Luận án tiến sĩ về chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp bền vững tại tỉnh Thái Bình

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng xuất khẩu bền vững của tỉnh thái bình, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Chính Sách Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp Theo Hướng Xuất Khẩu Bền Vững Của Tỉnh Thái Bình
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thái Bình

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu về chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng xuất khẩu

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Thái Bình

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là một quá trình quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững cho ngành nông nghiệp tại Thái Bình. Theo số liệu thống kê, giai đoạn 2010-2020, ngành nông nghiệp của tỉnh đã đạt mức tăng trưởng 4,05%/năm, cho thấy sự chuyển biến tích cực trong việc áp dụng các chính sách phát triển nông nghiệp. Đặc biệt, chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp đã được Đảng và Nhà nước quan tâm, thể hiện qua các đề án và kế hoạch cụ thể nhằm cải thiện hiệu quả sản xuất và đảm bảo an ninh lương thực. Thái Bình, với điều kiện tự nhiên thuận lợi, đã có những bước tiến trong việc áp dụng công nghệ cao và phát triển sản xuất hàng hóa lớn, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua.

1.1. Tầm quan trọng của chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp không chỉ là một yêu cầu cấp thiết mà còn là một mục tiêu chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Việc áp dụng các công nghệ mới và cải thiện chất lượng sản phẩm là rất cần thiết để đáp ứng nhu cầu thị trường trong và ngoài nước. Theo báo cáo của Chính phủ, việc chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp theo hướng bền vững đã giúp tăng cường an ninh lương thực và tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân. Sự phát triển này không chỉ tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm nông nghiệp mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

1.2. Các chính sách hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu

Chính sách của Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Những chính sách này bao gồm hỗ trợ đầu tư, đào tạo nghề, và phát triển cơ sở hạ tầng. Thái Bình đã phê duyệt nhiều đề án nhằm tái cơ cấu ngành nông nghiệp, trong đó chú trọng đến việc nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển xuất khẩu. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều chính sách vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người nông dân, dẫn đến hiệu quả thực hiện chưa cao. Việc rà soát và điều chỉnh các chính sách này là cần thiết để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp một cách hiệu quả hơn.

II. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Thái Bình

Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Thái Bình cho thấy nhiều chuyển biến tích cực, nhưng cũng gặp không ít khó khăn. Mặc dù tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 4,05%/năm, nhưng quy mô sản xuất còn nhỏ và chưa tận dụng hết tiềm năng của tỉnh. Nhiều hộ nông dân vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn và công nghệ mới. Đặc biệt, tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo trong ngành nông nghiệp vẫn còn cao, ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất. Điều này cho thấy cần có những giải pháp quyết liệt hơn để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện quy trình sản xuất.

2.1. Những thành tựu đạt được

Thái Bình đã đạt được nhiều thành tựu trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, đặc biệt là trong việc nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm nông sản. Kim ngạch xuất khẩu nông sản của tỉnh đã tăng đáng kể, với một số mặt hàng có vị thế cao trên thị trường quốc tế. Điều này không chỉ góp phần giảm nhập siêu mà còn tạo ra việc làm cho hàng triệu nông dân. Những thành tựu này là kết quả của việc áp dụng các chính sách phát triển nông nghiệp hợp lý và sự nỗ lực của người nông dân trong việc cải thiện chất lượng sản phẩm.

2.2. Những thách thức cần khắc phục

Mặc dù đã có nhiều thành tựu, nhưng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tại Thái Bình vẫn gặp nhiều thách thức. Tốc độ chuyển dịch chậm, mô hình tăng trưởng chưa bền vững, và tỷ lệ hộ có nguồn thu lớn từ nông nghiệp còn thấp. Nhiều chính sách hỗ trợ chưa sát thực tế, dẫn đến hiệu quả thực hiện chưa cao. Để phát triển bền vững, cần có những giải pháp đồng bộ nhằm khắc phục những hạn chế này, bao gồm cải thiện chất lượng đào tạo nghề, tăng cường đầu tư vào công nghệ, và nâng cao khả năng cạnh tranh cho sản phẩm nông nghiệp.

III. Định hướng và giải pháp cho chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp bền vững

Để đạt được mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp bền vững, Thái Bình cần xây dựng một khung lý luận và thực tiễn rõ ràng. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, từ việc cải thiện chính sách hỗ trợ đến việc nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển thị trường. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc áp dụng công nghệ cao và phát triển nông nghiệp hữu cơ, nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế. Việc xây dựng các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản và bảo vệ môi trường.

3.1. Tăng cường chính sách hỗ trợ

Cần tăng cường các chính sách hỗ trợ cho nông dân, bao gồm chính sách tín dụng, đào tạo nghề, và phát triển cơ sở hạ tầng. Việc cải thiện chính sách đất đai và tạo điều kiện thuận lợi cho nông dân trong việc tiếp cận nguồn lực là rất quan trọng. Ngoài ra, cần có các chương trình khuyến khích áp dụng công nghệ mới trong sản xuất nông nghiệp, nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

3.2. Phát triển thị trường và xuất khẩu

Để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, Thái Bình cần tập trung vào việc phát triển thị trường và xuất khẩu nông sản. Việc xây dựng thương hiệu cho nông sản địa phương và tìm kiếm thị trường tiêu thụ mới sẽ giúp gia tăng giá trị cho sản phẩm. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ quảng bá sản phẩm nông nghiệp tại các hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước, nhằm nâng cao nhận thức và tạo cơ hội tiếp cận thị trường cho nông sản Thái Bình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam, là một trong ba bộ phận (nông nghiệp - công nghiệp - dịch vụ) cấu thành nền kinh tế quốc dân, bình quân giai đoạn 2010-2020 ngành nông nghiệp có mức tăng trưởng đạt 2,85%, tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất đạt 3,64%, đóng góp 18,68% GDP (Tổng cục thống kê, 2010- 2020). Sản xuất nông nghiệp đã có bước phát triển vượt bậc, an ninh lương thực được bảo đảm. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CCKT) nông nghiệp là việc thay đổi tỷ lệ của các ngành sản xuất vật chất, dịch vụ trong kinh tế nông nghiệp và các mối quan hệ của các bộ phận cấu thành kinh tế nông nghiệp; đó là sự biến đổi, điều chỉnh nhằm phá vỡ cơ cấu cũ để tạo ra CCKT nông nghiệp mới ổn định, cân đối có chủ đích trên cơ sở phù hợp với các quy luật tự nhiên, kinh tế và xã hội.

Chuyển dịch CCKT nông nghiệp luôn được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm. Tại Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về các văn kiện Đại hội XII của Đảng đã nêu: “Cơ cấu lại nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng nền nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm; nâng cao giá trị gia tăng, đẩy mạnh xuất khẩu; có chính sách phù hợp để tích tụ, tập trung ruộng đất” (Đảng cộng sản Việt Nam, 2016). Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Đề án “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững” và “Kế hoạch cơ cấu lại ngành nông nghiệp giai đoạn 2017-2020” (Thủ tướng Chính phủ, 2013, 2017) đồng thời ban hành một số chính sách nhằm chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo định hướng đã định. Bởi vậy, CCKT nông nghiệp đã có những chuyển dịch tích cực theo hướng tập trung vào những ngành có lợi thế cạnh tranh, nâng cao giá trị gia tăng (GTGT) cho sản phẩm nông nghiệp phục vụ xuất khẩu (XK).

Kim ngạch XK nông, lâm, thủy sản không ngừng tăng lên, một số mặt hàng đã có vị thế cao trên thị trường quốc tế, góp phần quan trọng trong việc giảm nhập siêu của cả nước, đem lại việc làm và thu nhập cho hàng triệu nông dân. Thái Bình là tỉnh có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển nông nghiệp (với diện tích đất tự nhiên là 158.630 ha, đất đai bằng phẳng, màu mỡ, nổi tiếng “bờ xôi ruộng mật”). Dân số toàn tỉnh là 1. Sau kháng chiến chống Pháp, sản xuất nông nghiệp của tỉnh đã đạt được nhiều thành tựu, được cả nước biết đến là “quê hương năm tấn”.

Theo xu hướng chung của cả nước, Thái Bình đã thực hiện chuyển dịch CCKT theo hướng phát triển công nghiệp, dịch vụ nhưng chưa gặt hái được thành công như mong đợi. Số lượng khu, cụm công nghiệp của Thái Bình rất ít, quy mô nhỏ, không thu hút được các doanh nghiệp, tập đoàn sản xuất lớn, lĩnh vực dịch vụ cũng không đạt được kết quả cao (Cục thống kê tỉnh Thái Bình, 2019). Chính vì vậy, có thể khẳng định nông nghiệp đã, đang và sẽ là ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh Thái Bình. Việc phát triển, chuyển dịch CCKT nông nghiệp để tương xứng với lợi thế của tỉnh đã được đặt ra.

Chính sách là biện pháp can thiệp của nhà nước vào một ngành, một lĩnh vực hay toàn bộ nền kinh tế theo những mục tiêu nhất định, với điều kiện thực hiện và trong một thời hạn xác định. Chính sách là một công cụ quản lý nhà nước. Do vậy, để chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK đồng thời bảo đảm các mục tiêu của phát triển bền vững (PTBV), nhà nước sử dụng công cụ chính sách là một tất yếu khách quan. Để thúc đẩy chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK, đồng thời bảo đảm các mục tiêu của PTBV, thời gian qua, tỉnh Thái Bình đã chú trọng triển khai thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời xây dựng các chính sách riêng của địa phương.

Năm 2015, Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Thái Bình đã phê duyệt “Đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh Thái Bình đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”. Do đó, ngành nông nghiệp tỉnh Thái Bình đã gặt hái được những thành tựu đáng khích lệ với tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất bình quân giai đoạn 2010 - 2020 đạt 4,05%/năm (Cục thống kê tỉnh Thái Bình, 2010- 2020), góp phần tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Tuy nhiên, chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp còn những hạn chế (chưa thúc đẩy chuyển dịch CCKT nông nghiệp như mục tiêu đề ra; đối tượng thụ hưởng chính sách đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn đúng nhưng chưa đủ; chính sách hỗ trợ nông nghiệp của tỉnh chưa sát với nhu cầu thực tế và hiệu quả thực hiện chưa cao; các chính sách tác động vào quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp nhằm đạt được mục tiêu môi trường chưa được chú trọng…). Do đó, nông nghiệp tỉnh Thái Bình phát triển chưa xứng với tiềm năng, lợi thế và chưa đáp ứng các mục tiêu của PTBV: (i) chuyển dịch CCKT nông nghiệp diễn ra chậm so với chuyển dịch 3 cơ cấu kinh tế chung của Tỉnh; (ii) mô hình tăng trưởng thiên về chiều rộng với ưu thế về lao động giá rẻ và điều kiện tự nhiên thuận lợi; (iii) tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất cao nhưng không ổn định; (iv) quy mô sản xuất nhỏ, diện tích đất trang trại 2,19 ha/trang trại thấp hơn mức bình quân của cả nước; (v) 62,39% số lao động trong ngành nông nghiệp chưa qua đào tạo; (vi) tỷ lệ hộ có nguồn thu lớn nhất từ nông nghiệp chỉ chiếm 29,00% trong khi số hộ sản xuất nông nghiệp là 49,5%, tỷ lệ thu từ nông nghiệp thấp hơn so với cả nước (49%) (Cục thống kê tỉnh Thái bình, 2019); (vii) kim ngạch XK nông sản của tỉnh còn thấp, năm 2020 chỉ đạt 26,77 triệu USD (Sở công thương Thái Bình, 2020) đứng ở mức thấp so với mức bình quân (41 tỷ USD) của cả nước.

Việc chuyển dịch CCKT nông nghiệp của tỉnh Thái Bình thành công sẽ có sức lan toả và là bài học kinh nghiệm cho một số địa phương có điều kiện tương đồng như: Hà Nam, Nam Định, Hải Dương, Hưng Yên…. Chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK đồng thời bảo đảm các mục tiêu của PTBV đã trở thành xu hướng tất yếu đối với hầu hết các nền kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa, cạnh tranh quốc tế ngày càng khốc liệt. Tuy nhiên, nghiên cứu về mặt lý thuyết để tạo cơ sở lý luận cho việc phân tích, đánh giá chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK của một quốc gia hoặc một địa phương cấp tỉnh đồng thời bảo đảm các mục tiêu của PTBV thì chưa có nghiên cứu nào đề cập một cách trực diện. Bởi vậy, cần thiết phải hệ thống hóa và xây dựng một khung lý luận chung về chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK đồng thời bảo đảm các mục tiêu PTBV của một địa phương cấp tỉnh trên cơ sở nghiên cứu, phân tích kỹ những đặc thù của ngành, vùng và địa phương.

Việc xây dựng, hoàn thiện khung lý thuyết nhằm định hướng cho chính sách chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK bền vững của một quốc gia nói chung và địa phương cấp tỉnh nói riêng là cần thiết, nhất là đối với những địa phương có lợi thế phát triển nông nghiệp trong bối cảnh tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và biến đổi khí hậu đang diễn ra trên toàn cầu. Từ những lý do nêu trên, thời gian tới Thái Bình cần triển khai có hiệu quả các chính sách của Trung ương, bên cạnh đó rà soát, sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành các chính sách của địa phương để thúc đẩy chuyển dịch CCKT nông nghiệp theo hướng XK đồng thời phải bảo đảm các mục tiêu của PTBV. Đó là lý do nghiên cứu sinh (NCS) lựa chọn đề tài “Chính sách chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng xuất khẩu bền vững của tỉnh Thái Bình” cho luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành quản lý kinh tế của mình, đề tài này có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan 2.

Các công trình nghiên cứu về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Xuất phát từ sự cần thiết, yêu cầu cấp bách phải chuyển dịch CCKT nông nghiệp, đã có nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu liên quan đến chuyển dịch CCKT nông nghiệp. Trong đó nổi bật là một số công trình nghiên cứu sau đây: Chenery H. (1988), “Structural transformation” (Chuyển dịch cơ cấu) cho rằng mỗi quốc gia, địa phương cần lựa chọn cho mình một sự chuyển dịch CCKT nông nghiệp một cách có hiệu quả trên cơ sở khai thác tối đa mọi tiềm lực, lợi thế so sánh của từng Quốc gia, từng vùng, từng địa phương. Cùng quan điểm đó Julian M.

Alsoton và Philip G. Pardey (2014), “Agriculture in the Global Economy” (Nông nghiệp trong nền kinh tế toàn cầu) nhận định chuyển dịch CCKT nông nghiệp là tất yếu, có vai trò quan trọng góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và hài hòa các mục tiêu về xã hội. Zhang Hongzhou (2012), “China's Economic Restructuring: Role of Agriculture” (Tái cấu trúc kinh tế Trung Quốc: Vai trò của nông nghiệp) cho rằng quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp cần: (i) Hình thành các trang trại quy mô lớn, tận dụng lợi thế về quy mô, lao động, vốn để sản xuất ra các sản phẩm chuyên sâu; (ii) Tận dụng lợi thế so sánh của từng vùng để chuyên môn hóa sản xuất nông nghiệp; (iii) Khuyến khích tự do hóa thương mại nội địa và vùng biên. Rostow, Walt W (1990), “The stages of economic growth: A non-communist manifesto” (Các giai đoạn phát triển kinh tế) đã chỉ ra quá trình chuyển dịch CCKT nói chung và CCKT nông nghiệp nói riêng trải qua 5 giai đoạn và mỗi giai đoạn sẽ tương ứng với một CCKT nhất định, nghiên cứu nhấn mạnh mỗi quốc gia, địa phương đều phải trải qua 5 giai đoạn mà không bỏ qua bất kỳ giai đoạn nào, qua mỗi giai đoạn CCKT sẽ chuyển dịch theo hướng tích cực, hiệu quả hơn.

Lê Quốc Doanh (2006), “Nghiên cứu luận cứ khoa học để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa” nghiên cứu chỉ ra nội dung và các bước đi của quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp; xây dựng cơ sở lý luận của quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp.