Luận văn thạc sĩ: Giải pháp duy trì tiêu chí xây dựng nông thôn mới tại thành phố Hà Giang, tỉnh Hà Giang - Viên Hồng Nhung

Nghiên cứu giải pháp duy trì tiêu chí xây dựng nông thôn mới tại thành phố Hà Giang, tỉnh Hà Giang. Phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao chất

• Tác giả: Viên Hồng Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Kiều Thị Thu Hương
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Giải pháp duy trì các tiêu chí Xây dựng Nông thôn mới tại thành phố Hà Giang, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về giải pháp duy trì tiêu chí nông thôn mới Hà Giang

Xây dựng nông thôn mới là chương trình mục tiêu quốc gia có ý nghĩa quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội vùng nông thôn. Tại thành phố Hà Giang, tỉnh Hà Giang, quá trình xây dựng nông thôn mới đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Các xã như Phương Độ, Phương Thiện và Ngọc Đường đã hoàn thành phần lớn các tiêu chí quốc gia. Tuy nhiên, việc duy trì và nâng cao các tiêu chí này sau khi đạt chuẩn là thách thức lớn. Hà Giang là tỉnh miền núi phía Bắc, địa hình chia cắt, dân cư phân tán, trình độ dân trí không đồng đều. Các tiêu chí về thu nhập, hạ tầng, môi trường đòi hỏi nguồn lực đầu tư liên tục. Nghiên cứu đề xuất giải pháp duy trì tiêu chí xây dựng nông thôn mới nhằm đảm bảo tính bền vững của thành quả đã đạt được. Giải pháp tập trung vào phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, bảo vệ môi trường và phát triển hạ tầng nông thôn.

1.1. Khái niệm và mục tiêu xây dựng nông thôn mới

Nông thôn mới là mô hình nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý.Xã nông thôn mới phải đạt 19 tiêu chí quốc gia bao gồm quy hoạch, giao thông, thủy lợi, điện, trường học, cơ sở vật chất văn hóa, y tế, chợ, nhà ở, thu nhập, hộ nghèo, lao động, hình thức tổ chức sản xuất, giáo dục đào tạo, y tế, văn hóa, hệ thống chính trị, quốc phòng an ninh. Mục tiêu xây dựng nông thôn mới nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn, thu hẹp khoảng cách giữa nông thôn và thành thị.

1.2. Đặc điểm nông thôn thành phố Hà Giang

Thành phố Hà Giang là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh Hà Giang, nằm ở cực Bắc Việt Nam. Địa hình chủ yếu là đồi núi cao, độ dốc lớn, chia cắt mạnh. Dân cư sinh sống rải rác ở các thôn bản, nhiều xã nằm cách xa trung tâm thành phố. Kinh tế nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn, trình độ canh tác còn lạc hậu. Cơ sở hạ tầng giao thông, thủy lợi, điện lực còn nhiều hạn chế. Tỷ lệ hộ nghèo ở một số xã vẫn cao, thu nhập bình quân đầu người thấp so với mặt bằng chung toàn quốc. Đời sống văn hóa tinh thần của người dân còn nhiều khó khăn.

II. Phân tích thực trạng xây dựng nông thôn mới tại Hà Giang

Kết quả xây dựng nông thôn mới tại thành phố Hà giai đoạn 2011-2017 đạt được nhiều tiến bộ. Xã Phương Độ, Phương Thiện, Ngọc Đường đã hoàn thành phần lớn các tiêu chí quốc gia. Thu nhập bình quân đầu người năm 2017 ước đạt 25 triệu đồng/người/năm, tăng 5 triệu đồng so với năm 2015. Tỷ lệ hộ nghèo giảm đáng kể, xã Ngọc Đường còn 1,19%, xã Phương Độ còn 1,36%, xã Phương Thiện còn 2,69%. Hệ thống giao thông nông thôn được đầu tư xây dựng, đường liên xã, liên thôn được kiên cố hóa. Các chợ nông thôn tại Phương Độ và Phương Thiện được xây dựng mới với tổng diện tích 1.960 m2. Tuy nhiên, nhiều tiêu chí sau khi đạt chuẩn có nguy cơ bị tụt lùi do thiếu nguồn lực duy tu, bảo dưỡng. Thu nhập người dân chưa ổn định, phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông nghiệp manh mún. Môi trường nông thôn đối mặt với ô nhiễm chất thải chăn nuôi, rác thải sinh hoạt.

2.1. Kết quả đạt được trong xây dựng nông thôn mới

Các xã nghiên cứu tại thành phố Hà Giang đã đạt được kết quả tích cực. Hệ thống hạ tầng giao thông nông thôn được cải thiện rõ rệt với nhiều tuyến đường bê tông hóa. Tiêu chí chợ nông thôn đạt được qua việc xây dựng mới 2 nhà chợ tại Phương Độ và Phương Thiện. Phong trào vệ sinh môi trường thôn bản được duy trì thường xuyên, tạo cảnh quan nông thôn sáng - xanh - sạch - đẹp. Công tác đào tạo nghề cho lao động nông thôn được đẩy mạnh, tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng dần qua các năm. Hệ thống chính trị cơ sở được củng cố, năng lực cán bộ xã được nâng cao.

2.2. Thách thức và hạn chế trong duy trì tiêu chí

Việc duy trì tiêu chí nông thôn mới tại Hà Giang面临着 nhiều thách thức. Nguồn kinh phí duy tu, bảo dưỡng hạ tầng sau đầu tư hạn chế, phụ thuộc vào ngân sách nhà nước. Thu nhập người dân chưa bền vững, dễ bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh. Trình độ dân trí không đồng đều, nhiều hộ gia đình chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của nông thôn mới. Công tác bảo vệ môi trường gặp khó khăn do tập quán sinh hoạt và sản xuất cũ. Hệ thống thủy lợi xuống cấp, năng suất cây trồng, vật nuôi chưa cao. Tình trạng di cư từ nông thôn ra thành phố làm thiếu hụt lao động sản xuất.

III. Giải pháp nâng cao và duy trì tiêu chí nông thôn mới

Giải pháp duy trì tiêu chí xây dựng nông thôn mới tại Hà Giang cần tiếp cận đồng bộ trên nhiều lĩnh vực. Về phát triển sản xuất, cần đẩy mạnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp gắn với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Xây dựng các mô hình sản xuất hàng hóa tập trung, ứng dụng công nghệ cao vào trồng trọt và chăn nuôi. Phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái tận dụng cảnh quan thiên nhiên và văn hóa dân tộc. Về hạ tầng, cần bố trí kinh phí duy tu, bảo dưỡng định kỳ hệ thống giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế. Về môi trường, đẩy mạnh phong trào vệ sinh môi trường, xây dựng nếp sống văn minh nông thôn. Về nguồn nhân lực, đào tạo nghề cho lao động nông thôn, nâng cao trình độ cán bộ cơ sở. Huy động sự tham gia của cộng đồng dân cư vào quá trình duy trì tiêu chí.

3.1. Giải pháp phát triển sản xuất và nâng cao thu nhập

Phát triển sản xuất gắn với tái cơ cấu ngành nông nghiệp là giải pháp then chốt để nâng cao thu nhập. Cần xây dựng các vùng sản xuất hàng hóa tập trung như trồng cây ăn quả, chăn nuôi gia súc, gia cầm. Ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho nông dân. Phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái tại các thôn bản có cảnh quan đẹp. Đào tạo nghề cho lao động nông thôn, tạo việc làm tại chỗ, giảm di cư. Xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp, kết nối sản xuất với tiêu thụ. Tận dụng hiệu quả sự hỗ trợ ngân sách nhà nước và các nguồn lực đa dạng từ xã hội.

3.2. Giải pháp phát triển hạ tầng và bảo vệ môi trường

Phát triển hạ tầng nông thôn cần đầu tư đồng bộ và có kế hoạch duy tu, bảo dưỡng. Xây dựng hệ thống giao thông liên xã, liên thôn đảm bảo giao thông bốn mùa. Cải tạo, nâng cấp hệ thống thủy lợi phục vụ sản xuất nông nghiệp. Đầu tư xây dựng trường học, trạm y tế đạt chuẩn quốc gia. Về bảo vệ môi trường, duy trì phong trào vệ sinh đường làng ngõ xóm định kỳ. Xây dựng hàng rào xanh, chỉnh trang khuôn viên hộ gia đình. Xóa nhà cầu trên ao, cải tạo hệ thống thoát nước. Phát triển năng lượng sạch, sử dụng biogas trong chăn nuôi giảm ô nhiễm môi trường nông thôn.

IV. Kết luận và triển khai giải pháp nông thôn mới Hà Giang

Nghiên cứu về giải pháp duy trì tiêu chí xây dựng nông thôn mới tại thành phố Hà Giang cho thấy quá trình xây dựng nông thôn mới đã đạt được kết quả tích cực. Các xã Phương Độ, Phương Thiện, Ngọc Đường đã hoàn thành phần lớn tiêu chí quốc gia. Tuy nhiên, việc duy trì và nâng cao các tiêu chí này đòi hỏi nỗ lực liên tục từ chính quyền và người dân. Bài học kinh nghiệm từ các tỉnh như Lai Châu, Bắc Kạn cho thấy vai trò quan trọng của công tác lãnh đạo, chỉ đạo và tuyên truyền. Việc huy động sự tham gia của cộng đồng dân cư là yếu tố quyết định thành công. Giải pháp cần được triển khai đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với điều kiện thực tế địa phương. Thời gian tới, thành phố Hà Giang cần tiếp tục đẩy mạnh phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, bảo vệ môi trường, xây dựng nông thôn mới bền vững.

4.1. Bài học kinh nghiệm từ các địa phương

Bài học từ Lai Châu cho thấy tầm quan trọng của việc kiện toàn ban chỉ đạo ở cả 3 cấp tỉnh, huyện, xã. Công tác thông tin tuyên truyền cần được thực hiện sâu rộng đến từng thôn bản, hộ gia đình. Bắc Kạn rút ra bài học về huy động nguồn lực đa dạng, kết hợp ngân sách nhà nước với đóng góp của người dân trên cơ sở tự nguyện, dân chủ. Các tỉnh đã xây dựng chương trình hành động cụ thể, ban hành văn bản chỉ đạo kịp thời. Vai trò của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương là then chốt trong chỉ đạo, điều hành. Sự phối hợp liên ngành, liên vùng giúp khai thác hiệu quả các nguồn lực đầu tư.

4.2. Khuyến nghị triển khai giải pháp

Khuyến nghị thành phố Hà Giang tập trung vào một số giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, xây dựng kế hoạch duy tu, bảo dưỡng hạ tầng hàng năm, bố trí kinh phí phù hợp. Thứ hai, đẩy mạnh tái cơ cấu nông nghiệp, xây dựng các mô hình sản xuất hiệu quả cao. Thứ ba, tăng cường công tác đào tạo nghề, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nông thôn. Thứ tư, phát huy vai trò cộng đồng dân cư trong giám sát, đánh giá và duy trì tiêu chí. Thứ năm, tranh thủ sự hỗ trợ của tỉnh, trung ương và các tổ chức quốc tế. Thứ sáu, xây dựng cơ chế khuyến khích, động viên các hộ gia đình, thôn bản đạt tiêu chí xuất sắc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Mục tiêu Quốc gia về Xây dựng Nông thôn mới giai đoạn 2010–2020 đã tạo ra bước chuyển mình sâu sắc trên phạm vi cả nước. Tại thành phố Hà Giang, sau 7 năm triển khai quyết liệt từ năm 2011 đến năm 2017, toàn bộ 3/3 xã ngoại thành gồm Phương Độ, Phương Thiện và Ngọc Đường đã chính thức hoàn thành 19/19 tiêu chí và về đích nông thôn mới vào năm 2015. Thành tựu này mang lại sự thay đổi vượt bậc về hạ tầng kỹ thuật và đời sống dân sinh: thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn tăng từ 21,5 triệu đồng/năm năm 2015 lên mức 25 triệu đồng/năm vào năm 2017; tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước hợp vệ sinh đạt từ 93% đến 100%; và 100% thôn bản được phủ lưới điện quốc gia.

Tuy nhiên, bối cảnh thực tế sau đạt chuẩn đặt ra bài toán phức tạp về tính bền vững. Địa bàn nghiên cứu mang đặc thù vùng núi cao chuyển tiếp với địa hình chia cắt phức tạp, 71% diện tích tự nhiên là đất lâm nghiệp (9.520,1 ha), suất đầu tư hạ tầng cao gấp nhiều lần vùng đồng bằng, trong khi quy mô sản xuất nông hộ còn nhỏ lẻ và manh mún. Các tiêu chí động như thu nhập, giảm nghèo bền vững, môi trường và an ninh trật tự rất dễ bị tụt chuẩn trước các biến động kinh tế và thiên tai. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, luận văn tập trung đánh giá thực trạng duy trì 19 tiêu chí nông thôn mới tại 3 xã thuộc thành phố Hà Giang trong giai đoạn 2015–2017, nhận diện rõ các rào cản nội tại và ngoại cảnh, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm củng cố, nâng cao chất lượng tiêu chí đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ chuẩn xác cho công tác quản trị phát triển nông thôn bền vững tại các đô thị miền núi phía Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống cơ sở lý luận dựa trên hai trục lý thuyết trọng tâm: Lý thuyết phát triển nông thôn bền vững và Lý thuyết phát huy nội lực cộng đồng. Nghiên cứu tiếp cận quan điểm phát triển nông thôn là quá trình cải thiện toàn diện, có chủ ý và bền vững các chiều cạnh kinh tế, xã hội, văn hóa, môi trường nhằm nâng cao chất lượng sống của cư dân nông thôn với sự trợ lực của Nhà nước. Đồng thời, tác giả vận dụng bài học lịch sử từ phong trào "Saemaul Undong" (Làng mới) của Hàn Quốc khởi xướng năm 1970 – mô hình kích hoạt sức mạnh cộng đồng theo nguyên tắc tự lực, tự quản với công thức "Nhà nước hỗ trợ vật tư mồi, nhân dân đóng góp công sức gấp 5 đến 10 lần" – và kinh nghiệm cải cách "Tam nông" của Trung Quốc về trợ cấp trực tiếp, xóa bỏ thuế nông nghiệp và hiện đại hóa hạ tầng nông thôn.

Khung lý thuyết của đề tài vận hành xoay quanh 4 khái niệm then chốt:

1. Nông thôn: Không gian kinh tế - xã hội nằm ngoài khu vực nội thành, nội thị, nơi cư dân chủ yếu sinh sống bằng nông nghiệp gắn với mối liên kết cộng đồng chặt chẽ.
2. Phát triển nông thôn: Chiến lược can thiệp đa ngành nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xóa đói giảm nghèo và hiện đại hóa hệ thống an sinh xã hội.
3. Mô hình Nông thôn mới: Kiểu tổ chức nông thôn tiến bộ toàn diện theo 5 nhóm nội dung (quy hoạch, hạ tầng kinh tế - xã hội, kinh tế và tổ chức sản xuất, văn hóa - xã hội - môi trường, hệ thống chính trị) được chuẩn hóa theo Quyết định 491/QĐ-TTg và Quyết định 1980/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
4. Duy trì và nâng cấp tiêu chí: Quá trình liên tục củng cố ngưỡng đạt chuẩn kỹ thuật, đồng thời nâng cao mức độ hưởng thụ thực chất của người dân sau khi được công nhận chuẩn nông thôn mới.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong khung thời gian từ năm 2015 đến năm 2017:

• Dữ liệu thứ cấp: Khai thác từ các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội, báo cáo tiến độ xây dựng nông thôn mới của UBND thành phố Hà Giang, Chi cục Thống kê, Văn phòng Điều phối NTM tỉnh Hà Giang và UBND 3 xã điều tra.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua khảo sát thực địa năm 2017 với quy mô mẫu 90 hộ gia đình, phân bổ đồng đều 30 hộ/xã tại Phương Độ, Phương Thiện và Ngọc Đường.

Quy trình chọn mẫu sử dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng (Stratified Random Sampling). Cỡ mẫu 90 hộ được phân bổ đại diện theo 4 nhóm phân tầng kinh tế: hộ khá, hộ trung bình, hộ cận nghèo và hộ nghèo tại các thôn bản. Phương pháp này đảm bảo tính đại diện cao cho cấu trúc dân cư đa dạng với 22 dân tộc (người Kinh chiếm 32,67%, người Tày chiếm 27,3%, người Nùng chiếm 2,03%). Bên cạnh đó, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu cán bộ phụ trách chuyên trách NTM cấp thành phố và cấp xã.

Về phân tích, đề tài kết hợp phương pháp thống kê mô tả nhằm hệ thống hóa dữ liệu hiện trạng; phương pháp thống kê so sánh để chỉ ra mức độ dịch chuyển của các chỉ số giữa giai đoạn 2015–2017; phương pháp chuyên gia nhằm đánh giá các rào cản chính sách; và phương pháp phân tích SWOT nhằm xác định rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội cùng thách thức của địa phương. Việc lựa chọn các phương pháp này đảm bảo tính khách quan khoa học, lượng hóa chính xác các biến động kinh tế - kỹ thuật trên nền tảng phần mềm Excel.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát thực tế giai đoạn 2015–2017 tại 3 xã nông thôn mới của thành phố Hà Giang mang lại những kết quả nổi bật trên các nhóm chỉ tiêu:

1. Hạ tầng kỹ thuật giao thông và thủy lợi được kiên cố hóa ấn tượng: Toàn thành phố đã hoàn thiện 16.511 m đường giao thông các loại (làm mới 4.303 m và nâng cấp sửa chữa 12.208 m). Tỷ lệ đường trục xã đạt chuẩn 100%; đường trục thôn đạt tỷ lệ cao tại xã Ngọc Đường (96,8%), xã Phương Thiện (86,4%) và xã Phương Độ (80,84%). Về thủy lợi, hệ thống kênh mương được nạo vét, sửa chữa 3,56 km, nâng tỷ lệ diện tích đất sản xuất nông nghiệp chủ động nước tưới tiêu đạt mức 86,3%.

2. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tăng trưởng giá trị sản xuất: Giá trị sản xuất nông, lâm nghiệp và thủy sản năm 2017 đạt 267,5 tỷ đồng, tăng 7,69% so với cùng kỳ. Giá trị sản phẩm trên một đơn vị diện tích trồng trọt đạt 85,12 triệu đồng/ha/năm, tăng 4,08% so với năm 2016. Hạ tầng thương mại dịch vụ được mở rộng với 2 nhà chợ mới tại Phương Độ (700 m2) và Phương Thiện (1.260 m2) cùng 6.200 m2 sân bê tông, tạo động lực tiêu thụ nông sản cho nông hộ.

3. Cải thiện thu nhập và kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo: Mức thu nhập bình quân khu vực nông thôn năm 2017 đạt 25 triệu đồng/người/năm, tăng 16,28% so với năm 2015 (21,5 triệu đồng). Tỷ lệ hộ nghèo tiếp tục được kéo giảm vững chắc: xã Phương Độ giảm từ 2,53% (21 hộ năm 2015) xuống còn 1,36% (năm 2017); xã Phương Thiện giảm 12 hộ nghèo, giữ tỷ lệ 2,69%; xã Ngọc Đường giảm từ 0,66% xuống còn 1,19% theo chuẩn nghèo đa chiều mới.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên sự thành công trong việc giữ vững các tiêu chí tại thành phố Hà Giang là việc triển khai hiệu quả cơ chế "Nhà nước và nhân dân cùng làm" thông qua Đề án 114 hỗ trợ xi măng và lồng ghép nguồn vốn 35 tỷ đồng năm 2017. Sự tham gia trực tiếp của người dân trong việc hiến đất, đóng góp ngày công lao động và tự quản công trình đã nâng cao trách nhiệm cộng đồng.

Tuy nhiên, phân tích sâu cho thấy việc duy trì các tiêu chí đang đứng trước 3 áp lực lớn:

• Tính bấp bênh của tiêu chí kinh tế: Sản xuất nông nghiệp vẫn mang nặng tính nông hộ nhỏ lẻ, thiếu liên kết chuỗi giá trị và dễ bị tổn thương trước rủi ro thị trường (như đợt giảm giá thịt lợn hơi xuất chuồng năm 2017 ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của 20.433 con gia súc trên địa bàn).
• Áp lực duy tu cơ sở hạ tầng: Do địa hình núi dốc và lượng mưa lớn tập trung (2.430 mm/năm, 90% lượng mưa dồn vào mùa lũ), nhiều công trình giao thông, thủy lợi dễ bị sạt lở, xói mòn, đòi hỏi kinh phí bảo trì vượt quá ngân sách cấp xã.
• Nguy cơ tụt hạng tiêu chí môi trường: Thói quen chăn nuôi gần nhà ở và việc xử lý rác thải sinh hoạt chưa triệt để tại một số thôn vùng cao như Cao Bành, Gia Vài.

Dữ liệu nghiên cứu trong thực tế có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng so sánh mức độ hoàn thành 19 tiêu chí giữa 3 xã và bảng ma trận đối chiếu mức tăng trưởng thu nhập - biến động tỷ lệ nghèo đa chiều giai đoạn 2015–2017, qua đó giúp các nhà hoạch định chính sách dễ dàng nhận diện những tiêu chí đang nằm ở ngưỡng an toàn hoặc có nguy cơ suy giảm chất lượng.

Đề xuất và khuyến nghị

Để duy trì bền vững và nâng cao chất lượng các tiêu chí xây dựng nông thôn mới trên địa bàn thành phố Hà Giang đến năm 2020, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Tái cơ cấu nông nghiệp gắn với liên kết chuỗi giá trị và OCOP:

   • Hành động: Đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng, nhân rộng mô hình thâm canh rau an toàn chất lượng cao và phát triển các chuỗi giá trị nông sản đặc trưng (chè Shan tuyết, thảo quả, mật ong).
   • Target metric: Xây dựng tối thiểu 01 Hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới hoạt động hiệu quả trên mỗi xã, đạt doanh số liên kết tiêu thụ nông sản tối thiểu 3 tỷ đồng/xã/năm; nâng giá trị sản xuất trồng trọt đạt trên 95 triệu đồng/ha/năm vào năm 2020.
   • Chủ thể & Timeline: Phòng Kinh tế thành phố, Trạm Khuyến nông phối hợp UBND 3 xã thực hiện thường xuyên trong giai đoạn 2018–2020.

2. Thiết lập cơ chế quản lý, bảo dưỡng phân cấp cho hạ tầng nông thôn:

   • Hành động: Ban hành quy chế quản lý sau đầu tư đối với 16.511 m đường giao thông và hệ thống kênh mương nội đồng; thành lập các tổ tự quản thôn bản chịu trách nhiệm duy tu định kỳ.
   • Target metric: Cứng hóa 100% đường liên thôn tại 3 xã, đảm bảo trên 90% diện tích gieo trồng cây hàng năm (1.706,6 ha) được tưới tiêu chủ động.
   • Chủ thể & Timeline: UBND 3 xã và Ban Phát triển thôn bản thực hiện từ quý III/2018.

3. Chuẩn hóa cảnh quan và giải quyết triệt để bài toán môi trường sinh thái:

   • Hành động: Triển khai sâu rộng phong trào "Xã thôn xanh - sạch - đẹp", duy trì quét dọn đường làng ngõ xóm tối thiểu 2 lần/tháng; hỗ trợ kinh phí xóa bỏ chuồng trại tạm bợ dưới gầm sàn và di dời xa nhà ở.
   • Target metric: Nâng tỷ lệ hộ có nhà tiêu, chuồng trại chăn nuôi hợp vệ sinh đạt trên 95%; tỷ lệ dân cư dùng nước sinh hoạt hợp vệ sinh đạt 100% vào năm 2020.
   • Chủ thể & Timeline: Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ phối hợp Phòng Tài nguyên & Môi trường thành phố thực hiện liên tục 2018–2020.

4. Nâng cao năng lực bộ máy thực thi và huy động nguồn lực xã hội hóa:

   • Hành động: Bố trí công chức chuyên trách NTM cấp xã theo Quyết định số 1996/QĐ-TTg; đào tạo kỹ năng quản lý dự án cộng đồng và ứng dụng công nghệ thông tin cho 100% cán bộ cơ sở.
   • Target metric: 100% cán bộ xã, thôn bản được bồi dưỡng nghiệp vụ NTM; định kỳ lấy phiếu đánh giá sự hài lòng của người dân đạt tỷ lệ đồng thuận trên 90%.
   • Chủ thể & Timeline: Phòng Nội vụ và Ban Chỉ đạo NTM thành phố Hà Giang hoàn thành trong năm 2018–2019.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cán bộ quản lý Nhà nước và Ban chỉ đạo NTM các cấp: Là tài liệu tham khảo trực tiếp cho các nhà hoạch định chính sách tại các thành phố, thị xã thuộc vùng Trung du và Miền núi phía Bắc trong việc xây dựng đề án duy trì, nâng chuẩn nông thôn mới bền vững, tránh tình trạng "thỏa mãn sau khi đạt chuẩn".
2. Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Phát triển nông thôn, Quản lý kinh tế: Luận văn cung cấp khung phân tích thực chứng, phương pháp chọn mẫu phân tầng 90 hộ chuẩn mực và hệ thống biến số đánh giá 19 tiêu chí NTM, phục vụ nghiên cứu học thuật và giảng dạy.
3. Lãnh đạo Hợp tác xã, chủ trang trại và doanh nghiệp nông nghiệp: Cung cấp bức tranh thực trạng về cung cầu nông sản, tiềm năng phát triển làng nghề du lịch cộng đồng (tại thôn Lâm Đồng, thôn Bản Tùy) và chuỗi liên kết giá trị nông nghiệp địa phương.
4. Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và đơn vị phát triển cộng đồng: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa về mức độ tiếp cận dịch vụ công, bình đẳng giới, điều kiện vệ sinh môi trường của đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng cao phục vụ thiết kế các dự án tài trợ phát triển sinh kế.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vì sao việc duy trì tiêu chí NTM tại thành phố Hà Giang lại khó khăn hơn giai đoạn phấn đấu đạt chuẩn?
Trả lời: Giai đoạn đạt chuẩn nhận được sự tập trung cao độ về nguồn vốn ngân sách và chỉ đạo chính trị. Khi về đích, nguồn vốn hỗ trợ trực tiếp giảm dần trong khi chi phí duy tu 16.511 m đường giao thông và kênh mương trên địa hình dốc rất lớn. Thêm vào đó, tiêu chí thu nhập 25 triệu đồng/năm và tỷ lệ hộ nghèo dễ bị suy giảm trước biến động giá nông sản và rủi ro thiên tai.

Câu hỏi 2: Phương pháp chọn mẫu 90 hộ nghiên cứu trong luận văn có đảm bảo tính đại diện khoa học không?
Trả lời: Hoàn toàn đảm bảo tính khoa học vì nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại cả 3 xã nông thôn mới (30 hộ/xã). Mẫu được chia theo 4 tầng kinh tế: nghèo, cận nghèo, trung bình, khá, phản ánh đầy đủ cơ cấu dân tộc học đa dạng (người Kinh 32,67%, người Tày 27,3%) và địa bàn địa hình phức tạp của thành phố.

Câu hỏi 3: Những tiêu chí nào có nguy cơ bị tụt chuẩn cao nhất sau giai đoạn 2015–2017?
Trả lời: Ba nhóm tiêu chí dễ tụt chuẩn nhất gồm: Tiêu chí Thu nhập (do kinh tế nông nghiệp chiếm 5,7% nhưng phụ thuộc giá thị trường); Tiêu chí Môi trường (thói quen chăn nuôi vùng cao, yêu cầu duy trì 100% nước hợp vệ sinh); và Tiêu chí Cơ sở hạ tầng (sạt lở giao thông và kênh mương do lượng mưa 2.430 mm/năm).

Câu hỏi 4: Bài học từ phong trào Saemaul Undong Hàn Quốc được vận dụng cụ thể như thế nào trong đề tài?
Trả lời: Đề tài vận dụng triết lý khơi dậy nội lực cộng đồng thông qua nguyên tắc "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân hưởng lợi". Nhà nước chỉ đóng vai trò hỗ trợ vật tư mồi (như Đề án 114 hỗ trợ xi măng), người dân tự nguyện hiến đất, đóng góp ngày công và tự quản lý, vận hành các công trình hạ tầng thôn bản.

Câu hỏi 5: Mục tiêu kinh tế cụ thể cần đạt được để duy trì tiêu chí thu nhập đến năm 2020 là gì?
Trả lời: Cần đẩy mạnh giá trị canh tác trồng trọt vượt mức 85,12 triệu đồng/ha/năm, xây dựng mỗi xã ít nhất 01 hợp tác xã kiểu mới liên kết tiêu thụ nông sản với doanh số tối thiểu 3 tỷ đồng/năm, và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng tại các thôn Bản Cưởm, Cao Bành để nâng thu nhập bình quân đầu người vượt chuẩn quy định.

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thành việc hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về duy trì, nâng cao chất lượng tiêu chí NTM tại đô thị miền núi đặc thù.
• Đánh giá thực chứng chính xác kết quả đạt chuẩn của 3/3 xã tại thành phố Hà Giang với nhiều bước tiến về hạ tầng giao thông (16.511 m đường), thu nhập (25 triệu đồng/người/năm) và kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo.
• Chỉ rõ các điểm nghẽn cốt lõi về địa hình chia cắt, suất đầu tư hạ tầng cao, sản xuất nông hộ nhỏ lẻ và nguy cơ thiếu bền vững của các tiêu chí động.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính hành động cao gắn với tái cơ cấu nông nghiệp, bảo dưỡng hạ tầng phân cấp, xử lý môi trường và kiện toàn bộ máy thực thi đến năm 2020.
• Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà quản lý, học viên và chuyên gia phát triển nông thôn trong việc hoạch định chính sách phát triển bền vững khu vực miền núi phía Bắc. Hãy khai thác ngay các dữ liệu thực nghiệm và giải pháp trong luận văn để áp dụng vào các chương trình dự án phát triển nông thôn thực tế tại địa phương của bạn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận của xây dựng nông thôn mới 1. Một số khái niệm liên quan 1. Nông thôn Hiện nay trên thế giới có nhiều quan điểm khác nhau về nông thôn.

Có quan điểm cho rằng cần dựa vào chỉ tiêu phát triển cơ sở hạ tầng, có nghĩa vùng nông thôn có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng vùng đô thị. Quan điểm khác lại cho rằng nên dựa vào chỉ tiêu trình độ tiếp cận thị trường phát triển hàng hóa và khả năng tiếp cận thị trường. Một số quan điểm khác nêu ra, vùng nông thôn là vùng có dân cư làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn sinh kế chính của cư dân trong vùng là sản xuất nông nghiệp. Những ý kiến này chỉ đúng khi đặt trong bối cảnh cụ thể của từng nước.

Nông thôn là khái niệm chỉ hệ thống cộng đồng xã hội lãnh thổ được hình thành trong quá trình phân công lao động xã hội mà ở đó dân cư tương đối thấp; lao động nông nghiệp chiếm tỉ trọng cao, mối quan hệ cộng đồng chặt chẽ; do vậy, lối sống, phương thức sống của cộng đồng dân cư nông thôn khác biệt cộng đồng dân cư thành thị (Dũng, 2010) [14]. Như vậy, khái niệm về nông thôn chỉ có tính chất tương đối, thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới. Trong điều kiện hiện nay của Việt Nam, nhìn nhận dưới góc độ quản lý, có thể hiểu nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp cư dân, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp cư dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác (Tâm, 2010) [15].

Phát triển nông thôn Phát triển nông thôn là một phạm trù rộng được nhận thức với rất nhiều quan điểm khác nhau. Đã có nhiều nghiên cứu và triển khai ứng dụng thuật ngữ 5 này ở nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam, thuật ngữ này được đề cập và có sự thay đổi nhận thức qua các thời kỳ. Tuy nhiên chúng ta vẫn chưa có sự tổng hợp lý luận về thuật ngữ này.

Nhiều tổ chức phát triển quốc tế đã nghiên cứu và vận dụng thuật ngữ này ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Phát triển là một quá trình làm thay đổi liên tục làm tăng trưởng mức sống của con người và phân phối công bằng những thành quả trong xã hội. Phát triển nông thôn là một chiến lược nhằm cải thiện các điều kiện sống về kinh tế và xã hội của một nhóm người cụ thể - người nghèo ở vùng nông thôn. Nó giúp những người nghèo nhất trong những người dân sống ở các vùng nông thôn được hưởng lợi từ sự phát triển (Bình, 2006) [22].

Trong điều kiện của Việt Nam tổng hợp các quan điểm từ các chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Chính phủ, thuật ngữ này được hiểu như sau: Phát triển nông thôn là quá trình cải thiện có chủ ý một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn và có sự hỗ trợ tích cực của Nhà nước và các tổ chức khác (Tâm, 2010) [15]. Nông thôn mới Trong Nghị quyết số 26-NQ/TW đưa ra mục tiêu: Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự xã hội được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng nâng cao theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Như vậy, nông thôn mới trước tiên nó phải là nông thôn, không phải là thị tứ, thị trấn, thị xã, thành phố và khác với nông thôn truyền thống hiện nay, có thể khái quát theo 5 nội dung cơ bản sau: Làng xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại; sản xuất phải phát triển bền vững theo hướng kinh tế hàng hóa; đời 6 sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn ngày càng được nâng cao; bản sắc văn hóa dân tộc được gìn giữ và phát triển; xã hội nông thôn an ninh tốt, quản lý dân chủ [10]. Nông thôn mới chính là nông thôn tiến bộ, cơ sở hạ tầng đồng bộ, đời sống văn hóa phong phú.

Song, có điều không bao giờ thay đổi là nông thôn mới cũng phải giữ được tính truyền thống, những nét đặc trưng nhất, bản sắc từng vùng, từng dân tộc và nâng cao giá trị đoàn kết của cộng đồng, mức sống của người dân. Trước hết NTM phải là nơi sản xuất nông nghiệp, tạo ra các sản phẩm có năng suất, chất lượng cao theo hướng sản xuất hàng hóa. Bên cạnh đó nông thôn mới phải đảm nhận được vai trò gìn giữ văn hóa truyền thống dân tộc. Làng quê nông thôn Việt Nam khác hẳn so với các nước xung quanh, ngay cả ở Việt Nam, làng quê dân tộc Thái khác với dân tộc H’Mông, khác với dân tộc Êđê, Bana, người Kinh.

Nếu quá trình xây dựng NTM làm phá vỡ chức năng này là đi ngược lại với lòng dân và làm xóa nhòa truyền thống văn hóa muôn đời của người dân Việt Nam. NTM phải giữ được môi trường sinh thái hài hòa. Mô hình nông thôn mới được quy định bởi các tính chất: Đáp ứng yêu cầu phát triển; có sự đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường; đạt hiệu quả cao nhất trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội; tiến bộ hơn so với mô hình cũ; chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng trên cả nước. Như vậy, có thể quan niệm: Mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông thôn được xây dựng so với mô hình nông thôn cũ (truyền thống, đã có) ở tính tiên tiến về mọi mặt [14].

* Một số đặc trưng của mô hình nông thôn mới: - Nông thôn là lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhân dân xã [11]. - Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại. 7 - Cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch. - Xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc.

- Dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường. - Xây dựng giai cấp nông dân, củng cố liên minh công nhân - nông dân - trí thức vững mạnh, tạo nền tảng kinh tế - xã hội và chính trị vững chắc cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa [1]. Ngày 16/4/2009 Thủ tướng Chính Phủ đã ký Quyết định số 491/QĐ-TTg về việc ban hành bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới gồm 19 tiêu chí áp dụng riêng cho từng vùng của Việt Nam. Bộ tiêu chí cụ thể hóa đặc tính của xây dựng NTM thời kỳ đẩy mạnh CNH - HĐH.

Bộ tiêu chí cũng là căn cứ để xây dựng nội dung chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM, là chuẩn mực để xác lập kế hoạch phấn đấu đạt 19 tiêu chí nông thôn mới. Ngoài ra nó còn là căn cứ để chỉ đạo và đánh giá kết quả thực hiện xây dựng NTM của các địa phương trong từng thời kỳ; đánh giá công nhận xã, huyện, tỉnh đạt nông thôn mới [19]. Duy trì và nâng cao chất lượng các tiêu chí Xây dựng Nông Thôn Mới Quan điểm chỉ đạo  Các xã sau khi đã được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới cần xây dựng kế hoạch duy trì và nâng cao chất lượng các tiêu chí, nâng cao chất lượng đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn, đảm bảo sự tăng trưởng và phát triển bền vững.  Đối với các xã đã đạt chuẩn có thể bổ sung thêm các tiêu chí mới, nhưng trước hết tập trung rà soát, duy trì và nâng cao chất lượng các tiêu chí theo Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới đã có.

8  Nâng cao chất lượng tiêu chí bao gồm nâng mức đạt của các chỉ tiêu của Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới và bổ sung một số chỉ tiêu phản ánh mức độ hưởng thụ cao hơn về vật chất, tinh thần của người dân nông thôn. Đồng thời, quy định tốc độ tăng trưởng tối thiểu cần đạt đối với một số tiêu chí khi xem xét công nhận xã đạt chuẩn nông thôn mới bền vững.  Sau 05 năm xét công nhận lại xã đạt chuẩn nông thôn mới, những xã đạt chuẩn bền vững sẽ tiếp tục được ưu tiên hỗ trợ từ nguồn ngân sách Nhà nước để tạo điều kiện cho phát triển. Mục tiêu và yêu cầu của kế hoạch duy trì và nâng cao chất lượng tiêu chí Mục tiêu của kế hoạch: duy trì và nâng cao chất lượng các tiêu chí, đảm bảo đạt chuẩn và phát triển nông thôn bền vững.

Yêu Cầu của kế hoạch: - Xác định rõ nội dung công việc, thời gian, giải pháp thực hiện và phân công trách nhiệm cụ thể cho các cơ quan, đơn vị, cá nhân có liên quan trong tổ chức triển khai thực hiện kế hoạch. - Phù hợp với quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương và nhu cầu của người dân.