Mở đầu Phần 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn Phần 3: Đối tƣợng, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Các giải pháp giảm nghèo bền vững tại xã Yên Nhuận, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn. 7 Phần 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2. Khái niệm nghèo - nghèo đa chiều Có nhiều định nghĩa và khái niệm về phúc lợi; Thí dụ, chúng ta có thể hiểu một ngƣời sống ấm no, phát triển tốt là ngƣời biết làm chủ đƣợc nguồn lực; Những ngƣời thiếu “khả năng” hoạt động trong xã hội có thể phát triển kém đi (Sen 1987) hoặc trở lên dễ bị tổn thƣơng, gặp rủi ro trong thu nhập và thiên tai. Do vậy, đói nghèo nghĩa là thiếu sự làm chủ đối với nguồn lực nói chung (bị hạn chế trong các loại lựa chọn hay có rất ít sự lựa chọn (Watts, 1968) hoặc thiếu hụt tiêu dùng thiết yếu (nhƣ quá ít khối lƣợng lƣơng thực thực phẩm) cấu thành chuẩn mực về mức sống trong xã hội, hay thiếu khả năng hoạt động trong xã hội; Nghèo còn đƣợc hiểu là thiếu cơ hội, không có cơ hội tiếp cận và thỏa mãn các dịch xã hội thiết yếu cho cuộc sống của con ngƣời, thiếu cơ hội tham gia vào quá trình phát triển của cộng đồng.
Theo Liên hợp quốc (UN): “Nghèo là thiếu năng lực tối thiểu để tham gia hiệu quả vào các hoạt động xã hội. Nghèo có nghĩa là không có đủ ăn, đủ mặc, không đƣợc đi học, không đƣợc đi khám, không có đất đai để trồng trọt hoặc không có nghề nghiệp để nuôi sống bản thân, không đƣợc tiếp cận tín dụng. Nghèo cũng có nghĩa là không an toàn, không có quyền, và bị loại trừ của các cá nhân, hộ gia đình và cộng đồng. Nghèo có nghĩa là dễ bị bạo hành, phải sống ngoài lề xã hội hoặc trong các điều kiện rủi ro, không đƣợc tiếp cận nƣớc sạch và công trình vệ sinh an toàn” (Tuyên bố Liên hợp quốc, 6/2008, được lãnh đạo của tất cả các tổ chức UN thông qua).[1] Theo Ngân hàng Thế giới (WB 2000), "đói nghèo là sự mất đi tình trạng ấm no", ấm no có thể đƣợc đo bằng việc sở hữu của cá nhân về thu nhập, sức khoẻ, dinh dƣỡng, giáo dục, tài sản, nhà ở và các quyền nhất định trong xã hội nhƣ quyền tự do ngôn luận.
Đói nghèo là sự thiếu các cơ hội, thiếu quyền lực và khả năng dễ bị tổn thƣơng; Đói nghèo thực sự là là hiện tƣợng do rất nhiều nguyên nhân nhƣ vậy và cần 8 có chính sách toàn diện và chƣơng trình can thiệp nhằm thúc đẩy sự ấm no, và giúp họ ra khỏi đói nghèo. Tại Hội nghị về chống nghèo đói do Uỷ ban Kinh tế Xã hội Khu vực Châu Á- Thái Bình Dƣơng (ESCAP) tại Bangkok, Thái Lan vào tháng 9 năm 1993, các quốc gia trong khu vực đã thống nhất cao rằng: "Nghèo khổ là tình trạng một bộ phận dân cƣ không có khả năng thoả mãn những nhu cầu cơ bản của con ngƣời mà những nhu cầu ấy phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế xã hội, phong tục tập quán của từng vùng và những phong tục ấy đƣợc xã hội thừa nhận". Những nhu cầu cơ bản ấy bao gồm: ăn mặc, ở, y tế, giáo dục, văn hóa, đi lại và giao tiếp xã hội. Tuy vậy nghèo đói là một khái niệm động theo thời gian và không gian, do vậy việc phát triển hoàn thiện khái niệm về nghèo đói là một vấn đề tất yếu khách quan; Theo Amartya Kumar Sen, nhà Kinh tế học Ấn Độ (đoạt giải Nobel Kinh tế): để tồn tại, con ngƣời cần có những nhu cầu vật chất và tinh thần tối thiểu; dƣới mức tối thiểu này, con ngƣời sẽ bị coi là đang sống trong nghèo nàn.
Các khái niệm trên cho thấy sự thống nhất cao của các quốc gia, các nhà chính trị và các học giả cho rằng nghèo là một hiện tượng đa chiều, tình trạng nghèo cần được nhìn nhận là sự thiếu hụt/không được đáp ứng, không được thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người. Tuy vậy, việc nhận dạng và đo lường nghèo đa chiều cũng là vấn đề mới, cần được nghiên cứu một cách khoa học và có cơ sở thực tiễn. Nhận thức về đo lường nghèo đa chiều Nghèo đƣợc định nghĩa là sự thiếu hụt, không đáp ứng các nhu cầu cơ bản của cuộc sống con ngƣời, mà các nhu cầu cơ bản này phụ thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội, phong tục tập quán của từng địa phƣơng và sự phát triển kinh tế xã hội trong từng giai đoạn nhất định; chính vì lẽ đó mà theo thời gian đã có nhiều quan điểm khác nhau về cách thức đo lƣờng nghèo đói. Trong những năm trƣớc đây nghèo đói thƣờng đƣợc đo lƣờng thông qua thu nhập hoặc chi tiêu.
Chuẩn nghèo đƣợc xác định dựa trên mức chi tiêu đáp ứng 9 những nhu cầu tối thiểu và đƣợc qui ra bằng tiền; Ngƣời nghèo hay hộ nghèo là những đối tƣợng có mức thu nhập hoặc chi tiêu thấp hơn chuẩn nghèo. Cách thức đo lƣờng này đã duy trì trong thời gian dài và bắt đầu bộc lộ những hạn chế. Thứ nhất, một số nhu cầu cơ bản của con ngƣời không thể quy ra tiền (nhƣ tham gia xã hội, an ninh, vị thế xã hội, v.) hoặc không thể mua đƣợc bằng tiền (tiếp cận giao thông, thị trƣờng, đƣờng xá và các loại cơ sở hạ tầng khác, an ninh, môi trƣờng, một số dịch vụ y tế/giáo dục công v. Thứ hai, có những trƣờng hợp hộ gia đình có tiền nhƣng không chi tiêu vào việc đáp ứng những nhu cầu tối thiểu (do cả những lý do khách quan nhƣ không có sẵn dịch vụ hay lý do chủ quan nhƣ do tập tục văn hóa địa phƣơng hay do chính nhận thức của ngƣời dân).
Vì những hạn chế trên nếu chỉ sử dụng chuẩn nghèo thu nhập thay cho chi tiêu để đo lƣờng và xác định đối tƣợng nghèo đói sẽ dẫn đến bỏ sót đối tƣợng, nhận diện nghèo và phân loại đối tƣợng chƣa chính xác, từ đó chính sách hỗ trợ mang tính cào bằng và chƣa phù hợp với nhu cầu. Một phƣơng pháp đo lƣờng nghèo đa chiều có thể kết hợp nhiều tiêu chí khác nhau để nắm bắt đƣợc tính đa dạng và độ phức tạp của nghèo, qua đó cung cấp thông tin xây dựng những chính sách và chƣơng trình phù hợp cho giảm nghèo. Các chỉ tiêu đo lƣờng sẽ đƣợc lựa chọn sao cho phù hợp với xã hội và hoàn cảnh thực tế của quốc gia[4] Từ năm 2007, Alkire and Foster đã bắt đầu nghiên cứu về một cách thức đo lƣờng mới về nghèo đói, đơn giản nhƣng vẫn đáp ứng tính đa chiều của nghèo đói. Cách thức đo lƣờng này đã đƣợc UNDP sử dụng để tính toán chỉ số Nghèo đa chiều (MPI) lần đầu tiên đƣợc giới thiệu trong Báo cáo Phát triển con ngƣời năm 2010.
Chỉ số tổng hợp này đƣợc tính toán dựa trên 3 chiều nghèo cơ bản là nghèo về Y tế, nghèo về Giáo dục và nghèo về Điều kiện sống với 10 chỉ số về phúc lợi; Chuẩn nghèo đƣợc xác định bằng 1/3 tổng số thiếu hụt. Đã có một số quốc gia áp dụng phƣơng pháp đo lƣờng nghèo đa chiều để đo lƣờng và giám sát nghèo ở cấp quốc gia dựa trên khung phân tích của Alkire và Foster. Các tiêu chí sử dụng đo lƣờng trong MPI Chiều Tiêu chí 1.2 Tình trạng đi học (trẻ em) 2.1 Trẻ em tử vong 2.2 Tình trạng dinh dƣỡng 3. Điều kiện sống 3.2 Điều kiện vệ sinh 3.3 Nƣớc uống hợp vệ sinh 3.5 Nhiên liệu nấu ăn 3.6 Sở hữu tài sản (Nguồn: Báo cáo phát triển con người, UNDP, 2010) 2.
Đề xuất phương pháp đo lường nghèo đa chiều cho giai đoạn 2016-2020 ở nước ta 2. Nguyên tắc - Đo lƣờng nghèo đa chiều là phƣơng pháp mới đang đƣợc các tổ chức quốc tế, một số quốc gia trên thế giới nghiên cứu, chuyển đổi, chƣa có hình mẫu và quy định chung, vì vậy ở nƣớc ta, việc áp dụng phƣơng pháp này cần vận dụng để phù hợp với đặc điểm kinh tế- xã hội cụ thể của đất nƣớc. - Trong quá trình chuyển đổi phƣơng pháp tiếp cập đo lƣờng nghèo dựa trên thu nhập/ chi tiêu sang đo lƣờng nghèo đa chiều, và việc sử dụng chuẩn nghèo đa chiều và thay cho chuẩn nghèo chi tiêu/thu nhập cần có bƣớc đi thích hợp (chuyển đổi từng bƣớc hoặc sử dụng song hành trong một giai đoạn nhất định để cuối cùng đi đến áp dụng thống nhất chuẩn nghèo đa chiều và đo lƣờng nghèo đa chiều trên phạm vi quốc gia). - Phƣơng pháp tiếp cận đo lƣờng nghèo đa chiều đƣợc xây đƣợc trên cơ sở khoa học, có thể so sánh với quốc tế và khu vực.
Mục đích Đo lường quy mô nghèo đa chiều và mức độ nghèo đa chiều nhằm phục vụ cho việc theo dõi tiến trình giảm nghèo và đánh giá tác động của các chƣơng trình, 11 chính sách giảm nghèo và phát triển xã hội qua thời gian, giữa các vùng, các nhóm dân cƣ, đặc biệt là theo các chiều nghèo, đồng thời phục vụ cho hoạch định chƣơng trình, chính sách giảm nghèo một cách phù hợp nhất. Đo lƣờng và giám sát nghèo đa chiều có thể đƣợc tiến hành bời Bộ Lao động Thƣơng binh và Xã hội hoặc đƣợc tiến hành độc lập bởi cơ quan thống kê hoặc có sự phối hợp của hai cơ quan này và sử dụng các chuẩn nghèo đa chiều khách quan, đƣợc xây dựng trên cơ sở khoa học, nhằm giám sát và đánh giá sự thay đổi tình trạng nghèo qua thời gian, không gian và đối tƣợng, nhằm cung cấp thông tin cho hoạch định chính sách vĩ mô; Bộ Lao động Thƣơng binh và Xã hội hoặc cơ quan Thống kế sẽ chịu trách nhiệm công bố tỷ lệ nghèo hàng năm, giai đoạn của cả nƣớc cũng nhƣ từng địa phƣơng; Xác định đối tượng hộ nghèo thụ hưởng chính sách: đặc biệt là những hộ nghèo nhất và các thiếu hụt của họ để đặt mục tiêu, thiết lập ƣu tiên, xây dựng và thực hiện các chƣơng trình, chính sách giảm nghèo và an sinh xã hội hiệu quả, phù hợp với các đối tƣợng và nhu cầu khác nhau.