Luận án tiến sĩ về chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp bền vững tại tỉnh Thái Bình

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng xuất khẩu bền vững của tỉnh thái bình, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Chính Sách Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp Theo Hướng Xuất Khẩu Bền Vững Của Tỉnh Thái Bình
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Bình

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu về chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng xuất khẩu

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Thái Bình

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là một quá trình quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững cho ngành nông nghiệp tại Thái Bình. Theo số liệu thống kê, giai đoạn 2010-2020, ngành nông nghiệp của tỉnh đã đạt mức tăng trưởng 4,05%/năm, cho thấy sự chuyển biến tích cực trong việc áp dụng các chính sách phát triển nông nghiệp. Đặc biệt, chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp đã được Đảng và Nhà nước quan tâm, thể hiện qua các đề án và kế hoạch cụ thể nhằm cải thiện hiệu quả sản xuất và đảm bảo an ninh lương thực. Thái Bình, với điều kiện tự nhiên thuận lợi, đã có những bước tiến trong việc áp dụng công nghệ cao và phát triển sản xuất hàng hóa lớn, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua.

1.1. Tầm quan trọng của chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp không chỉ là một yêu cầu cấp thiết mà còn là một mục tiêu chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Việc áp dụng các công nghệ mới và cải thiện chất lượng sản phẩm là rất cần thiết để đáp ứng nhu cầu thị trường trong và ngoài nước. Theo báo cáo của Chính phủ, việc chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp theo hướng bền vững đã giúp tăng cường an ninh lương thực và tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân. Sự phát triển này không chỉ tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm nông nghiệp mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

1.2. Các chính sách hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu

Chính sách của Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Những chính sách này bao gồm hỗ trợ đầu tư, đào tạo nghề, và phát triển cơ sở hạ tầng. Thái Bình đã phê duyệt nhiều đề án nhằm tái cơ cấu ngành nông nghiệp, trong đó chú trọng đến việc nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển xuất khẩu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều chính sách vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người nông dân, dẫn đến hiệu quả thực hiện chưa cao. Việc rà soát và điều chỉnh các chính sách này là cần thiết để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp một cách hiệu quả hơn.

II. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Thái Bình

Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Thái Bình cho thấy nhiều chuyển biến tích cực, nhưng cũng gặp không ít khó khăn. Mặc dù tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 4,05%/năm, nhưng quy mô sản xuất còn nhỏ và chưa tận dụng hết tiềm năng của tỉnh. Nhiều hộ nông dân vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn và công nghệ mới. Đặc biệt, tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo trong ngành nông nghiệp vẫn còn cao, ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất. Điều này cho thấy cần có những giải pháp quyết liệt hơn để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện quy trình sản xuất.

2.1. Những thành tựu đạt được

Thái Bình đã đạt được nhiều thành tựu trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, đặc biệt là trong việc nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm nông sản. Kim ngạch xuất khẩu nông sản của tỉnh đã tăng đáng kể, với một số mặt hàng có vị thế cao trên thị trường quốc tế. Điều này không chỉ góp phần giảm nhập siêu mà còn tạo ra việc làm cho hàng triệu nông dân. Những thành tựu này là kết quả của việc áp dụng các chính sách phát triển nông nghiệp hợp lý và sự nỗ lực của người nông dân trong việc cải thiện chất lượng sản phẩm.

2.2. Những thách thức cần khắc phục

Mặc dù đã có nhiều thành tựu, nhưng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Thái Bình vẫn gặp nhiều thách thức. Tốc độ chuyển dịch chậm, mô hình tăng trưởng chưa bền vững, và tỷ lệ hộ có nguồn thu lớn từ nông nghiệp còn thấp. Nhiều chính sách hỗ trợ chưa sát thực tế, dẫn đến hiệu quả thực hiện chưa cao. Để phát triển bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ nhằm khắc phục những hạn chế này, bao gồm cải thiện chất lượng đào tạo nghề, tăng cường đầu tư vào công nghệ, và nâng cao khả năng cạnh tranh cho sản phẩm nông nghiệp.

III. Định hướng và giải pháp cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp bền vững

Để đạt được mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp bền vững, Thái Bình cần xây dựng một khung lý luận và thực tiễn rõ ràng. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, từ việc cải thiện chính sách hỗ trợ đến việc nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển thị trường. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc áp dụng công nghệ cao và phát triển nông nghiệp hữu cơ, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế. Việc xây dựng các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản và bảo vệ môi trường.

3.1. Tăng cường chính sách hỗ trợ

Cần tăng cường các chính sách hỗ trợ cho nông dân, bao gồm chính sách tín dụng, đào tạo nghề, và phát triển cơ sở hạ tầng. Việc cải thiện chính sách đất đai và tạo điều kiện thuận lợi cho nông dân trong việc tiếp cận nguồn lực là rất quan trọng. Ngoài ra, cần có các chương trình khuyến khích áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp, nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

3.2. Phát triển thị trường và xuất khẩu

Để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, Thái Bình cần tập trung vào việc phát triển thị trường và xuất khẩu nông sản. Việc xây dựng thương hiệu cho nông sản địa phương và tìm kiếm thị trường tiêu thụ mới sẽ giúp gia tăng giá trị cho sản phẩm. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ quảng bá sản phẩm nông nghiệp tại các hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước, nhằm nâng cao nhận thức và tạo cơ hội tiếp cận thị trường cho nông sản Thái Bình.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự chuyển dịch của nền kinh tế toàn cầu cùng các cam kết thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) đang đặt ra yêu cầu tái cấu trúc nền nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Tại Việt Nam, giai đoạn 2010–2020 ghi nhận mức tăng trưởng GDP nông nghiệp bình quân 2,85%, tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất đạt 3,64%, đóng góp 18,68% GDP quốc gia (Tổng cục Thống kê, 2010–2020). Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI tại Đại hội XII đã khẳng định định hướng chiến lược: "Cơ cấu lại nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng nền nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm; nâng cao giá trị gia tăng, đẩy mạnh xuất khẩu; có chính sách phù hợp để tích tụ, tập trung ruộng đất" (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016).

flowchart LR
    A["Chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp"] --> B["Kinh tế: Quy hoạch, Tích tụ đất, Tín dụng & Đầu tư"]
    A --> C["Xã hội: Việc làm, Đào tạo nhân lực, Hỗ trợ thu nhập"]
    A --> D["Môi trường: Nông nghiệp hữu cơ, Tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP"]
    B --> E["Xuất khẩu Nông sản Bền vững"]
    C --> E
    D --> E

Thái Bình – vùng đất giàu truyền thống canh tác với tổng diện tích tự nhiên 158.630 ha, được mệnh danh là "quê hương năm tấn" – đạt tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp bình quân 4,05%/năm giai đoạn 2010–2020 (Cục Thống kê tỉnh Thái Bình, 2020). Tuy nhiên, địa phương này đang đối mặt với những rào cản mang tính cấu trúc sâu sắc:

• Mô hình tăng trưởng chủ yếu phát triển theo chiều rộng, dựa vào lợi thế lao động giá rẻ và tài nguyên tự nhiên sẵn có.
• Quy mô trang trại bình quân manh mún, chỉ đạt 2,19 ha/trang trại (thấp hơn mức bình quân chung của cả nước).
• Chất lượng nguồn nhân lực nông thôn còn hạn chế, với 62,39% lao động nông nghiệp chưa qua đào tạo chính quy.
• Tỷ lệ hộ có nguồn thu lớn nhất từ nông nghiệp chỉ chiếm 29,00% dù số hộ làm nông nghiệp chiếm tới 49,50%.
• Kim ngạch xuất khẩu nông sản năm 2020 chỉ đạt 26,77 triệu USD, chiếm tỷ trọng rất khiêm tốn so với tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản 41 tỷ USD của toàn quốc.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap): Mặc dù lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CCKT) nông nghiệp đã được nhiều học giả quốc tế và trong nước tiếp cận, phần lớn các công trình chỉ tập trung đơn lẻ vào tăng trưởng sản lượng hoặc thương mại hóa thuần túy. Hiện chưa có một công trình học thuật nào giải quyết trực diện việc xây dựng khung phân tích và hệ thống tiêu chí đánh giá chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng xuất khẩu tích hợp đồng thời ba mục tiêu bền vững (kinh tế – xã hội – môi trường) tại một địa phương cấp tỉnh có đặc thù thâm canh lúa nước như Thái Bình.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. Bản chất, nội hàm và hệ thống các nhân tố ảnh hưởng đến chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng xuất khẩu bền vững của một địa phương cấp tỉnh là gì?
2. Thực trạng ban hành, tổ chức thực thi và mức độ tác động của các chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp tại tỉnh Thái Bình giai đoạn 2010–2020 bộc lộ những thành tựu và rào cản thể chế nào?
3. Các nhân tố cấu thành chính sách tác động như thế nào đến năng lực xuất khẩu và tính bền vững sinh thái của ngành nông nghiệp địa phương?
4. Đâu là định hướng và mục tiêu chiến lược cho chuyển dịch CCKT nông nghiệp xuất khẩu bền vững của tỉnh Thái Bình đến năm 2025, tầm nhìn 2030?
5. Cần hoàn thiện hệ thống giải pháp chính sách và các điều kiện thực thi mang tính đồng bộ nào để thúc đẩy tiến trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp xuất khẩu bền vững cấp tỉnh?

Giả thuyết nghiên cứu:

• H1: Chính sách quy hoạch vùng sản xuất tập trung và tích tụ ruộng đất tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê đến quy mô xuất khẩu nông sản hàng hóa.
• H2: Chính sách đào tạo nghề và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao nâng cao tính hiệu lực của chuyển dịch CCKT nông nghiệp về mặt xã hội.
• H3: Việc áp dụng các công cụ chính sách kiểm soát môi trường (VietGAP, GlobalGAP, nông nghiệp hữu cơ) có tác động tích cực đến khả năng thâm nhập các thị trường xuất khẩu tiêu chuẩn cao.
• H4: Tính đồng bộ và khả thi của hệ thống chính sách cấp tỉnh đóng vai trò trung gian thúc đẩy sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ hệ sinh thái địa phương.

Khung lý thuyết nền tảng: Luận án tích hợp Lý thuyết Chuyển dịch cơ cấu của Hollis Chenery (1988), Lý thuyết Các giai đoạn tăng trưởng kinh tế của Walt W. Rostow (1990), Khung phân tích Nông nghiệp trong nền kinh tế toàn cầu của Julian M. Alston & Philip G. Pardey (2014) và Lý thuyết Bộ ba đáy (Triple Bottom Line) về phát triển bền vững.

Phạm vi và ý nghĩa: Nghiên cứu triển khai trên địa bàn toàn tỉnh Thái Bình gồm 8 đơn vị hành chính cấp huyện (Thái Thụy, Tiền Hải, Kiến Xương, Vũ Thư, Hưng Hà, Đông Hưng, Quỳnh Phụ và TP. Thái Bình); dữ liệu chuỗi thời gian thứ cấp thu thập giai đoạn 2010–2020 và dữ liệu sơ cấp khảo sát 425 hộ nông dân, 35 doanh nghiệp/hợp tác xã (HTX) nông nghiệp. Nghiên cứu mang tính tiên phong trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế quản lý kinh tế địa phương trong bối cảnh Cách mạng Công nghiệp 4.0 và biến đổi khí hậu.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn học thuật quốc tế và trong nước về chuyển dịch CCKT nông nghiệp được hệ thống hóa qua ba dòng nghiên cứu chính:

graph TD
    A["Y văn về Chuyển dịch CCKT Nông nghiệp"] --> B["Dòng 1: Lý thuyết Chuyển dịch & Tăng trưởng<br/>(Chenery 1988; Rostow 1990; Zhang 2012)"]
    A --> C["Dòng 2: Chính sách Thương mại & Xuất khẩu<br/>(Alston & Pardey 2014; Timmer 2009; Le To Hoa 2003)"]
    A --> D["Dòng 3: Đánh giá Tính bền vững & Chỉ số đa tiêu chí<br/>(Bosshaq 2013; Lynch 2019; Marcis 2019)"]
    B --> E["Khoảng trống: Chưa tích hợp chính sách cấp tỉnh về Xuất khẩu Bền vững"]
    C --> E
    D --> E
    E --> F["Vị trí nghiên cứu của Luận án"]

1. Dòng nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế và biến đổi nông thôn

Hollis Chenery (1988) trong công trình kinh điển "Structural transformation" đã chỉ ra rằng chuyển dịch cơ cấu là sự biến đổi căn bản về thể chế, nhu cầu, tích lũy vốn và phân bổ lao động nhằm đảm bảo tăng trưởng liên tục của GDP. Walt W. Rostow (1990) nhấn mạnh tiến trình phát triển kinh tế trải qua 5 giai đoạn tất yếu, trong đó nông nghiệp đóng vai trò tạo vốn tích lũy ban đầu và giải phóng lao động cho công nghiệp hóa. Ở quy mô khu vực, Zhang Hongzhou (2012) khi nghiên cứu tái cấu trúc nông nghiệp Trung Quốc khẳng định sự cần thiết của việc hình thành trang trại quy mô lớn để khai thác lợi thế kinh tế theo quy mô (economies of scale) và tự do hóa thương mại nông sản. Qian Zhang và cộng sự (2016) sử dụng mô hình cân bằng tổng thể tính toán đa vùng (The Enormous Regional Model - TERM) phân tích sản xuất lúa mì tại Sơn Đông và Hà Nam, chứng minh rằng sự gia tăng năng suất lao động tạo ra mức độ thay đổi cơ cấu lớn hơn nhiều so với việc chỉ gia tăng vốn thuần túy.

2. Dòng nghiên cứu về chính sách xuất khẩu nông sản

C. Peter Timmer (2009) và Tomich cùng cộng sự (2018) phân tích tác động của môi trường kinh tế quốc tế và các biến động chính trị toàn cầu tới chuỗi cung ứng nông sản. Tại khu vực Đông Nam Á, Lê Tố Hoa (2003) làm rõ kinh nghiệm chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng xuất khẩu của Thái Lan giai đoạn hậu Thế chiến II thông qua 5 nhóm chính sách công, rút ra bài học cho các nước đang phát triển. Các mô hình trọng lực (Gravity Model) áp dụng trong khu vực thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA, 2014) chứng minh các cam kết cắt giảm thuế quan và việc đáp ứng rào cản kỹ thuật về vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS) là nhân tố quyết định lưu lượng xuất khẩu nông sản.

3. Dòng nghiên cứu về tính bền vững và hệ thống chỉ số đánh giá nông nghiệp

Mohammad Reza Bosshaq và cộng sự (2013) tại Iran đã thiết lập 12 chỉ tiêu định lượng đánh giá hệ thống nông nghiệp bền vững, từ tỷ lệ cơ sở hạ tầng, mức sử dụng phân bón vô cơ đến khả năng tiếp cận tín dụng. Hadi Moumenihelali và cộng sự (2015) xác lập 8 nhóm tiêu chí phân tích thứ cấp (AHP) cho phát triển trang trại bền vững. Jaqueline Marcis và cộng sự (2019) xây dựng mô hình SAAC (Sustainability Assessment of Agricultural Cooperatives) áp dụng thành công tại bang Paraná (Brazil). John Lynch và cộng sự (2019) xây dựng khung chỉ số bền vững đa chiều cho nông nghiệp Ireland nhằm đáp ứng yêu cầu đánh giá chính sách công trên cả ba trụ cột kinh tế, giảm phát thải khí nhà kính và bảo tồn đa dạng sinh học.

Các tranh luận học thuật và định vị của luận án

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm thâm canh hóa quy mô lớn: Ưu tiên tích tụ đất đai nhanh, cơ giới hóa đồng bộ và tối đa hóa sản lượng xuất khẩu bằng hóa chất và công nghệ sinh học (Zhang, 2012).
• Quan điểm sinh thái nông nghiệp nông hộ: Cảnh báo rủi ro suy thoái đất, mất an ninh sinh kế của nông dân nhỏ và ô nhiễm nguồn nước, đề xuất chuyển đổi nông nghiệp sinh thái tuần hoàn quy mô vừa và nhỏ (FAO, 2006).

Positioning của luận án: Luận án dung hòa hai luồng quan điểm bằng cách đề xuất khung chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp ở cấp độ địa phương (meso-level), trong đó kết hợp việc hình thành các vùng chuyên canh xuất khẩu quy mô lớn với các tiêu chuẩn canh tác sinh thái (VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ), bảo đảm lợi ích kinh tế đi đôi với công bằng xã hội và an toàn môi trường.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So với mô hình TERM của Qian Zhang và cộng sự (2016) tại Trung Quốc (vốn tập trung vào mô hình hóa vĩ mô cân bằng tổng thể), luận án đi sâu vào cơ chế chính sách vi mô và cấp tỉnh, tiếp cận trực tiếp các chủ thể thụ hưởng chính sách.
• So với nghiên cứu của John Lynch và cộng sự (2019) tại Ireland (tập trung vào bộ chỉ số môi trường cho một quốc gia phát triển), luận án tùy biến hệ thống đánh giá phù hợp với điều kiện thể chế của một nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển, nơi đất đai thuộc sở hữu toàn dân và chính sách công mang tính dẫn dắt then chốt.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Hollis Chenery (1988) bằng cách tích hợp trực tiếp các biến số bền vững môi trường và yêu cầu xuất khẩu vào mô hình hàm mục tiêu của chính quyền địa phương cấp tỉnh.

graph LR
    subgraph "Mục tiêu Tam giác Bền vững"
        A["Trụ cột Kinh tế:<br/>Quy mô, Năng suất, GTGT Xuất khẩu"]
        B["Trụ cột Xã hội:<br/>Việc làm, Thu nhập, Năng lực Nông dân"]
        C["Trụ cột Môi trường:<br/>Bảo vệ đất, Tiết kiệm nước, Hữu cơ"]
    end
    
    subgraph "4 Nhóm Tiêu chí Đánh giá Chính sách"
        D["1. Tính phù hợp (Relevance)"]
        E["2. Tính đồng bộ & Hệ thống (Coherence)"]
        F["3. Tính khả thi (Feasibility)"]
        G["4. Tính hiệu lực & Hiệu quả (Effectiveness & Efficiency)"]
    end
    
    A & B & C <--> D & E & F & G

Các mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề P1: Chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp của địa phương cấp tỉnh không chỉ là sự thay đổi tỷ trọng cơ học giữa các phân ngành (trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, dịch vụ nông nghiệp), mà là quá trình tái cấu trúc chất lượng nội ngành dựa trên hàm lượng công nghệ cao và giá trị gia tăng định hướng thị trường toàn cầu.
• Mệnh đề P2: Hiệu lực của chính sách xuất khẩu nông sản tại địa phương chịu sự chi phối có điều kiện bởi năng lực hấp thụ thể chế đất đai và mức độ sẵn sàng hợp tác của mạng lưới kinh tế nông hộ – HTX – doanh nghiệp chế biến.
• Mệnh đề P3: Một chính sách nông nghiệp chỉ đạt trạng thái cân bằng bền vững khi các công cụ kinh tế (hỗ trợ tín dụng, thuế, đầu tư công) được thiết kế ràng buộc với các cam kết tuân thủ tiêu chuẩn sinh thái (hạn chế phân bón hóa học, bảo vệ nguồn nước ngầm).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết lớn: (1) Lý thuyết Quản lý công và Chu trình chính sách; (2) Lý thuyết Lợi thế so sánh và Thương mại quốc tế; (3) Lý thuyết Phát triển bền vững đa mục tiêu.

Hệ thống đánh giá chính sách được cụ thể hóa thành 43 biến quan sát, đo lường trên 4 tiêu chí cốt lõi:

1. Tính phù hợp (Relevance): Mức độ tương thích giữa mục tiêu chính sách với quy luật tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội địa phương và các cam kết quốc tế (WTO, EVFTA).
2. Tính đồng bộ và hệ thống (Coherence): Sự gắn kết hữu cơ giữa các công cụ chính sách đất đai, quy hoạch, tài chính, khoa học công nghệ và lao động.
3. Tính khả thi (Feasibility): Khả năng huy động nguồn lực tài chính công, sự tiếp nhận của người dân và năng lực bộ máy thực thi cấp huyện/xã.
4. Tính hiệu lực và hiệu quả (Effectiveness & Efficiency): Mức độ đạt được các chỉ tiêu tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu, chuyển đổi cơ cấu lao động và giảm thiểu ô nhiễm môi trường với chi phí nguồn lực tối ưu.

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích áp dụng đặc thù cho các địa phương cấp tỉnh thuộc khu vực đồng bằng trũng có mật độ dân số cao, quỹ đất canh tác hạn hẹp, nền nông nghiệp truyền thống dựa vào cây lương thực đang trong giai đoạn chuyển dịch sang kinh tế hàng hóa xuất khẩu.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp với hiện thực phản biện (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research Design) với quy trình định tính và định lượng đan xen chặt chẽ.

flowchart TD
    A["Xác định Mục tiêu & Câu hỏi Nghiên cứu"] --> B["Thu thập Dữ liệu"]
    B --> C["Dữ liệu Thứ cấp (2010–2020)<br/>Niên giám, Báo cáo Sở/Ban/Ngành"]
    B --> D["Dữ liệu Sơ cấp (Điều tra thực địa)<br/>425 Hộ nông dân + 35 DN/HTX + Phỏng vấn sâu"]
    C & D --> E["Làm sạch & Mã hóa Dữ liệu"]
    E --> F["Phân tích Định lượng (SPSS 20)<br/>Cronbach's Alpha, Thống kê mô tả, Tương quan"]
    E --> G["Phân tích Định tính<br/>So sánh, Tổng hợp, Phân tích thể chế"]
    F & G --> H["Đánh giá Thực trạng 3 Nhóm Chính sách<br/>(Kinh tế - Xã hội - Môi trường)"]
    H --> I["Đề xuất Hệ thống Giải pháp & Khuyến nghị Thể chế"]

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) bao gồm:

• Cấp độ vĩ mô: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Trung ương và Nghị quyết của HĐND, Quyết định của UBND tỉnh Thái Bình giai đoạn 2010–2020.
• Cấp độ trung gian: Năng lực điều hành của Sở Nông nghiệp & PTNT, Sở Công thương, Sở Kế hoạch & Đầu tư và UBND 8 huyện/thành phố.
• Cấp độ vi mô: Hành vi kinh tế và mức độ hài lòng của các chủ thể trực tiếp sản xuất (hộ nông dân, chủ trang trại, HTX, doanh nghiệp chế biến xuất khẩu).

Quy trình nghiên cứu

Chiến lược chọn mẫu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu định mức ngẫu nhiên phân tầng (Stratified Quota Random Sampling). Tổng thể mẫu được phân bổ dựa trên chỉ tiêu sử dụng đất nông nghiệp của từng địa phương theo Quyết định số 1255/QĐ-UBND ngày 25/5/2018 của UBND tỉnh Thái Bình.

Kích thước mẫu: Phát ra 500 phiếu điều tra, thu về 425 phiếu hợp lệ từ các hộ nông dân và 35 phiếu hợp lệ từ các doanh nghiệp/HTX trên địa bàn 8 huyện/thành phố (Thái Thụy, Tiền Hải, Kiến Xương, Vũ Thư, Hưng Hà, Đông Hưng, Quỳnh Phụ, TP. Thái Bình). Kích thước mẫu vượt ngưỡng yêu cầu tối thiểu trong phân tích thống kê thực nghiệm xã hội học (Nunnally & Bernstein, 1994).

Công cụ thu thập dữ liệu:

• 02 bộ phiếu khảo sát cấu trúc thang đo Likert 5 mức độ dành cho hộ nông dân và doanh nghiệp/HTX, bao quát 43 biến quan sát phân bổ trong 3 thang đo thành phần:
  1. Nhóm chính sách kinh tế (17 biến quan sát).
  2. Nhóm chính sách xã hội (13 biến quan sát).
  3. Nhóm chính sách môi trường (13 biến quan sát).
• 02 bộ hướng dẫn phỏng vấn sâu bán cấu trúc dành cho cán bộ quản lý nhà nước cấp tỉnh/huyện và đại diện các hiệp hội ngành hàng.

Kỹ thuật kiểm định độ tin cậy: Luận án áp dụng phương pháp kiểm định độ tin cậy tính nhất quán nội tại bằng hệ số Cronbach’s Alpha và hệ số tương quan biến tổng (Corrected Item-Total Correlation) theo tiêu chuẩn Nunnally & Bernstein (1994) và Hoàng Trọng & Chu Nguyễn Mộng Ngọc (2008).

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được xử lý trên phần mềm IBM SPSS Statistics 20.0 và Microsoft Excel.

Đặc tính mẫu và kết quả kiểm định thang đo:

• Các thang đo thành phần đều đạt hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha dao động từ 0,65 đến 0,82 (đạt ngưỡng tin cậy tốt cho các nghiên cứu quản lý kinh tế ứng dụng).
• Hệ số tương quan biến - tổng của tất cả 43 biến quan sát đều lớn hơn 0,30, không có biến rác bị loại bỏ, chứng minh tính giá trị hội tụ (convergent validity) và tính nhất quán cấu trúc của công cụ khảo sát.
• Phân tích thống kê mô tả (Mean, Standard Deviation) được sử dụng để định lượng hóa mức độ đánh giá của người dân và doanh nghiệp đối với từng công cụ chính sách cụ thể.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

pie title Thực trạng Lao động Nông nghiệp Thái Bình
    "Lao động chưa qua đào tạo (62.39%)" : 62.39
    "Lao động đã qua đào tạo (37.61%)" : 37.61

1. Nghịch lý "Tăng trưởng giá trị sản xuất cao nhưng xuất khẩu thô giá trị thấp": Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp tỉnh đạt bình quân 4,05%/năm (cao hơn mức tăng 3,64% của cả nước), nhưng kim ngạch xuất khẩu năm 2020 chỉ đạt 26,77 triệu USD (chiếm chưa đầy 0,07% kim ngạch xuất khẩu nông sản quốc gia). Nông sản xuất khẩu chủ yếu ở dạng thô hoặc sơ chế tối thiểu, thiếu vắng các thương hiệu nông sản quốc tế có chỉ dẫn địa lý được bảo hộ.
2. Nút thắt thể chế đất đai và quy mô manh mún: Quy mô diện tích đất trang trại bình quân của tỉnh chỉ đạt 2,19 ha/trang trại. Chính sách khuyến khích tích tụ, tập trung ruộng đất còn vướng mắc về thủ tục pháp lý chuyển nhượng/thuê quyền sử dụng đất, khiến doanh nghiệp khó tiếp cận các quỹ đất liền vùng liền thửa quy mô từ 50–100 ha để ứng dụng cơ giới hóa đồng bộ.
3. Sự mất cân đối về cấu trúc thu nhập và chất lượng nhân lực: Tỷ lệ hộ làm nông nghiệp chiếm 49,50% dân số nông thôn, nhưng tỷ lệ hộ có nguồn thu chính từ nông nghiệp chỉ đạt 29,00%. Đặc biệt, 62,39% lao động nông nghiệp chưa qua đào tạo chính quy, tạo ra rào cản lớn trong việc chuyển giao công nghệ số, quản lý chuỗi cung ứng lạnh và thực hành nông nghiệp chính xác (Precision Agriculture).
4. Độ lệch trong công cụ chính sách môi trường: Khảo sát thực địa cho thấy các chính sách hỗ trợ vốn, giống truyền thống được triển khai rộng rãi nhưng các chính sách thúc đẩy tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và khuyến khích nông nghiệp hữu cơ còn mang tính hình thức. Tỷ lệ nông dân tiếp cận bảo hiểm nông nghiệp và chính sách tài chính xanh gần như triệt tiêu do thủ tục phức tạp và thiếu cơ chế bảo lãnh rủi ro dịch bệnh/thiên tai từ phía nhà nước.

Implications đa chiều

Ý nghĩa lý thuyết

Bổ sung cơ sở khoa học cho lý thuyết kinh tế phát triển và quản trị công tại các nền kinh tế đang phát triển: Làm rõ cơ chế tương tác đa chiều giữa công cụ can thiệp của chính quyền địa phương cấp tỉnh với phản ứng hành vi của các tác nhân thị trường trong quá trình chuyển đổi sinh thái.

Đổi mới phương pháp luận

Thiết lập bộ công cụ 43 tiêu chí đánh giá chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp xuất khẩu bền vững cấp tỉnh, có thể chuẩn hóa và nhân rộng để đánh giá chính sách tại các địa phương khác thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng và duyên hải Bắc Bộ.

Ứng dụng thực tiễn và lộ trình chính sách đến năm 2025, định hướng 2030

graph TD
    A["Chiến lược Chuyển dịch CCKT Nông nghiệp Thái Bình 2025–2030"] --> B["1. Thể chế Đất đai & Vùng Chuyên canh"]
    A --> C["2. Chuyển đổi Số & Nhân lực Nông nghiệp"]
    A --> D["3. Chuỗi Giá trị Xuất khẩu & Logistics Lạnh"]
    A --> E["4. Sinh thái hóa & Tiêu chuẩn Quốc tế"]
    
    B --> B1["Thành lập Ngân hàng Đất nông nghiệp cấp tỉnh"]
    C --> C1["Đào tạo kỹ năng số cho 50% lao động nông thôn"]
    D --> D1["Thu hút FDI chế biến sâu tại Tiền Hải, Thái Thụy"]
    E --> E1["100% vùng xuất khẩu đạt chuẩn VietGAP/GlobalGAP"]

1. Chính sách quy hoạch và tích tụ đất đai: Thành lập quỹ/ngân hàng đất nông nghiệp (Land Bank) tại cấp huyện để đại diện nông dân cho doanh nghiệp thuê lại đất dài hạn (20–30 năm); hình thành các vùng chuyên canh lúa chất lượng cao (huyện Hưng Hà, Đông Hưng), vùng nuôi trồng thủy hải sản công nghệ cao (Thái Thụy, Tiền Hải).
2. Chính sách khoa học công nghệ và tiêu chuẩn: Cấp ngân sách hỗ trợ 100% kinh phí chứng nhận VietGAP, GlobalGAP lần đầu cho các HTX nông nghiệp liên kết xuất khẩu; xây dựng hệ thống mã số vùng trồng (Planting Area Code) gắn truy xuất nguồn gốc số hóa Blockchain.
3. Chính sách tài chính, tín dụng và bảo hiểm: Ban hành gói tín dụng ưu đãi lãi suất hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư kho lạnh thông minh, chiếu xạ và chế biến sâu nông sản tại các cụm công nghiệp ven biển; triển khai mô hình bảo hiểm nông nghiệp liên kết công - tư (PPP).
4. Chính sách đào tạo và thị trường: Đổi mới mạng lưới khuyến nông theo mô hình "Khuyến nông số"; đào tạo kỹ năng thương mại điện tử quốc tế cho cán bộ quản lý HTX; chủ động xúc tiến thương mại nông sản vào các thị trường FTA cao cấp (EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ).

---

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu:

• Mẫu khảo sát định lượng (425 hộ nông dân và 35 doanh nghiệp/HTX) tập trung chủ yếu trong phạm vi địa giới hành chính tỉnh Thái Bình, phản ánh điều kiện đặc thù của vùng đồng bằng sông Hồng, nên khả năng khái quát hóa trực tiếp cho các vùng trung du miền núi hoặc đồng bằng sông Cửu Long cần có sự hiệu chỉnh.
• Luận án mới tập trung sâu vào phân ngành nông nghiệp thuần (trồng trọt, chăn nuôi) và thủy sản, phân ngành lâm nghiệp chưa được phân tích tương xứng do tỷ trọng diện tích rừng tại Thái Bình không lớn.
• Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional design) tại thời điểm khảo sát chưa theo dõi được biến động dài hạn của các cú sốc kinh tế vĩ mô toàn cầu (như xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng quốc tế).

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng mô hình nghiên cứu so sánh liên tỉnh (Cross-provincial comparative study) giữa Thái Bình với Nam Định, Hà Nam và Hải Dương để xác định các yếu tố cạnh tranh thể chế vùng.
• Ứng dụng mô hình Phương trình Cấu trúc Tuyến tính (SEM - Structural Equation Modeling) hoặc mô hình Cân bằng Tổng thể Đa vùng (CGE/TERM) để lượng hóa chính xác mức độ co giãn và tác động lan tỏa của từng sắc thuế/trợ cấp nông nghiệp tới tăng trưởng GDP địa phương.
• Nghiên cứu cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng ngập mặn và tín chỉ carbon nông nghiệp (Carbon Credits) trong chuỗi giá trị lúa gạo và thủy sản xuất khẩu của các tỉnh ven biển.

---

Tác động và ảnh hưởng

flowchart LR
    A["Luận án Tiến sĩ"] --> B["Học thuật:<br/>Khung đánh giá chính sách cấp tỉnh"]
    A --> C["Kinh tế & Ngành:<br/>Chuỗi chế biến sâu, Tăng GTGT xuất khẩu"]
    A --> D["Chính sách công:<br/>Cơ sở sửa đổi Nghị quyết HĐND/UBND"]
    A --> E["Xã hội & Sinh thái:<br/>Tăng thu nhập nông dân, Giảm hóa chất"]

• Tác động học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho các cơ sở đào tạo sau đại học ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế nông nghiệp và Chính sách công; cung cấp khung phân tích chuẩn mực cho các nghiên cứu tiếp theo về chuyển đổi kinh tế nông thôn.
• Tác động đến chính sách công: Cung cấp luận cứ thực chứng trực tiếp phục vụ việc rà soát, điều chỉnh "Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh Thái Bình" và xây dựng các Nghị quyết chuyên đề của Tỉnh ủy, HĐND tỉnh Thái Bình về cơ chế tích tụ đất đai và thu hút đầu tư nông nghiệp giai đoạn 2021–2025, định hướng 2030.
• Tác động kinh tế - xã hội: Thúc đẩy chuyển đổi mô hình kinh tế nông thôn Thái Bình từ "sản xuất nông nghiệp truyền thống" sang "kinh tế nông nghiệp tuần hoàn xuất khẩu", tạo điều kiện nâng thu nhập bình quân của nông dân tham gia chuỗi liên kết lên 1,5–2 lần, đồng thời giảm thiểu lượng tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật trên các lưu vực sông Trà Lý, sông Diêm Hộ.

---

Đối tượng hưởng lợi

graph TD
    A["Đối tượng Thụ hưởng"] --> B["Nhà nghiên cứu & NCS:<br/>Kế thừa khoảng trống, Khung phân tích 43 chỉ tiêu"]
    A --> C["Nhà hoạch định Chính sách:<br/>Cơ sở ban hành chính sách đất đai & đầu tư cấp tỉnh"]
    A --> D["Doanh nghiệp & HTX Nông nghiệp:<br/>Định hướng chuyển đổi chuẩn VietGAP/GlobalGAP"]
    A --> E["Cộng đồng Nông dân:<br/>Tăng sinh kế bền vững, Bảo vệ môi trường sống"]

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên đại học: Tiếp cận hệ thống dữ liệu thực chứng chi tiết, phương pháp luận nghiên cứu chính sách nông nghiệp cấp tỉnh và danh mục tài liệu tham khảo chuẩn mực.
• Nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh và Bộ/Ngành: Sử dụng khung 43 biến quan sát để thanh tra, kiểm toán, đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường của các chương trình mục tiêu quốc gia và chính sách hỗ trợ nông nghiệp đang triển khai.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và Ban quản trị Hợp tác xã: Nhận diện rõ xu hướng chính sách, các rào cản kỹ thuật quốc tế để chủ động tái cấu trúc mô hình canh tác, liên kết bao tiêu nông sản theo tiêu chuẩn chất lượng cao.
• Cộng đồng nông dân địa phương: Được thụ hưởng môi trường thể chế minh bạch, tiếp cận các chương trình đào tạo nghề có chất lượng và cải thiện sinh kế bền vững.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý thuyết độc đáo và đột phá nhất của luận án?

Đóng góp độc phá nhất của luận án là việc xây dựng thành công Khung phân tích tích hợp chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng xuất khẩu bền vững cấp địa phương. Luận án đã mở rộng Lý thuyết Chuyển dịch cơ cấu của Hollis Chenery (1988) từ phạm vi vĩ mô cấp quốc gia xuống không gian quản trị cấp tỉnh (meso-level), đồng thời tích hợp ba mục tiêu kinh tế – xã hội – sinh thái vào một cấu trúc chính sách thống nhất gồm 4 tiêu chí đánh giá (Phù hợp, Đồng bộ, Khả thi, Hiệu lực/Hiệu quả) với 43 biến quan sát chuẩn hóa.

2. Phương pháp luận nghiên cứu có điểm gì sáng tạo so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu của Đào Thế Anh et al., 2008 chỉ dùng thống kê mô tả, hay Qian Zhang et al., 2016 chỉ dùng mô hình mô phỏng kinh tế lượng TERM), luận án đã kết hợp phương pháp hỗn hợp tuần tự: sử dụng hạn ngạch phân bổ đất nông nghiệp cấp huyện (Quyết định 1255/QĐ-UBND) làm khung lấy mẫu định mức phân tầng thực địa ($N=425$ hộ, $N=35$ doanh nghiệp/HTX), kết hợp kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha và phân tích sâu thể chế chu trình chính sách công.

3. Phát hiện thực nghiệm nào bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo chính sách cao nhất?

Phát hiện bất ngờ nhất là nghịch lý suy giảm hiệu quả liên kết nông hộ: Mặc dù 49,50% số hộ trên địa bàn tham gia sản xuất nông nghiệp và giá trị sản xuất toàn ngành tăng trưởng ấn tượng 4,05%/năm, nhưng chỉ có 29,00% số hộ coi nông nghiệp là nguồn thu chính. Đồng thời, kim ngạch xuất khẩu chỉ đạt 26,77 triệu USD năm 2020. Điều này chỉ ra rằng tăng trưởng giá trị nông nghiệp của tỉnh trong thập kỷ qua thực chất vẫn là "tăng trưởng ảo" về mặt giá trị xuất khẩu, chủ yếu tiêu thụ nội địa dạng thô, chưa tạo ra sự chuyển dịch căn bản về cấu trúc sinh kế bền vững cho người nông dân.

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp đầy đủ giao thức để lặp lại (Replication Protocol) không?

Luận án cung cấp tường minh toàn bộ giao thức nghiên cứu: Hệ thống 02 bảng hỏi khảo sát định lượng chi tiết, tiêu chuẩn phân bổ mẫu 425 hộ và 35 tổ chức theo 8 đơn vị hành chính, tiêu chuẩn đo lường Likert 5 mức độ, thang đo 43 biến quan sát, các ngưỡng kiểm định Cronbach's Alpha ($\ge 0,6$) và hệ số tương quan biến tổng ($\ge 0,3$). Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn quy trình này cho một địa phương khác có cùng quy mô.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tới như thế nào?

Chương trình nghiên cứu mở rộng trong 10 năm (2025–2035) tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Đánh giá tác động của thương mại điện tử xuyên biên giới và công nghệ Blockchain truy xuất nguồn gốc đến chuỗi giá trị nông sản xuất khẩu của các tỉnh duyên hải.
2. Mô hình hóa kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) đánh giá tác động lan tỏa chính sách chuyển dịch nông nghiệp giữa các tỉnh thuộc hành lang kinh tế ven biển vịnh Bắc Bộ.
3. Cơ chế tài chính xanh và thị trường tín chỉ carbon trong canh tác lúa nước giảm phát thải khí methane tại vùng Đồng bằng sông Hồng.

---

Kết luận

1. Hệ thống hóa và phát triển lý luận: Luận án đã làm sáng tỏ bản chất, nội hàm và xác lập hệ thống 4 tiêu chí khoa học đánh giá chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng xuất khẩu bền vững của một địa phương cấp tỉnh trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
2. Khái quát bức tranh thực chứng toàn diện: Phân tích sâu sắc thực trạng giai đoạn 2010–2020 của tỉnh Thái Bình, chỉ rõ những điểm nghẽn cốt tử: mô hình tăng trưởng theo chiều rộng, quy mô trang trại nhỏ lẻ (2,19 ha/trang trại), 62,39% lao động chưa qua đào tạo và xuất khẩu nông sản còn khiêm tốn (26,77 triệu USD năm 2020).
3. Kiểm định nghiêm ngặt hệ thống thang đo: Xây dựng và kiểm định thành công bộ thang đo 43 biến quan sát phân bổ trên 3 nhóm chính sách (kinh tế, xã hội, môi trường) đạt độ tin cậy nhất quán nội tại cao ($0,65 \le \text{Cronbach's Alpha} \le 0,82$).
4. Hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi: Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá về hoàn thiện quy hoạch tích tụ đất đai, phát triển chuỗi chế biến xuất khẩu, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và chuẩn hóa tiêu chuẩn môi trường sinh thái đến năm 2025, tầm nhìn 2030.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp nối về kinh tế nông nghiệp tuần hoàn, thích ứng biến đổi khí hậu và chính sách liên kết vùng kinh tế nông nghiệp ven biển Bắc Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam, là một trong ba bộ phận (nông nghiệp - công nghiệp - dịch vụ) cấu thành nền kinh tế quốc dân, bình quân giai đoạn 2010-2020 ngành nông nghiệp có mức tăng trưởng đạt 2,85%, tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất đạt 3,64%, đóng góp 18,68% GDP (Tổng cục thống kê, 2010- 2020). Sản xuất nông nghiệp đã có bước phát triển vượt bậc, an ninh lương thực được bảo đảm. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CCKT) nông nghiệp là việc thay đổi tỷ lệ của các ngành sản xuất vật chất, dịch vụ trong kinh tế nông nghiệp và các mối quan hệ của các bộ phận cấu thành kinh tế nông nghiệp; đó là sự biến đổi, điều chỉnh nhằm phá vỡ cơ cấu cũ để tạo ra CCKT nông nghiệp mới ổn định, cân đối có chủ đích trên cơ sở phù hợp với các quy luật tự nhiên, kinh tế và xã hội.

Chuyển dịch CCKT nông nghiệp luôn được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm. Tại Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về các văn kiện Đại hội XII của Đảng đã nêu: “Cơ cấu lại nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng nền nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm; nâng cao giá trị gia tăng, đẩy mạnh xuất khẩu; có chính sách phù hợp để tích tụ, tập trung ruộng đất” (Đảng cộng sản Việt Nam, 2016). Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Đề án “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững” và “Kế hoạch cơ cấu lại ngành nông nghiệp giai đoạn 2017-2020” (Thủ tướng Chính phủ, 2013, 2017) đồng thời ban hành một số chính sách nhằm chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo định hướng đã định. Bởi vậy, CCKT nông nghiệp đã có những chuyển dịch tích cực theo hướng tập trung vào những ngành có lợi thế cạnh tranh, nâng cao giá trị gia tăng (GTGT) cho sản phẩm nông nghiệp phục vụ xuất khẩu (XK).

Kim ngạch XK nông, lâm, thủy sản không ngừng tăng lên, một số mặt hàng đã có vị thế cao trên thị trường quốc tế, góp phần quan trọng trong việc giảm nhập siêu của cả nước, đem lại việc làm và thu nhập cho hàng triệu nông dân. Thái Bình là tỉnh có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển nông nghiệp (với diện tích đất tự nhiên là 158.630 ha, đất đai bằng phẳng, màu mỡ, nổi tiếng “bờ xôi ruộng mật”). Dân số toàn tỉnh là 1. Sau kháng chiến chống Pháp, sản xuất nông nghiệp của tỉnh đã đạt được nhiều thành tựu, được cả nước biết đến là “quê hương năm tấn”.

Theo xu hướng chung của cả nước, Thái Bình đã thực hiện chuyển dịch CCKT theo hướng phát triển công nghiệp, dịch vụ nhưng chưa gặt hái được thành công như mong đợi. Số lượng khu, cụm công nghiệp của Thái Bình rất ít, quy mô nhỏ, không thu hút được các doanh nghiệp, tập đoàn sản xuất lớn, lĩnh vực dịch vụ cũng không đạt được kết quả cao (Cục thống kê tỉnh Thái Bình, 2019). Chính vì vậy, có thể khẳng định nông nghiệp đã, đang và sẽ là ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh Thái Bình. Việc phát triển, chuyển dịch CCKT nông nghiệp để tương xứng với lợi thế của tỉnh đã được đặt ra.

Chính sách là biện pháp can thiệp của nhà nước vào một ngành, một lĩnh vực hay toàn bộ nền kinh tế theo những mục tiêu nhất định, với điều kiện thực hiện và trong một thời hạn xác định. Chính sách là một công cụ quản lý nhà nước. Do vậy, để chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK đồng thời bảo đảm các mục tiêu của phát triển bền vững (PTBV), nhà nước sử dụng công cụ chính sách là một tất yếu khách quan. Để thúc đẩy chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK, đồng thời bảo đảm các mục tiêu của PTBV, thời gian qua, tỉnh Thái Bình đã chú trọng triển khai thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời xây dựng các chính sách riêng của địa phương.

Năm 2015, Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Thái Bình đã phê duyệt “Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh Thái Bình đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”. Do đó, ngành nông nghiệp tỉnh Thái Bình đã gặt hái được những thành tựu đáng khích lệ với tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất bình quân giai đoạn 2010 - 2020 đạt 4,05%/năm (Cục thống kê tỉnh Thái Bình, 2010- 2020), góp phần tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Tuy nhiên, chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp còn những hạn chế (chưa thúc đẩy chuyển dịch CCKT nông nghiệp như mục tiêu đề ra; đối tượng thụ hưởng chính sách đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn đúng nhưng chưa đủ; chính sách hỗ trợ nông nghiệp của tỉnh chưa sát với nhu cầu thực tế và hiệu quả thực hiện chưa cao; các chính sách tác động vào quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp nhằm đạt được mục tiêu môi trường chưa được chú trọng…). Do đó, nông nghiệp tỉnh Thái Bình phát triển chưa xứng với tiềm năng, lợi thế và chưa đáp ứng các mục tiêu của PTBV: (i) chuyển dịch CCKT nông nghiệp diễn ra chậm so với chuyển dịch 3 cơ cấu kinh tế chung của Tỉnh; (ii) mô hình tăng trưởng thiên về chiều rộng với ưu thế về lao động giá rẻ và điều kiện tự nhiên thuận lợi; (iii) tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất cao nhưng không ổn định; (iv) quy mô sản xuất nhỏ, diện tích đất trang trại 2,19 ha/trang trại thấp hơn mức bình quân của cả nước; (v) 62,39% số lao động trong ngành nông nghiệp chưa qua đào tạo; (vi) tỷ lệ hộ có nguồn thu lớn nhất từ nông nghiệp chỉ chiếm 29,00% trong khi số hộ sản xuất nông nghiệp là 49,5%, tỷ lệ thu từ nông nghiệp thấp hơn so với cả nước (49%) (Cục thống kê tỉnh Thái bình, 2019); (vii) kim ngạch XK nông sản của tỉnh còn thấp, năm 2020 chỉ đạt 26,77 triệu USD (Sở công thương Thái Bình, 2020) đứng ở mức thấp so với mức bình quân (41 tỷ USD) của cả nước.

Việc chuyển dịch CCKT nông nghiệp của tỉnh Thái Bình thành công sẽ có sức lan toả và là bài học kinh nghiệm cho một số địa phương có điều kiện tương đồng như: Hà Nam, Nam Định, Hải Dương, Hưng Yên…. Chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK đồng thời bảo đảm các mục tiêu của PTBV đã trở thành xu hướng tất yếu đối với hầu hết các nền kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa, cạnh tranh quốc tế ngày càng khốc liệt. Tuy nhiên, nghiên cứu về mặt lý thuyết để tạo cơ sở lý luận cho việc phân tích, đánh giá chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK của một quốc gia hoặc một địa phương cấp tỉnh đồng thời bảo đảm các mục tiêu của PTBV thì chưa có nghiên cứu nào đề cập một cách trực diện. Bởi vậy, cần thiết phải hệ thống hóa và xây dựng một khung lý luận chung về chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK đồng thời bảo đảm các mục tiêu PTBV của một địa phương cấp tỉnh trên cơ sở nghiên cứu, phân tích kỹ những đặc thù của ngành, vùng và địa phương.

Việc xây dựng, hoàn thiện khung lý thuyết nhằm định hướng cho chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK bền vững của một quốc gia nói chung và địa phương cấp tỉnh nói riêng là cần thiết, nhất là đối với những địa phương có lợi thế phát triển nông nghiệp trong bối cảnh tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và biến đổi khí hậu đang diễn ra trên toàn cầu. Từ những lý do nêu trên, thời gian tới Thái Bình cần triển khai có hiệu quả các chính sách của Trung ương, bên cạnh đó rà soát, sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành các chính sách của địa phương để thúc đẩy chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK đồng thời phải bảo đảm các mục tiêu của PTBV. Đó là lý do nghiên cứu sinh (NCS) lựa chọn đề tài “Chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng xuất khẩu bền vững của tỉnh Thái Bình” cho luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành quản lý kinh tế của mình, đề tài này có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan 2.

Các công trình nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Xuất phát từ sự cần thiết, yêu cầu cấp bách phải chuyển dịch CCKT nông nghiệp, đã có nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu liên quan đến chuyển dịch CCKT nông nghiệp. Trong đó nổi bật là một số công trình nghiên cứu sau đây: Chenery H. (1988), “Structural transformation” (Chuyển dịch cơ cấu) cho rằng mỗi quốc gia, địa phương cần lựa chọn cho mình một sự chuyển dịch CCKT nông nghiệp một cách có hiệu quả trên cơ sở khai thác tối đa mọi tiềm lực, lợi thế so sánh của từng Quốc gia, từng vùng, từng địa phương. Cùng quan điểm đó Julian M.

Alsoton và Philip G. Pardey (2014), “Agriculture in the Global Economy” (Nông nghiệp trong nền kinh tế toàn cầu) nhận định chuyển dịch CCKT nông nghiệp là tất yếu, có vai trò quan trọng góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và hài hòa các mục tiêu về xã hội. Zhang Hongzhou (2012), “China's Economic Restructuring: Role of Agriculture” (Tái cấu trúc kinh tế Trung Quốc: Vai trò của nông nghiệp) cho rằng quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp cần: (i) Hình thành các trang trại quy mô lớn, tận dụng lợi thế về quy mô, lao động, vốn để sản xuất ra các sản phẩm chuyên sâu; (ii) Tận dụng lợi thế so sánh của từng vùng để chuyên môn hóa sản xuất nông nghiệp; (iii) Khuyến khích tự do hóa thương mại nội địa và vùng biên. Rostow, Walt W (1990), “The stages of economic growth: A non-communist manifesto” (Các giai đoạn phát triển kinh tế) đã chỉ ra quá trình chuyển dịch CCKT nói chung và CCKT nông nghiệp nói riêng trải qua 5 giai đoạn và mỗi giai đoạn sẽ tương ứng với một CCKT nhất định, nghiên cứu nhấn mạnh mỗi quốc gia, địa phương đều phải trải qua 5 giai đoạn mà không bỏ qua bất kỳ giai đoạn nào, qua mỗi giai đoạn CCKT sẽ chuyển dịch theo hướng tích cực, hiệu quả hơn.

Lê Quốc Doanh (2006), “Nghiên cứu luận cứ khoa học để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa” nghiên cứu chỉ ra nội dung và các bước đi của quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp; xây dựng cơ sở lý luận của quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp.