. Cơ sở lý luận và thực tiễn
• 2.2.1. Đô thị
• 2.2.2. Đô thị hóa
• 2.2.3. Thực tiễn đô thị hóa
• 2.2.4. Tình hình đô thị hóa trên thế giới
• 2.2.5. Đô thị hóa ở một số nước phát triển trên Thế giới
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu. Địa điểm và thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và tình hình sử dụng đất Thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
• 3.2.2. Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị tới quản lý, biến động sử dụng đất trên địa bàn thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
• 3.2.3. Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị tới đời sống của người dân trên địa bàn thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
• 3.2.4. Thuận lợi, khó khăn và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng đất nông nghiệp và nâng cao đời sống người dân trước sự phát triển của đô thị
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập tài liệu số liệu
• 3.3.2. Phương pháp xử lý số liệu
• 3.3.3. Phương pháp chọn điểm nghiên cứu
• 3.3.4. Phương pháp chuyên gia
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và tình hình sử dụng đất thị trấn Bắc Sơn huyện Bắc Sơn tỉnh Lạng Sơn
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên của thị trấn Bắc Sơn
• 4.1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 4.1.3. Nhận xét chung về điều kiện tự nhiên - tài nguyên thiên nhiên và cảnh quan môi trường
• 4.2. Tình hình sử dụng đất tại thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
• 4.3. Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị tới quản lí đất đai trên địa bàn thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
• 4.3.1. Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị tới quản lí đất đai tại thị trấn Bắc Sơn
• 4.3.2. Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị tới biến động sử dụng đất và tình hình sử dụng đất nông nghiệp
• 4.4. Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị tới đời sống của người dân trên địa bàn thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn
• 4.4.1. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến thu nhập và việc làm của người dân
• 4.4.2. Ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến đời sống xã hội của người dân
• 4.5. Thuận lợi, khó khăn và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng đất nông nghiệp và nâng cao đời sống người dân trước sự phát triển của đô thị
• 4.5.1. Một số giải pháp cơ bản nhằm tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước đối với đất đai và đề xuất các giải pháp trong sử dụng đất, nâng cao đời sống hộ nông dân trong quá trình đô thị hóa thị trấn Bắc Sơn
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Một số kiến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tình hình phát triển đô thị tại thị trấn Bắc Sơn

Trong giai đoạn 2010-2014, thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn đã chứng kiến sự phát triển đô thị mạnh mẽ. Sự gia tăng dân số đô thị và tốc độ đô thị hóa đã dẫn đến những thay đổi lớn trong cấu trúc sử dụng đất. Diện tích đất nông nghiệp giảm do nhu cầu mở rộng diện tích đất cho các hoạt động đô thị, dẫn đến tình trạng biến đổi sử dụng đất. Theo số liệu, diện tích đất nông nghiệp tại Bắc Sơn đã giảm từ 2010 đến 2014, trong khi đất đô thị gia tăng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, khi nguồn thu nhập từ nông nghiệp giảm sút, và người dân phải tìm kiếm các nguồn thu nhập khác. Quá trình này không chỉ làm thay đổi cơ cấu kinh tế mà còn ảnh hưởng đến văn hóa và xã hội của địa phương.

1.1. Đánh giá tình hình sử dụng đất

Tình hình sử dụng đất tại thị trấn Bắc Sơn cho thấy sự phân bổ không đồng đều giữa đất nông nghiệp và đất đô thị. Theo báo cáo, diện tích đất nông nghiệp đã giảm khoảng 15% trong giai đoạn này. Sự chuyển đổi này không chỉ do nhu cầu xây dựng mà còn do các chính sách quy hoạch đô thị chưa phù hợp. Nhiều hộ nông dân đã mất đất canh tác, dẫn đến việc phải di chuyển đến các khu vực khác hoặc chuyển đổi nghề nghiệp. Điều này cũng tạo ra những thách thức trong việc duy trì tính bền vững của sản xuất nông nghiệp và ảnh hưởng đến an ninh lương thực của địa phương.

II. Tác động đến đời sống người dân

Sự phát triển đô thị không chỉ ảnh hưởng đến việc sử dụng đất nông nghiệp mà còn có tác động sâu sắc đến đời sống người dân. Nhiều hộ gia đình nông dân bị giảm thu nhập do mất đất sản xuất, trong khi chi phí sinh hoạt tăng cao do đô thị hóa. Theo khảo sát, khoảng 60% hộ dân cho biết thu nhập của họ đã giảm sau khi đất nông nghiệp bị thu hồi. Điều này dẫn đến tình trạng nghèo đói gia tăng và bất bình đẳng trong xã hội. Mặt khác, một số hộ dân đã tìm được việc làm mới trong các ngành dịch vụ và công nghiệp, nhưng vẫn chưa đủ để bù đắp cho sự mất mát về đất đai và thu nhập từ nông nghiệp.

2.1. Thay đổi trong thu nhập và việc làm

Quá trình đô thị hóa đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới, nhưng không phải tất cả người dân đều có khả năng tiếp cận. Nhiều người nông dân không có kỹ năng cần thiết để làm việc trong môi trường đô thị, dẫn đến tình trạng thất nghiệp cao. Theo một nghiên cứu, chỉ có 30% người dân có khả năng chuyển đổi nghề nghiệp thành công. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các chính sách đào tạo nghề và hỗ trợ người dân trong việc chuyển đổi nghề nghiệp để họ có thể thích ứng với sự thay đổi của thị trường lao động.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý đất nông nghiệp

Để đối phó với những thách thức do sự phát triển đô thị gây ra, cần có các giải pháp hiệu quả trong việc quản lý và sử dụng đất nông nghiệp. Một trong những giải pháp quan trọng là việc quy hoạch sử dụng đất hợp lý, đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển đô thị và bảo vệ đất nông nghiệp. Cần thiết phải có sự tham gia của cộng đồng trong quá trình quy hoạch, nhằm đảm bảo quyền lợi của người dân. Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ tài chính cho các hộ nông dân bị ảnh hưởng, như bồi thường hợp lý và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp. Việc này không chỉ giúp duy trì sản xuất nông nghiệp mà còn góp phần nâng cao đời sống người dân.

3.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ

Chính phủ cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cụ thể cho người dân bị ảnh hưởng bởi đô thị hóa. Điều này bao gồm việc cung cấp thông tin về các chương trình hỗ trợ, đào tạo nghề và tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các nguồn vốn. Ngoài ra, cần có các chương trình khuyến khích phát triển nông nghiệp bền vững, giúp người dân duy trì sản xuất trong bối cảnh đô thị hóa. Việc này sẽ góp phần tạo ra một môi trường sống và làm việc tốt hơn cho người dân tại thị trấn Bắc Sơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đất đai là nguồn tài nguyên có hạn, giữ vai trò nền tảng cho mọi hoạt động kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và gia tăng dân số, nhu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất phục vụ phát triển hạ tầng và không gian đô thị ngày càng gia tăng. Quá trình này tạo áp lực trực tiếp lên quỹ đất nông nghiệp, làm giảm diện tích canh tác, ảnh hưởng đến độ phì nhiêu của đất và đe dọa sinh kế bền vững của cư dân nông thôn. Đối với Việt Nam, nghiên cứu tác động của đô thị hóa đến quản lý đất đai và đời sống nông hộ là yêu cầu cấp thiết nhằm phục vụ công tác quy hoạch và an sinh xã hội.

Thị trấn Bắc Sơn (huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn) là một đô thị miền núi phía Đông Bắc đang trong quá trình đô thị hóa nhanh. Sự phát triển không gian đô thị tại đây đã kéo theo sự thu hẹp diện tích đất sản xuất nông nghiệp, làm nảy sinh các vấn đề phức tạp trong quản lý nhà nước như chuyển mục đích sử dụng đất trái phép, quá tải hạ tầng kỹ thuật, biến động thị trường bất động sản, ô nhiễm môi trường và gia tăng tranh chấp, khiếu kiện đất đai. Khóa luận được thực hiện nhằm lượng hóa những tác động này và đề xuất giải pháp quản lý phù hợp.

Mục tiêu nghiên cứu:

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng đất nông nghiệp và ổn định đời sống nhân dân trên địa bàn thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá thực trạng phát triển đô thị trên địa bàn thị trấn Bắc Sơn.
   • Phân tích ảnh hưởng của phát triển đô thị đến công tác quản lý và hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp.
   • Đánh giá ảnh hưởng của phát triển đô thị đến việc làm, thu nhập và đời sống xã hội của người dân địa phương.
   • Đề xuất các giải pháp tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai, chuyển đổi cơ cấu kinh tế và nâng cao đời sống hộ nông dân.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quỹ đất nông nghiệp và đời sống kinh tế - xã hội của các hộ dân trên địa bàn.
• Phạm vi không gian: Địa bàn thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu biến động đất đai và kinh tế - xã hội thu thập trong giai đoạn 2010 - 2014; thời gian thực hiện khảo sát thực địa từ ngày 18/8/2014 đến ngày 30/11/2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý

Nghiên cứu vận dụng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Trung ương và địa phương, bao gồm:

• Văn bản Trung ương: Luật Đất đai năm 2003; Nghị định số 181/2004/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Đất đai; Nghị định số 197/2004/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; Nghị định số 69/2009/NĐ-CP bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường; Nghị định số 42/2009/NĐ-CP về phân loại đô thị; Thông tư số 10/2008/TT-BXD về công nhận khu đô thị mới kiểu mẫu; Thông tư số 14/2009/TT-BTNMT quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và trình tự thu hồi, giao đất.
• Văn bản tỉnh Lạng Sơn: Quyết định số 33/2008/QĐ-UBND quy định hạn mức giao đất và hạn mức công nhận đất ở; Quyết định số 09/2012/QĐ-UBND ban hành cơ chế, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn.

Về mặt lý luận, đề tài tổng thuật các khái niệm về đô thị hóa, siêu đô thị hóa (super-urbanization), đô thị hóa giả tạo (false urbanization); các mô hình thái không gian đô thị cổ điển như mô hình đồng tâm của Ernest Burgess (1925), mô hình phát triển theo khu vực của Homer Hoyt (1939), mô hình đa cực của Harris và Ullman (1945); lý thuyết cực tăng trưởng của François Perroux và quan điểm phát triển đô thị lấy con người làm trung tâm của David C. Korten.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Thu thập báo cáo thống kê, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, số liệu kinh tế - xã hội từ UBND thị trấn Bắc Sơn, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Bắc Sơn, các tài liệu niên giám thống kê và công trình nghiên cứu đã công bố.
• Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp: Thiết kế phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp 50 hộ nông dân tại 4 khối phố đại diện có tốc độ đô thị hóa nhanh: Trần Phú, Đăng Ninh, Minh Khai và Hồng Phong. Nội dung khảo sát tập trung vào thông tin nhân khẩu, biến động diện tích đất, thay đổi việc làm, thu nhập và việc sử dụng tiền đền bù giải phóng mặt bằng.
• Phương pháp thống kê, so sánh và tổng hợp: Phân tích động thái tăng giảm diện tích các loại đất, cơ cấu lao động và thu nhập giữa các mốc thời gian (2010, 2012, 2014).
• Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn sâu cán bộ quản lý địa chính, lãnh đạo chính quyền cơ sở và các chủ hộ sản xuất kinh doanh tiêu biểu nhằm xác định các vướng mắc thực tiễn và giải pháp khả thi.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh tại các huyện miền núi tạo áp lực lên đất nông nghiệp; xác định mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi thời gian (2010 - 2014), địa bàn nghiên cứu và ý nghĩa khoa học - thực tiễn của khóa luận.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa cơ sở pháp lý quản lý đất đai và tiêu chuẩn phân loại đô thị tại Việt Nam; phân tích thực tiễn đô thị hóa trên thế giới qua các giai đoạn (tỷ lệ dân số đô thị toàn cầu dự báo đạt 61% vào năm 2025); tổng quan tiến trình phát triển mạng lưới 770 đô thị tại Việt Nam và điểm lại các công trình nghiên cứu trong nước, quốc tế về tác động của thu hồi đất, tái định cư và chuyển đổi sinh kế nông thôn.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương này xác định đối tượng nghiên cứu là đất nông nghiệp và đời sống hộ dân thị trấn Bắc Sơn; nêu chi tiết 4 nội dung nghiên cứu chính và quy trình triển khai các phương pháp thu thập dữ liệu (thứ cấp, sơ cấp với mẫu khảo sát 50 hộ tại 4 khối phố), phương pháp thống kê so sánh và phương pháp tham vấn chuyên gia, cán bộ địa phương.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 cung cấp toàn bộ dữ liệu thực chứng về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, hiện trạng và biến động đất đai, cùng kết quả điều tra xã hội học về đời sống người dân:

1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội thị trấn Bắc Sơn:

• Tự nhiên: Thị trấn nằm trên Quốc lộ 1B, cách thành phố Lạng Sơn 80 km về phía Tây; diện tích tự nhiên là 318,17 ha (trong đó núi đá chiếm 51%, tương đương 163,72 ha); địa hình thung lũng karst bao bọc bởi núi đá vôi cao 520 - 600 m; nhiệt độ trung bình 20 - 22°C; lượng mưa 1.500 mm/năm (tập trung 80% vào tháng 6 - 9). Nguồn nước mặt dựa vào con suối liên xã Bắc Sơn - Quỳnh Sơn - Long Đống - Hữu Vĩnh - Đồng Ý.
• Kinh tế: Tỷ trọng thương mại - dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp tăng từ 19% (năm 2010) lên 29% (năm 2014); giá trị sản xuất công nghiệp tăng từ 14% lên 25%; toàn thị trấn có 805 cơ sở sản xuất kinh doanh dịch vụ (doanh thu ước đạt 19,5 tỷ đồng); giá trị sản xuất trồng trọt đạt 19 triệu đồng/ha/năm 2014 (tăng từ 10 triệu đồng/ha/năm 2010).
• Dân số và lao động: Dân số đạt 4.995 người vào năm 2014; quy mô lao động là 3.125 người (chiếm 62% dân số). Cơ cấu lao động dịch chuyển rõ nét từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp:

Năm	Tổng số lao động (người)	Lao động nông nghiệp (người / %)	Lao động CN - Xây dựng (người / %)	Lao động Thương mại - Dịch vụ (người / %)
2010	2.194	1.220 (55,60%)	532 (24,26%)	442 (20,14%)
2012	2.850	1.025 (35,96%)	812 (28,49%)	1.013 (35,55%)
2014	3.125	782 (25,02%)	1.203 (38,49% - gồm cả CN và TM-DV)	(tính chung nhóm phi nông nghiệp)

2. Hiện trạng và biến động sử dụng đất (2010 - 2014): Tổng diện tích tự nhiên của thị trấn ổn định ở mức 318,17 ha. Cơ cấu sử dụng đất năm 2014 và mức độ biến động so với năm 2010 và 2013 được tổng hợp như sau:

STT	Loại đất	Mã	Diện tích năm 2014 (ha)	Cơ cấu 2014 (%)	Biến động 2010 - 2014 (+/- ha)	Biến động 2013 - 2014 (+/- ha)
1	Đất nông nghiệp	NNP	86,07	27,05	-0,41	-0,30
1.1	Đất sản xuất nông nghiệp	SXN	82,49	25,93	-0,41	-0,30
	- Đất trồng cây hàng năm	CHN	48,75	15,32	-0,36	-0,26
	+ Đất trồng lúa	LUK	17,05	5,36	0,00	0,00
	+ Đất trồng cây hàng năm khác	HNK	31,70	9,96	-0,36	-0,26
	- Đất trồng cây lâu năm	CLN	33,74	10,60	-0,05	-0,04
1.2	Đất nuôi trồng thủy sản	NTS	3,58	1,13	0,00	0,00
2	Đất phi nông nghiệp	PNN	61,35	19,28	+1,14	+1,03
2.1	Đất ở tại đô thị	ODT	17,72	5,57	-0,01	-0,02
2.2	Đất chuyên dùng	CDG	31,24	9,82	+0,20	+0,06
	- Đất trụ sở cơ quan, sự nghiệp	CTS	2,51	0,79	+0,10	0,00
	- Đất quốc phòng	CQP	0,41	0,13	+0,04	0,00
	- Đất an ninh	CAN	0,71	0,22	0,00	0,00
	- Đất sản xuất kinh doanh phi NN	CSK	0,88	0,28	0,00	0,00
	- Đất có mục đích công cộng	CCC	26,73	8,40	+0,06	+0,06
2.3	Đất nghĩa trang, nghĩa địa	NTD	3,54	1,11	+0,99	+0,99
2.4	Đất sông suối, mặt nước chuyên dùng	SMN	8,83	2,78	-0,04	0,00
2.5	Đất tôn giáo, tín ngưỡng	TTN	0,02	0,01	0,00	0,00
3	Đất chưa sử dụng	CSD	170,75	53,67	-0,73	-0,73
3.1	Đất bằng chưa sử dụng	BCS	7,03	2,21	-0,73	-0,73
3.2	Núi đá không có rừng cây	NCS	163,72	51,46	0,00	0,00
	Tổng diện tích tự nhiên		318,17	100,00	0,00	0,00

Giai đoạn 2010 - 2014, UBND huyện đã tiến hành thu hồi và giao 4.370,2 m² đất nông nghiệp cho 7 công trình, dự án hạ tầng:

• Trường mầm non thị trấn Bắc Sơn: 2.772,4 m² (năm 2013).
• Ban chỉ huy quân sự huyện: 400 m² (năm 2012).
• Nhà văn hóa Trần Đăng Ninh: 330 m² (năm 2010).
• Nhà văn hóa Lê Hồng Phong: 287,7 m² (năm 2014).
• Đường Văn Cao: 230,1 m² (năm 2014).
• Nhà văn hóa Lương Văn Tri: 220 m² (năm 2011).
• Trụ sở UBND thị trấn Bắc Sơn: 130 m² (năm 2014).

3. Tác động của đô thị hóa đến đời sống hộ nông dân (Khảo sát 50 hộ):

• Đặc điểm chủ hộ: 62% nam, 38% nữ; độ tuổi 40 - 60 chiếm 57%, 20 - 40 tuổi chiếm 30%, trên 60 tuổi chiếm 13%. Trình độ học vấn: THPT (37%), THCS (29%), trung cấp/cao đẳng/đại học (19%), tiểu học (15%).
• Thu nhập: Thu nhập bình quân tăng từ 15,50 triệu đồng/hộ/năm (năm 2010) lên 27,00 triệu đồng (năm 2012) và 35,00 triệu đồng (năm 2014). Đóng góp từ nông nghiệp giảm từ 10,5 triệu xuống 6,5 triệu đồng/hộ/năm; thu nhập từ thương mại - dịch vụ tăng 8,88 triệu đồng/hộ/năm. Đánh giá chủ quan của người dân: 75,82% nhận định thu nhập tăng, 10,38% không tăng, 13,80% giảm sút (chủ yếu do sử dụng tiền bồi thường để tiêu dùng, mua sắm mà không tạo được việc làm mới).
• Nghề nghiệp: Tỷ lệ hộ làm thuần nông nghiệp giảm từ 52% (năm 2010) xuống 34% (năm 2014); hộ làm kinh doanh - dịch vụ tăng từ 11% lên 22%; hộ kiêm ngành nghề tăng từ 28% lên 31%.
• Đào tạo và giải quyết việc làm: Toàn thị trấn đã đào tạo nghề cho 110 lao động, giải quyết việc làm cho 230 người và xuất khẩu lao động cho 22 người.
• Tài sản gia đình: Tỷ lệ sở hữu tiện nghi sinh hoạt tăng mạnh sau khi nhận tiền đền bù: xe máy (90%), máy giặt (66%), máy tính (78%), bình nóng lạnh (80%), tủ lạnh (86%), tivi (98%), ô tô (20%).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm lược kết quả nghiên cứu và đưa ra hệ thống kiến nghị về quản lý quy hoạch đất đai, cơ chế bồi thường giải phóng mặt bằng, đào tạo nghề và chuyển đổi cơ cấu cây trồng đối với các cơ quan quản lý nhà nước từ cấp tỉnh đến cơ sở.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

1. Chuyển dịch đất đai: Tổng diện tích đất tự nhiên 318,17 ha không thay đổi nhưng cơ cấu sử dụng đất chuyển biến rõ rệt. Trong 5 năm (2010 - 2014), đất nông nghiệp giảm 0,41 ha (từ 86,48 ha xuống 86,07 ha), đất phi nông nghiệp tăng 1,14 ha (từ 60,21 ha lên 61,35 ha, tập trung vào đất công cộng, trụ sở, nghĩa trang), và đất bằng chưa sử dụng giảm 0,73 ha do khai thác xây dựng.
2. Chuyển dịch lao động và thu nhập: Tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm mạnh từ 55,60% (1.220 người) năm 2010 xuống 25,02% (782 người) năm 2014. Thu nhập bình quân của hộ nông dân tăng 2,25 lần (từ 15,50 triệu lên 35,00 triệu đồng/hộ/năm).
3. Đời sống và tiện nghi: Tiền bồi thường đất đai và việc tiếp cận thị trường dịch vụ giúp người dân cải thiện điều kiện nhà ở và trang thiết bị sinh hoạt, với 75,82% số hộ ghi nhận mức thu nhập tăng lên.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

• Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai: Lập và quản lý chặt chẽ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; khắc phục tình trạng quy hoạch treo và xử lý nghiêm các trường hợp tự ý chuyển mục đích sử dụng đất trái phép theo quy định của Luật Đất đai.
• Chính sách bồi thường và hỗ trợ việc làm: Thực hiện công khai, minh bạch quy trình bồi thường, hỗ trợ tái định cư; giải quyết dứt điểm các khiếu nại, tranh chấp đất đai tại cơ sở; gắn bồi thường giải phóng mặt bằng với định hướng sử dụng vốn hiệu quả.
• Đào tạo nghề và chuyển đổi sinh kế: Đẩy mạnh đào tạo nghề cho lao động bị thu hồi đất; phát triển các mô hình kinh tế vườn đồi, cây ăn quả đặc sản (quýt, mác mật, tre mai) và cây hoa hòe (đã đem lại doanh thu 462 triệu đồng/2,8 tấn hoa tại khối phố Vĩnh Thuận năm 2013); hỗ trợ phát triển tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ thương mại địa phương.

Đóng góp của nghiên cứu

Khóa luận cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng chi tiết về hiện trạng quản lý đất đai và tác động kinh tế - xã hội của đô thị hóa tại một thị trấn miền núi đặc thù (vùng karst Lạng Sơn), làm tài liệu tham khảo cho chính quyền địa phương trong việc hoạch định chính sách bồi thường và chuyển đổi sinh kế nông thôn.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu thực hiện trên quy mô mẫu điều tra nông hộ ở mức trung bình (50 phiếu điều tra tại 4 khối phố), các phân tích tác động xã hội và môi trường phần lớn dựa trên phương pháp thống kê mô tả và đánh giá định tính của người dân; khung pháp lý phân tích chủ yếu dựa trên Luật Đất đai 2003 (trước thời điểm Luật Đất đai 2013 có hiệu lực thi hành đầy đủ trong thực tế).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát sang các xã lân cận chịu ảnh hưởng mở rộng không gian đô thị; nghiên cứu định lượng dài hạn về tính bền vững sinh kế của hộ mất đất sau khi đã chi tiêu hết tiền bồi thường; đánh giá sức tải môi trường và hạ tầng thoát nước đô thị theo các quy định pháp luật đất đai mới.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Quản lý đất đai, Địa chính môi trường, Quản lý tài nguyên, Kinh tế nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
• Cán bộ quản lý tại Phòng Tài nguyên và Môi trường, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng, UBND các huyện, thị trấn miền núi có điều kiện tự nhiên - kinh tế tương đồng.
• Các nội dung có giá trị tham khảo cao: Phương pháp thiết kế phiếu khảo sát sinh kế nông hộ bị thu hồi đất; số liệu thống kê biến động các loại đất chi tiết theo mã đất quy định; mô hình phân tích mối quan hệ giữa bồi thường đất đai và chuyển dịch cơ cấu việc làm tại chỗ.

Câu hỏi thường gặp

1. Quá trình đô thị hóa tại thị trấn Bắc Sơn giai đoạn 2010 - 2014 đã làm diện tích đất đai biến động cụ thể như thế nào? Tổng diện tích tự nhiên của thị trấn giữ nguyên ở mức 318,17 ha. Tuy nhiên, đất nông nghiệp giảm 0,41 ha (từ 86,48 ha năm 2010 xuống 86,07 ha năm 2014, chủ yếu giảm ở đất trồng cây hàng năm khác); đất phi nông nghiệp tăng 1,14 ha (từ 60,21 ha lên 61,35 ha, tăng ở đất chuyên dùng, đất công cộng và nghĩa trang); đất bằng chưa sử dụng giảm 0,73 ha do chuyển sang mục đích xây dựng.

2. Cơ cấu lao động tại thị trấn Bắc Sơn có sự thay đổi ra sao trong 5 năm nghiên cứu? Tỷ lệ lao động nông nghiệp giảm mạnh từ 55,60% (1.220 người) năm 2010 xuống còn 35,96% (1.025 người) năm 2012 và chỉ còn 25,02% (782 người) năm 2014. Ngược lại, lực lượng lao động trong lĩnh vực công nghiệp, xây dựng, chế biến và thương mại - dịch vụ tăng vọt, chiếm tới 38,49% (1.203 người) tổng số lao động vào năm 2014.

3. Mức thu nhập bình quân của hộ nông dân thay đổi như thế nào sau khi phát triển đô thị? Thu nhập bình quân của hộ tăng từ 15,50 triệu đồng/hộ/năm (năm 2010) lên 27,00 triệu đồng (năm 2012) và đạt 35,00 triệu đồng (năm 2014). Thu nhập từ sản xuất nông nghiệp giảm (từ 10,5 triệu xuống 6,5 triệu đồng/hộ), trong khi thu nhập từ thương mại - dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp tăng 8,88 triệu đồng/hộ so với năm 2010. 75,82% số hộ được khảo sát khẳng định thu nhập gia đình tăng lên.

4. Những công trình hạ tầng công cộng nào đã được giao đất trong giai đoạn 2010 - 2014? UBND huyện đã giao tổng cộng 4.370,2 m² đất cho 7 công trình: Trường mầm non thị trấn Bắc Sơn (2.772,4 m²), Ban chỉ huy quân sự huyện (400 m²), Nhà văn hóa Trần Đăng Ninh (330 m²), Nhà văn hóa Lê Hồng Phong (287,7 m²), Đường Văn Cao (230,1 m²), Nhà văn hóa Lương Văn Tri (220 m²) và Trụ sở UBND thị trấn Bắc Sơn (130 m²).

5. Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp được tác giả thực hiện với quy mô mẫu như thế nào? Tác giả đã phỏng vấn trực tiếp 50 hộ gia đình bằng bảng câu hỏi tại 4 khối phố có tốc độ đô thị hóa cao nhất thị trấn: Trần Phú, Đăng Ninh, Minh Khai và Hồng Phong, kết hợp phỏng vấn sâu cán bộ địa chính và lãnh đạo chính quyền địa phương.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Thị Hạnh đã phản ánh toàn diện tác động hai mặt của quá trình phát triển đô thị đến quản lý đất đai và sinh kế của người dân tại thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2010 - 2014. Mặc dù đô thị hóa thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động, gia tăng thu nhập bình quân hộ gia đình và nâng cao điều kiện sống, quá trình này cũng làm sụt giảm diện tích đất canh tác và đặt ra thách thức lớn về an sinh việc làm bền vững cho lao động thuần nông. Các số liệu thực chứng và giải pháp quản lý đất đai, đào tạo nghề được đề xuất trong công trình là tài liệu tham khảo có giá trị đối với công tác quy hoạch đô thị và quản lý tài nguyên tại các địa bàn miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá và có tầm quan trọng rất lớn đối với đời sống con người và xã hội, là sản phẩm của sự tác động đồng thời của nhiều yếu tố tự nhiên và kinh tế xã hội. Đất là nơi diễn ra các hoạt động sống, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là đối tượng của các mối quan hệ sản xuất trong các lĩnh vực sử dụng đất đai. Nó giữ vai trò rất quan trọng trong phát triển kinh tế xã hội.

Đất đai còn là địa điểm, là nền tảng, là cơ sở cho mọi hoạt động phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Ngày nay, xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lương thực và thực phẩm, chỗ ở cũng như các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con người đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Các hoạt động ấy đã làm cho diện tích đất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích ngày càng bị thu hẹp, đồng thời làm giảm độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất.

Ngoài ra, với quá trình đô thị hoá làm cho quỹ đất nông nghiệp ngày càng giảm, trong khi khả năng khai hoang đất mới và các loại đất khác chuyển sang đất nông nghiệp lại rất hạn chế. Do vậy, ảnh hưởng của đô thị hóa đến quỹ đất nông nghiệp là rất lớn, để sử dụng quỹ đất hợp lý theo quan điểm về sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính chất toàn cầu, được các nhà khoa học trên thế giới đăc biệt quan tâm. Đối với một nước có nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu như ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá ảnh hưởng của sự phát triển đô thị đến sử dụng đất nông nghiệp và đời sống người dân càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.( Nguyễn Đình Cự, 1997) [4] Thị trấn Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn là thị trấn ở miền núi phía Đông Bắc nước ta, đang trong quá trình đô thị hoá, công nghiệp hoá và hiện đại hoá với tốc độ nhanh. Quá trình phát triển đô thị diễn ra trên bình diện rộng, đã làm biến đổi bộ mặt kinh tế, văn hoá, xã hội và kiến trúc của cả huyện.

2 Hoà theo xu thế đó, tốc độ phát triển đô thị đã và đang ảnh hưởng mạnh mẽ tới quá trình sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Bắc Sơn nói chung và thị trấn Bắc Sơn nói riêng. Quá trình phát triển đô thị đã làm cho diện tích đất nông nghiệp tại Thị Trấn có những thay đổi đáng kể: Diện tích đất cho sản xuất nông nghiệp ở khu vực nông thôn bị thu hẹp dần nhường cho diện tích đất khu đô thị tăng lên nhanh chóng, quan hệ kinh tế đất đô thị cũng được tiền tệ hóa theo quy luật của kinh tế thị trường. Quan hệ sử dụng đất đô thị có những phát sinh phức tạp mà nhiều khi đã vượt ra ngoài tầm kiểm soát của Nhà nước đó là tình trạng tự ý chuyển mục đích sử dụng đất trái phép, sự quá tải của hạ tầng kỹ thuật đô thị, ô nhiễm môi trường, thiếu vốn đầu tư… Đặc biệt, đô thị phát triển không đúng định hướng, mục tiêu của Nhà nước do công tác xây dựng và quản lý quy hoạch chưa tốt. Giá cả đất đô thị trên thị trường bất động sản có những biến động rất phức tạp, gây ra những khó khăn cho phát triển kinh tế - xã hội.