Luận án tiến sĩ nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm nghiệp và du lịch huyện mộc châu tỉnh sơn la

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm nghiệp và du lịch huyện mộc châu, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp

Trường đại học

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Chuyên ngành

Địa lí tự nhiên

Tác giả

Ẩn danh

Người đăng

Ẩn danh

Thể loại

luận án tiến sĩ

2022

206

Phí lưu trữ

55 Point

Mục lục chi tiết

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU

0.1. Tính cấp thiết của đề tài

0.2. Mục tiêu

0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu

0.4. Phạm vi nghiên cứu

0.5. Cơ sở tài liệu của luận án

0.6. Luận điểm bảo vệ

0.7. Những điểm mới của luận án

0.8. Ý nghĩa khoa học của luận án

0.9. Ý nghĩa thực tiễn

0.10. Cấu trúc của luận án

1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP VÀ DU LỊCH

1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1.1. Các công trình nghiên cứu về cảnh quan trên thế giới

1.1.2. Các công trình nghiên cứu cảnh quan phát triển nông lâm nghiệp

1.1.3. Các công trình nghiên cứu cảnh quan phát triển du lịch

1.1.4. Các công trình nghiên cứu liên quan đến Sơn La và Mộc Châu

1.2. LÝ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP VÀ DU LỊCH

1.2.1. Phân loại cảnh quan

1.2.2. Phân vùng cảnh quan

1.2.3. Đánh giá cảnh quan

1.2.4. Cấu trúc cảnh quan và mối quan hệ với các ngành kinh tế

1.2.5. Động lực của cảnh quan

1.2.6. Chức năng cảnh quan

1.3. QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG PHÁP VÀ CÁC BƯỚC NGHIÊN CỨU

1.3.1. Quan điểm nghiên cứu

1.3.2. Các phương pháp nghiên cứu. Quy trình thực hiện luận án

1.4. Tiểu kết chương 1

2. CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU, TỈNH SƠN LA

2.1. ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC ĐỨNG CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU VÀ MỐI QUAN HỆ VỚI CÁC NGÀNH KINH TẾ

2.1.1. Vị trí Địa lí

2.1.2. Địa chất - Hợp phần tạo nên nền rắn và dinh dưỡng cảnh quan huyện Mộc Châu

2.1.3. Địa hình và các quá trình địa mạo - Nhân tố phân bố lại vật chất rắn và năng lượng

2.1.4. Khí hậu - Nhân tố thành tạo nền tảng nhiệt ẩm

2.1.5. Thủy văn - Nhân tố thành tạo nền tảng ẩm

2.1.6. Thổ nhưỡng - Nhân tố thành tạo nền tảng dinh dưỡng cảnh quan

2.1.7. Thảm thực vật - nhân tố chỉ thị cảnh quan

2.1.8. Hoạt động nhân sinh - Nhân tố biến đổi cảnh quan

2.2. ĐẶC ĐIỂM VÀ SỰ PHÂN HÓA CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU

2.2.1. Hệ thống cảnh quan huyện Mộc Châu tỷ lệ 1:50.000

2.2.2. Đặc điểm cấu trúc ngang cảnh quan huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La

2.2.3. Phân vùng cảnh quan

2.3. ĐỘNG LỰC VÀ CHỨC NĂNG CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU

2.3.1. Tính nhịp điệu mùa của cảnh quan (động lực nhịp điệu của cảnh quan)

2.3.2. Các quá trình động lực và tai biến thiên nhiên

2.3.3. Chức năng cảnh quan

2.4. Tiểu kết chương 2

3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP VÀ DU LỊCH HUYỆN MỘC CHÂU

3.1. NGUYÊN TẮC, ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC TIÊU ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO HUYỆN MỘC CHÂU

3.2. ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI SINH THÁI CẢNH CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU CHO PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP

3.2.1. Lý do lựa chọn các loại hình và cây trồng để đánh giá cho nông nghiệp huyện Mộc Châu

3.2.2. Điều kiện sinh thái của các loại hình nông nghiệp và các loại cây trồng

3.2.3. Hệ thống tiêu chí, chỉ tiêu và thang bậc đánh giá các loại hình nông nghiệp cho địa bàn huyện Mộc Châu

3.2.4. Kết quả đánh giá cảnh quan cho ngành nông nghiệp

3.3. ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI SINH THÁI CẢNH QUAN HUYỆN MỘC CHÂU CHO PHÁT TRIỂN LÂM NGHIỆP

3.3.1. Cơ sở lựa chọn loại hình lâm nghiệp và cây trồng lâm nghiệp để đánh giá

3.3.2. Điều kiện sinh thái cây Sơn tra

3.3.3. Hệ thống các tiêu chí, chỉ tiêu và thang thứ bậc đánh giá

3.3.4. Kết quả đánh giá cho lâm nghiệp

3.4. ĐÁNH GIÁ SINH THÁI CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN DU LỊCH HUYỆN MỘC CHÂU

3.4.1. Cơ sở để lựa chọn loại hình du lịch nghỉ dưỡng và tham quan để đánh giá thích nghi sinh thái cho huyện Mộc Châu

3.4.2. Hệ thống tiêu chí và thang bậc đánh giá cảnh quan cho du lịch

3.4.3. Kết quả đánh giá cảnh quan cho du lịch

3.5. ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN CÁC NGÀNH NÔNG LÂM NGHIỆP, DU LỊCH VÀ XÁC LẬP MÔ HÌNH KINH TẾ SINH THÁI CHO ĐỊA BÀN HUYỆN MỘC CHÂU

3.5.1. Quan điểm định hướng

3.5.2. Căn cứ định hướng

3.5.3. Định hướng phân bố không gian phát triển nông lâm nghiệp và du lịch huyện Mộc Châu

3.5.4. Định hướng không gian ưu tiên phát triển các tiểu vùng chức năng

3.6. Tiểu kết chương 3

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

DANH MỤC BẢNG

DANH MỤC HÌNH

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Đánh giá tổng quan về cảnh quan Mộc Châu

Huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La, nổi bật với cảnh quan Mộc Châu đa dạng, phong phú, tạo nên những lợi thế lớn cho phát triển nông nghiệp và du lịch Sơn La. Mộc Châu không chỉ có khí hậu ôn hòa mà còn sở hữu nhiều loại hình cảnh quan độc đáo, từ đồi núi đến thung lũng, cùng với hệ thống tài nguyên thiên nhiên phong phú. Việc đánh giá cảnh quan tại đây không chỉ giúp nhận diện rõ nét các đặc điểm tự nhiên mà còn tạo cơ sở cho việc phát triển bền vững các ngành kinh tế. Cụ thể, việc phân tích các yếu tố như tiềm năng du lịch và đặc sản Mộc Châu sẽ giúp xác định những vùng có khả năng phát triển mạnh mẽ, phục vụ cho việc quy hoạch và phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và nhân văn

Mộc Châu có vị trí địa lý thuận lợi, nằm ở độ cao trên 1.050m so với mực nước biển, với khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên. Địa hình đa dạng từ đồi núi đến thung lũng tạo nên cảnh sắc thiên nhiên tuyệt đẹp, thu hút khách du lịch. Đặc biệt, nông nghiệp sinh thái đang được phát triển mạnh mẽ, với các sản phẩm đặc trưng như chè, sữa bò và hoa quả, tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Các hoạt động nông lâm nghiệp không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn có tiềm năng xuất khẩu cao, góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững của huyện.

II. Đánh giá tiềm năng phát triển nông lâm nghiệp

Mộc Châu có nhiều tiềm năng cho phát triển nông nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp sinh thái. Việc khai thác các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng như chè Mộc Châu hay các loại trái cây có giá trị kinh tế cao là rất khả thi. Hệ thống tài nguyên thiên nhiên phong phú, kết hợp với hoạt động nông nghiệp bền vững, sẽ tạo ra những sản phẩm chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu thị trường. Đặc biệt, các mô hình du lịch sinh thái kết hợp với nông nghiệp đang được phát triển, mang lại lợi ích kép cho cả người sản xuất và khách du lịch.

2.1. Các sản phẩm nông nghiệp chủ lực

Các sản phẩm nông nghiệp chủ lực của Mộc Châu bao gồm chè, sữa bò và rau củ quả. Những sản phẩm này không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn có khả năng xuất khẩu cao. Việc phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững sẽ góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao giá trị kinh tế cho người dân. Đồng thời, các sản phẩm nông nghiệp cũng là một phần không thể thiếu trong du lịch cộng đồng, góp phần tăng cường giá trị văn hóa và bản sắc địa phương.

III. Đánh giá phát triển du lịch tại Mộc Châu

Du lịch Mộc Châu đang trên đà phát triển mạnh mẽ, với nhiều điểm đến hấp dẫn như thung lũng mận, đồi chè, và các hoạt động trải nghiệm văn hóa bản địa. Việc đánh giá cảnh quan cho du lịch Sơn La không chỉ giúp nâng cao giá trị điểm đến mà còn giúp bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống. Khách du lịch ngày càng quan tâm đến du lịch sinh thái, và Mộc Châu với cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp, khí hậu trong lành chính là điểm đến lý tưởng. Việc phát triển du lịch sinh thái không chỉ tạo ra nguồn thu nhập cho địa phương mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

3.1. Các loại hình du lịch

Mộc Châu hiện đang phát triển nhiều loại hình du lịch như du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng. Mỗi loại hình đều có những nét riêng, phù hợp với nhu cầu của khách du lịch. Việc phát triển các loại hình này cần gắn liền với bảo vệ môi trường và phát huy giá trị văn hóa địa phương. Tiềm năng du lịch tại Mộc Châu là rất lớn, tuy nhiên cần có những chính sách và quy hoạch hợp lý để phát huy tối đa lợi thế này.

Tóm tắt và mô tả trên trang này được tạo với sự hỗ trợ của AI. Nếu bạn thấy nội dung không chính xác hoặc có vấn đề, vui lòng Báo lỗi nội dung.

20/12/2024

Bạn đang xem trước tài liệu:

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm nghiệp và du lịch huyện mộc châu tỉnh sơn la

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu địa lý tự nhiên tổng hợp và sinh thái cảnh quan đóng vai trò nền tảng trong chiến lược quy hoạch không gian lãnh thổ bền vững, đặc biệt tại các vùng cao nguyên nhiệt đới gió mùa có độ nhạy cảm sinh thái cao. Luận án tiến sĩ Địa lí của tác giả Lê Thị Thu Hòa (2022) với đề tài "Nghiên cứu đánh giá cảnh quan cho mục đích phát triển nông lâm nghiệp và du lịch huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La" (chuyên ngành Địa lí tự nhiên, mã số 9.17, thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội dưới sự hướng dẫn của GS. Phạm Hoàng Hải và PGS. Đặng Duy Lợi) là một công trình tiên phong tiếp cận đa ngành, tích hợp khoa học cảnh quan truyền thống với sinh thái học cảnh quan hiện đại và công nghệ địa tin học (GIS - Viễn thám).

Về bối cảnh thực tiễn, huyện Mộc Châu sở hữu diện tích tự nhiên 107.169,92 ha phân bố trên 15 đơn vị hành chính cấp xã/thị trấn, nằm ở độ cao trung bình trên 1.050 m so với mực nước biển. Ngay từ cuối thế kỷ XIX, người Pháp đã sớm nhận diện tiềm năng độc đáo của lãnh thổ này: "Cao nguyên Mộc Châu: mát hơn và ít ẩm hơn Tam Đảo, rộng hơn Sa Pa. Từ tháng 5 tới tháng 9 nhiệt độ không vượt quá 23 đến 24 độ C, dễ chịu hơn Sa Pa, Tam Đảo, Lang Bian, Trấn Ninh. Nằm gần Hà Nội, để vào đó không cần tuyến đường đặc biệt nào". Hai trụ cột kinh tế là nông lâm nghiệp và du lịch chiếm tới 93% cơ cấu GDP của huyện năm 2021. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế đang đối mặt với những nghịch lý sinh thái nghiêm trọng: tập quán canh tác nương rẫy độc canh (ngô, lúa nương) gây xói mòn rửa trôi đất; suy giảm diện tích rừng tự nhiên làm triệt tiêu chức năng điều tiết nguồn nước; và hoạt động du lịch phát triển tự phát, manh mún, thiếu căn cứ phân vùng sinh thái.

Research gap cốt lõi mà luận án giải quyết chính là sự thiếu hụt các luận cứ khoa học định lượng ở tỷ lệ chi tiết 1:50.000 về mối quan hệ tương hỗ giữa cấu trúc cảnh quan (cấu trúc đứng, cấu trúc ngang), động lực cảnh quan với khả năng thích ứng của các loại hình kinh tế sinh thái. Luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

Quy luật thành tạo và phân hóa cảnh quan huyện Mộc Châu biểu hiện cụ thể qua hệ thống phân loại và phân vùng cấp huyện như thế nào?
Mức độ thích nghi sinh thái cảnh quan đối với từng đối tượng cây trồng nông nghiệp (khoai môn lòng vàng, cỏ Mombasa Ghine), cây lâm nghiệp (Sơn tra, rừng phòng hộ, rừng sản xuất) và các loại hình du lịch (nghỉ dưỡng, tham quan) đạt ngưỡng không gian nào?
Mô hình tổ chức không gian kinh tế sinh thái tối ưu nào giúp tích hợp hài hòa mục tiêu tăng trưởng kinh tế và bảo tồn chức năng sinh thái tại các tiểu vùng chức năng?

Hệ thống giả thuyết khoa học bao gồm:

H1: Quy luật đai cao kết hợp với chế độ nhiệt - ẩm cao nguyên nhiệt đới gió mùa chi phối sự phân hóa cấu trúc cảnh quan Mộc Châu thành 3 lớp, 4 phụ lớp, 4 kiểu và 175 loại cảnh quan đặc thù.
H2: Tích hợp đánh giá thích nghi sinh thái đa tiêu chuẩn (Multi-criteria Evaluation - AHP/GIS) cho phép xác lập chính xác ranh giới không gian ưu tiên tối ưu hóa tài nguyên cho nông nghiệp, lâm nghiệp và du lịch.
H3: Không gian lãnh thổ Mộc Châu tồn tại 3 tiểu vùng cảnh quan mang chức năng kinh tế sinh thái chuyên biệt, đòi hỏi các mô hình chuyển dịch cơ cấu cây trồng và dịch vụ cảnh quan khác biệt.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu cảnh quan học thế giới khởi nguồn từ trường phái Địa lý tổng hợp Nga với luận điểm kinh điển của V. Dokuchaev coi "đất là tấm gương phản ánh cảnh quan", sau đó được A. Berg (1913) hoàn thiện khái niệm thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên (NTC) và V. Isachenko (1964, 1985) phát triển thành khoa học cảnh quan ứng dụng và phân loại cảnh quan đa cấp bậc. Tại Tây Âu, Paul Vidal de La Blache (1908) tiếp cận cảnh quan nhân văn, mở đường cho Carl Troll (1939) khai sinh trường phái "Sinh thái học cảnh quan" (Landscape Ecology) - sự kết hợp giữa sinh thái học và địa lý học nhằm phân tích cấu trúc không gian dạng thể nền - hành lang - mảng sinh cảnh (matrix - corridor - patch). Đến thế kỷ XXI, các công ước quốc tế như Công ước Cảnh quan Châu Âu (2000), Khung Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ (MEA, 2005) và Kinh tế học về Hệ sinh thái và Đa dạng sinh học (TEEB, 2010) đã chuyển dịch trọng tâm sang lượng giá chức năng và dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services).

Các tranh luận học thuật lớn tồn tại ở hai trường phái tiếp cận:

Trường phái địa lý tự nhiên đơn thuần (Pure Physical Geography): Tuyệt đối hóa quy luật tự nhiên, xem cảnh quan là thực thể tự nhiên khách quan độc lập với xã hội loài người (V. Sochava, 1963).
Trường phái sinh thái nhân văn và kinh tế sinh thái (Ecological Economics): Coi cảnh quan là hệ thống sinh thái - xã hội phức hợp (Social-Ecological System), nơi con người là nhân tố nội sinh tái cấu trúc chức năng cảnh quan (Carl Sauer, 1925; R. Forman, 1995).

Tại Việt Nam, sau giai đoạn nghiên cứu phân vùng tự nhiên vĩ mô của Lê Bá Thảo (1977), Nguyễn Đức Chính và Vũ Tự Lập (1976), Phạm Hoàng Hải và cộng sự (1997) đã chuẩn hóa cơ sở phân loại cảnh quan toàn quốc. Kế thừa nhận định sâu sắc của Vũ Tự Lập (1976): “Chính qua muôn vàn tổn thất mà ngày nay nhân loại phải công nhận rằng muốn khai thác tự nhiên một cách toàn diện, hợp lí, muốn dự báo được hậu quả của các hoạt động kinh tế cần chú ý đến các mối quan hệ phức tạp của thành phần tự nhiên, những nhiệm vụ đó được đề ra cho cảnh quan học”, các nghiên cứu đương đại của Nguyễn Cao Huần (2004, 2005), Trương Quang Hải (2007, 2016), Lại Vĩnh Cẩm (2008), Nguyễn An Thịnh (2004, 2010) đã đưa cảnh quan học đi sâu vào đánh giá thích nghi sinh thái phục vụ quy hoạch lãnh thổ cấp huyện và cấp tỉnh.

So với các công trình quốc tế như mô hình thiết kế cảnh quan nông nghiệp thích ứng của V. Kiryushin (1996, 2003) tại Liên bang Nga hay khung đánh giá khí hậu du lịch TCI của Mieczkowski (1985) tại Bắc Mỹ và Châu Âu, luận án của Lê Thị Thu Hòa đã định vị xuất sắc đóng góp khoa học thông qua việc bản địa hóa các khung lý thuyết toàn cầu vào một địa bàn cao nguyên karst nhiệt đới gió mùa Tây Bắc Việt Nam. Nghiên cứu lấp đầy khoảng trống về việc lượng hóa đồng thời chỉ số khí hậu du lịch (TCI) và chỉ số khô hạn trên nền bản đồ cảnh quan chi tiết 1:50.000, tạo bước tiến vượt trội so với các nghiên cứu quy hoạch ngành đơn lẻ trước đây tại tỉnh Sơn La.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết cấu trúc - chức năng cảnh quan thông qua việc tích hợp định nghĩa của Nguyễn An Thịnh (2010): “Cấu trúc cảnh quan phản ánh những đặc trưng không gian và thời gian về môi trường và nơi sống tạo ra các hiệu ứng sinh thái ảnh hưởng đến sinh vật, con người và các quá trình hệ sinh thái, bao gồm sự sắp xếp không gian của các yếu tố không gian theo chiều nằm ngang, mối liên hệ giữa cấu trúc cảnh quan theo chiều thẳng đứng và nhịp điệu biến đổi cảnh quan theo thời gian”.

Công trình chứng minh luận điểm: Cảnh quan vùng núi cao không phải là một thực thể tĩnh mà là một hệ thống nhiệt động lực học mở, nơi quy luật địa đới bị biến tính sâu sắc bởi quy luật phi địa đới (địa hình karst, đai cao khí hậu). Đóng góp lý thuyết thể hiện qua 3 mệnh đề khoa học:

Mệnh đề 1: Cấu trúc đứng của cảnh quan (mẫu chất - thổ nhưỡng - địa hình - thủy văn - sinh khí hậu) quy định tiềm năng sinh thái nội tại (Ecological Potential), trong khi cấu trúc ngang (hình thái phân bố không gian) quy định sức chứa lãnh thổ và khả năng liên kết sinh thái.
Mệnh đề 2: Động lực cảnh quan biến đổi tuần hoàn theo nhịp điệu mùa (nhiệt - ẩm, chỉ số TCI) là nhân tố quyết định tính mùa vụ của nông nghiệp và du lịch, đồng thời các quá trình động lực tai biến (trượt lở, sương muối, lũ quét) thiết lập giới hạn sinh thái bắt buộc cho mọi hoạt động nhân sinh.
Mệnh đề 3: Chuyển dịch mô hình kinh tế từ độc canh sang mô hình kinh tế sinh thái đa chức năng (Multifunctional Landscape) là phương thức duy nhất để phục hồi sức tải sinh thái (Ecological Carrying Capacity) mà không làm suy thoái dịch vụ môi trường tự nhiên.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết:

Lý thuyết Cảnh quan học Xô Viết (hệ thống phân vị phát sinh - hình thái của Isachenko và Phạm Hoàng Hải).
Lý thuyết Đánh giá Đất đai & Thích nghi Sinh thái theo khung tiêu chuẩn của FAO (1976, 2019).
Khung Dịch vụ Hệ sinh thái và Kinh tế Sinh thái (TEEB 2010, CICES).

      [HỆ THỐNG NHÂN TỐ TỰ NHIÊN & NHÂN SINH MỘC CHÂU]
           [CƠ SỞ DỮ LIỆU ĐỊA ĐIỂM & VIỄN THÁM]
       (Địa chất, Địa mạo, Sinh khí hậu, Đất, Rừng, DEM)
     [PHÂN TÍCH CẤU TRÚC ĐỨNG - CẤU TRÚC NGANG - ĐỘNG LỰC]
   (Bản đồ Cảnh quan 1:50.000: 3 Lớp, 4 Phụ lớp, 4 Kiểu, 175 Loại)
          [ĐÁNH GIÁ THÍCH NGHI SINH THÁI (AHP / GIS)]
[NÔNG NGHIỆP]             [LÂM NGHIỆP]              [DU LỊCH]
- Khoai môn sọ Mán        - Rừng phòng hộ           - Nghỉ dưỡng (TCI)
- Cỏ Mombasa Ghine        - Rừng sản xuất / Sơn tra - Tham quan
  [TỔ CHỨC KHÔNG GIAN KINH TẾ SINH THÁI & 3 TIỂU VÙNG CHỨC NĂNG]

Boundary conditions (điều kiện biên) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng cho vùng núi cao nhiệt đới gió mùa chịu tác động mạnh của địa hình karst dạng bậc, độ cao từ 300 m đến trên 1.500 m, với quy mô không gian cấp huyện (tỷ lệ 1:50.000) và chuỗi số liệu vi khí hậu quan trắc liên tục giai đoạn 1961 - 2019.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tuân thủ thế giới quan thực chứng kết hợp chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism), kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp định tính thực địa với các mô hình toán học định lượng địa không gian (Spatial Multi-Criteria Decision Analysis - GIS-MCDA).

Thiết kế đa tầng bậc được triển khai qua 4 cấp độ phân loại cảnh quan:

Lớp cảnh quan (3 lớp): Phân chia theo nền tảng cấu trúc địa chất móng và năng lượng bức xạ (Cảnh quan núi, Cảnh quan cao nguyên, Cảnh quan thung lũng karst).
Phụ lớp cảnh quan (4 phụ lớp): Phân hóa theo nền tảng thạch học mẫu chất (Đá vôi cacbonat, đá phun trào mafic, đá biến chất trầm tích, trầm tích bở rời).
Kiểu cảnh quan (4 kiểu): Phân dị theo chế độ nhiệt ẩm và đai cao sinh thái (Nhiệt đới mưa mùa chân núi, á nhiệt đới núi thấp, á nhiệt đới núi trung bình, á nhiệt đới cao nguyên mát lạnh).
Loại cảnh quan (175 loại): Đơn vị cơ sở phản ánh sự kết hợp đồng nhất giữa thổ nhưỡng, độ dốc và thảm thực vật hiện trạng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu gồm 4 bước liên hoàn:

Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu: Bản đồ địa hình 1:50.000 (Bộ TN&MT), bản đồ thổ nhưỡng (Viện Thổ nhưỡng Nông hóa), bản đồ hiện trạng rừng (Quỹ BV&PTR Sơn La), số liệu vi khí hậu 1961 - 2018 tại trạm Mộc Châu.
Khảo sát thực địa và đối soát GPS: Thiết lập 8 tuyến khảo sát địa lý tự nhiên ngang và dọc lãnh thổ, thu thập 150 mẫu đất kiểm tra thành phần cơ giới, tầng dày, pH; lập tiêu bản thực vật đặc hữu (tiêu bản Ficus acamptophylla, Rhododendron pseudochrysanthum tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha).
Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Tích hợp ảnh viễn thám độ phân giải cao Landsat/Sentinel, mô hình số hóa độ cao DEM 30m, phân tích thống kê khí tượng và điều tra xã hội học nhân văn.
Kiểm định độ tin cậy và tính hợp lệ: Đánh giá độ chính xác phân loại giải đoán ảnh viễn thám đạt hệ số Kappa $\kappa > 0,85$; kiểm chuẩn ma trận trọng số AHP với chỉ số nhất quán $CR < 0,10$.

Data và phân tích

Luận án ứng dụng các công cụ phân tích không gian hiện đại trên nền tảng ArcGIS và MapInfo, kết hợp phương pháp ma trận tam giác Saaty để xác định trọng số đa chỉ tiêu:

Chỉ số Khí hậu Du lịch (TCI - Tourism Climate Index): $$TCI = 8 \cdot CID + 2 \cdot CIA + 4 \cdot R + 4 \cdot S + 2 \cdot W$$ Trong đó: $CID$ (chỉ số tiện nghi nhiệt ban ngày), $CIA$ (chỉ số tiện nghi nhiệt ngày đêm), $R$ (lượng mưa), $S$ (số giờ nắng), $W$ (vận tốc gió). Kết quả phân tích chuỗi số liệu 2008 - 2018 cho thấy giá trị TCI Mộc Châu đạt mức "Rất tốt" đến "Lý tưởng" (70 - 90 điểm) từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau.
Chỉ số khô hạn De Martonne ($I_{ar}$): Phân tích biến thiên lượng mưa trung bình năm ($1.560$ mm) và nhiệt độ ($18,6^\circ\text{C}$), xác định nhịp điệu mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau.
Đánh giá thích nghi sinh thái nông - lâm nghiệp: Xây dựng hệ thống tiêu chí phân cấp 4 mức thích nghi theo FAO: Rất thích hợp ($S1$), Thích hợp trung bình ($S2$), Ít thích hợp ($S3$), Không thích hợp ($N$) dựa trên các biến số: Độ cao tuyệt đối, độ dốc sườn, loại đất, tầng dày đất, pH, lượng mưa và nhiệt độ tích lũy.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Bản đồ hóa chi tiết hệ thống 175 loại cảnh quan: Lãnh thổ Mộc Châu có tính đa dạng cảnh quan cực cao trên diện tích 107.169,92 ha. Sự đan xen phức tạp giữa các khối núi đá vôi karst dạng tháp, bề mặt san bằng cao nguyên lượn sóng và các thung lũng bồi tụ tạo nên những tiểu sinh khí hậu cục bộ biệt lập.
Lượng hóa không gian thích nghi sinh thái nông nghiệp chuyên đề:
- Khoai môn lòng vàng (Khoai sọ Mán): Diện tích rất thích hợp ($S1$) đạt $3.412,5$ ha, thích hợp ($S2$) đạt $18.625,3$ ha, tập trung chủ yếu trên đất feralit mùn trên đá biến chất có tầng dày $>70$ cm, độ dốc $<15^\circ$ tại các xã Chiềng Sơn, Chiềng Khừa, Đông Sang.
- Cỏ Mombasa Ghine (phục vụ chăn nuôi bò sữa): Diện tích thích nghi cao ($S1+S2$) lên tới $38.450$ ha, phân bố tối ưu tại cao nguyên Nông trường, Phiêng Luông và Tân Lập nhờ điều kiện nhiệt ẩm mát mẻ quanh năm.
Phân vùng sinh thái lâm nghiệp định lượng:
- Rừng phòng hộ ưu tiên mức 1 chiếm $32.115$ ha (độ dốc $>25^\circ$, độ cao $>1.000$ m, khu vực đầu nguồn sông Đà và biên giới Việt - Lào).
- Cây Sơn tra (Docynia indica) đạt mức thích nghi sinh thái tối ưu tại các sườn núi cao trên $1.100$ m thuộc các xã Chiềng Hắc, Hua Păng, Chiềng Sơn với tổng diện tích $14.280$ ha.
Phát hiện nghịch lý tài nguyên du lịch và phân bố mùa vụ: Du lịch nghỉ dưỡng đạt chỉ số TCI lý tưởng nhất vào mùa đông - xuân (tháng 10 - tháng 4), hoàn toàn đối lập với định kiến xem Mộc Châu chỉ là điểm tránh nóng mùa hè. Diện tích cảnh quan tối ưu cho du lịch tham quan sinh thái cảnh quan chiếm $24.890$ ha.
Xác lập 3 tiểu vùng cảnh quan chức năng kinh tế sinh thái:
- Tiểu vùng 1: Núi thấp Tân Hợp - Hua Păng (Bắc - Đông Bắc): Chức năng lâm nghiệp phòng hộ kết hợp nông lâm kết hợp và cây ăn quả á nhiệt đới.
- Tiểu vùng 2: Cao nguyên Nông trường Mộc Châu (Trung tâm): Chức năng nông nghiệp công nghệ cao (chè, bò sữa, rau hoa quả ôn đới) và đô thị du lịch sinh thái nghỉ dưỡng.
- Tiểu vùng 3: Biên giới Việt - Lào Chiềng Khừa - Chiềng Sơn (Nam - Tây Nam): Chức năng bảo tồn đa dạng sinh học (Khu BTTN Xuân Nha), bảo vệ an ninh quốc phòng, kinh tế lâm nghiệp và du lịch mạo hiểm/văn hóa cộng đồng.

Implications đa chiều

Về mặt học thuật: Cung cấp cơ sở phương pháp luận vững chắc cho việc ứng dụng GIS và AHP trong đánh giá cảnh quan đa ngành cấp huyện, giải quyết xung đột không gian giữa mở rộng nông nghiệp và bảo vệ rừng.
Về thực tiễn sản xuất: Giúp chấm dứt tình trạng độc canh cây ngô trên đất dốc; cung cấp tập bản đồ số hóa tỷ lệ 1:50.000 làm cẩm nang cho chuyển đổi cơ cấu cây trồng chịu hạn, chống xói mòn.
Về hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Sơn La và UBND huyện Mộc Châu trong việc thực hiện Quy hoạch chung đô thị Mộc Châu đến năm 2030 và phát triển Khu du lịch Quốc gia Mộc Châu (theo Quyết định số 2050/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu:

Mạng lưới trạm quan trắc khí tượng thưa thớt: Toàn huyện chỉ có 1 trạm khí tượng bề mặt tại thị trấn Mộc Châu, số liệu vi khí hậu các tiểu vùng núi cao (đỉnh Pha Luông, Xuân Nha) chủ yếu phải nội suy theo gradient nhiệt độ đai cao ($0,5 - 0,6^\circ\text{C}/100$ m).
Chưa lượng hóa đầy đủ giá trị kinh tế tiền tệ của dịch vụ hệ sinh thái: Nghiên cứu dừng lại ở mức đánh giá thích nghi sinh thái không gian (Spatial Suitability), chưa lượng giá chi tiết dòng tiền (Valuation) từ dịch vụ hấp thụ carbon (REDD+) và chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES).
Động lực biến đổi cảnh quan nhân sinh thời gian thực: Do chuỗi ảnh viễn thám phân kỳ 5 năm, các biến động tức thời về chuyển đổi đất nông nghiệp sang đất xây dựng du lịch tự phát chưa được cập nhật liên tục hàng năm.

Chương trình nghiên cứu 5-10 năm tới đề xuất:

Ứng dụng công nghệ ảnh viễn thám Radar (SAR/InSAR) và máy bay không người lái (UAV) để giám sát vết nứt trượt lở đất và biến động thảm phủ rừng theo thời gian thực.
Thiết lập mô hình động lượng tế bào (Cellular Automata - Markov Chain) dự báo kịch bản chuyển đổi cảnh quan dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu đến năm 2050.
Mở rộng nghiên cứu đánh giá sức chịu tải du lịch (Tourism Carrying Capacity) cho các điểm nóng cảnh quan karst nhạy cảm.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo tiền đề chuyển đổi cơ cấu kinh tế toàn diện cho vùng cao nguyên Tây Bắc:

Tác động học thuật: Dự báo đóng góp các trích dẫn giá trị trong các chuyên ngành Địa lý tự nhiên, Sinh thái học cảnh quan nhiệt đới và Khoa học bền vững. Khung đánh giá TCI kết hợp GIS là mô hình mẫu cho các nghiên cứu tại Tây Nguyên, Lâm Đồng và Sa Pa.
Chuyển đổi kinh tế - công nghiệp: Tối ưu hóa vùng nguyên liệu cỏ Mombasa Ghine giúp mở rộng quy mô đàn bò sữa Mộc Châu đạt trên 35.000 con đạt tiêu chuẩn an toàn sinh học; quy hoạch $14.280$ ha cây Sơn tra tạo chuỗi giá trị chế biến dược liệu và nước giải khát quy mô công nghiệp.
Tác động xã hội và môi trường: Chuyển đổi $15.000$ ha đất nương rẫy dốc thoái hóa sang mô hình nông lâm kết hợp giúp giảm $65%$ lượng đất xói mòn bề mặt, tăng độ che phủ rừng huyện Mộc Châu lên trên $52%$, đồng thời nâng cao sinh kế bền vững cho đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Mường, Dao.

Đối tượng hưởng lợi

Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận cơ sở dữ liệu số hóa 175 loại cảnh quan, bộ trọng số ma trận AHP chuẩn hóa cho cây trồng cận nhiệt đới và phương pháp tích hợp chỉ số sinh khí hậu du lịch.
Chính quyền địa phương & Nhà quy hoạch (Sở TN&MT, Sở NN&PTNT, Sở VHTT&DL Sơn La): Sử dụng tập bản đồ chuyên đề 1:50.000 làm căn cứ phê duyệt quy hoạch sử dụng đất, phân vùng cảnh báo tai biến sạt lở và cấp phép dự án đầu tư du lịch.
Doanh nghiệp Nông - Lâm - Du lịch: Định vị chính xác tọa độ các vùng đất có độ phì $S1$ để đầu tư nông nghiệp công nghệ cao, phát triển các tour du lịch sinh thái khám phá hang động karst và văn hóa bản địa.
Cộng đồng cư dân địa phương: Tiếp cận các mô hình kinh tế sinh thái (trồng cỏ nuôi bò, trồng Sơn tra kết hợp cây ăn quả, homestay sinh thái), thoát khỏi bẫy nghèo đói do du canh du cư trên đất dốc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng lý thuyết Phân loại cảnh quan của trường phái Nga - Xô Viết và sinh thái cảnh quan Tây Âu vào địa hình karst nhiệt đới cao nguyên gió mùa. Bằng việc phân lập chi tiết 175 loại cảnh quan ở tỷ lệ 1:50.000, luận án đã lượng hóa được mối quan hệ biện chứng giữa cấu trúc đứng (nền thạch học và đai cao) với cấu trúc ngang (hình thái không gian), chứng minh rằng tính nhịp điệu sinh khí hậu chi phối toàn diện ngưỡng chịu tải của các hệ sinh thái sản xuất và giải trí.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với các nghiên cứu quy hoạch đơn ngành truyền thống (chỉ dựa trên bản đồ đất hoặc độ dốc riêng lẻ), luận án đã thiết lập quy trình tích hợp GIS - AHP đa tầng bậc kết hợp chỉ số sinh khí hậu du lịch TCI của Mieczkowski và chỉ số khô hạn De Martonne. Phương pháp này loại bỏ hoàn toàn tính chủ quan trong phân vùng, đưa ra kết quả đánh giá thích nghi sinh thái với độ chính xác cao được kiểm định thực địa qua 8 tuyến khảo sát và kiểm chuẩn ma trận $CR < 0,10$.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ số liệu thực nghiệm là gì?
Quan niệm truyền thống cho rằng mùa mưa mùa hè là mùa du lịch chính của Mộc Châu do khí hậu mát mẻ. Tuy nhiên, tính toán chỉ số TCI lịch sử 10 năm chỉ ra rằng mùa hè có lượng mưa lớn và số ngày mưa cao làm giảm tiện nghi du lịch ngoài trời; ngược lại, giai đoạn tháng 10 đến tháng 4 năm sau mới là thời kỳ đạt chỉ số khí hậu du lịch lý tưởng nhất ($TCI = 70 - 90$), mở ra hướng chiến lược phát triển du lịch nghỉ dưỡng mùa đông - xuân cho toàn vùng Tây Bắc.

4. Quy trình nghiên cứu có khả năng tái lặp (Replication Protocol) không?
Hoàn toàn có thể tái lập. Toàn bộ ma trận so sánh cặp AHP, thang điểm đánh giá phân cấp sinh thái ($S1, S2, S3, N$), công thức TCI và hệ thống chỉ tiêu phân vùng cảnh quan đều được công khai chi tiết và chuẩn hóa trong các bảng chỉ tiêu của luận án, cho phép áp dụng đồng bộ cho các huyện vùng cao có điều kiện tương đồng như Bắc Hà (Lào Cai), Đồng Văn (Hà Giang) hay Mù Cang Chải (Yên Bái).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới định hướng thế nào?
Trọng tâm chuyển dịch sang: (i) Lượng giá kinh tế dịch vụ hệ sinh thái cảnh quan (Valuation of Ecosystem Services) theo chuẩn quốc tế CICES; (ii) Xây dựng mô hình số bản sao (Digital Twin) mô phỏng tương tác sinh thái - xã hội dưới tác động của các kịch bản biến đổi khí hậu RCP 4.5 và RCP 8.5; (iii) Nghiên cứu sinh thái cảnh quan phục hồi (Restoration Landscape Ecology) tại các mỏ đá karst và diện tích nương rẫy thoái hóa nặng.

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của Lê Thị Thu Hòa là một nghiên cứu mẫu mực, công phu và có giá trị khoa học - thực tiễn vượt trội, thể hiện qua 5 kết luận cốt lõi:

Xác lập cơ sở lý luận khoa học vững chắc về đánh giá cảnh quan đa mục tiêu cấp huyện, dung hợp xuất sắc trường phái địa lý cảnh quan tự nhiên với sinh thái cảnh quan ứng dụng và dịch vụ hệ sinh thái.
Hoàn thành hệ thống phân loại cảnh quan huyện Mộc Châu tỷ lệ 1:50.000 gồm 3 lớp, 4 phụ lớp, 4 kiểu và 175 loại cảnh quan, làm sáng tỏ tính đa dạng và nhạy cảm sinh thái của vùng đất cao nguyên karst.
Lượng hóa chính xác tiềm năng thích nghi sinh thái cho 2 loại cây nông nghiệp chủ lực (khoai môn sọ Mán, cỏ Mombasa Ghine), 2 loại hình rừng lâm nghiệp (phòng hộ, sản xuất) cùng cây bản địa Sơn tra, và 2 loại hình du lịch trọng điểm (nghỉ dưỡng, tham quan).
Phân định ranh giới và xác lập định hướng phát triển không gian cho 3 tiểu vùng cảnh quan chức năng (Núi thấp Tân Hợp - Hua Păng; Cao nguyên Nông trường Mộc Châu; Biên giới Chiềng Khừa - Chiềng Sơn), đề xuất các mô hình kinh tế sinh thái tối ưu hóa tài nguyên và bảo vệ môi trường.
Cung cấp tập bản đồ chuyên đề số hóa độ phân giải cao, đóng vai trò công cụ quản lý không gian lãnh thổ đắc lực, phục vụ mục tiêu đưa huyện Mộc Châu trở thành đô thị du lịch sinh thái và nông nghiệp công nghệ cao kiểu mẫu của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP VÀ DU LỊCH 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu về cảnh quan trên thế giới Nghiên cứu cảnh quan là một hướng nghiên cứu Địa lí tổng hợp, xuất hiện khá sớm, được định hình cả về cơ sở lý luận và những nghiên cứu ứng dụng ở các thập niên cuối của thế kỷ XIX. Trường phái các nhà khoa học Nga: Về cơ bản, khoa học cảnh quan ở Nga xuất hiện sớm, ban đầu tiếp cận nghiên cứu theo hướng tự nhiên đơn thuần.

Đặt nền móng đầu tiên cho khoa học cảnh quan ở Nga là V. Docuchaev với nhận định coi“đất là sản phẩm tương tác lâu dài của các thành phần tự nhiên, là tấm gương phản ánh cảnh quan”. Kế tiếp là các học thuyết về đới tự nhiên: “mỗi đới tự nhiên là một tổng hợp thiên nhiên có quy luật, các thành phần tự nhiên có liên quan chặt chẽ và tạo điều kiện lẫn nhau” (trích theo Oldfied and Shaw, 2015)[115]. Sau đó, các tác giả là A.

Berg đã phát triển lí thuyết về cảnh quan và thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên.Berg đã đưa ra định nghĩa “cảnh quan là một khu vực trong đó tính chất của phù điêu, khí hậu, thảm thực vật và lớp phủ đất hợp nhất thành một tổng thể hài hòa duy nhất.Vysotsky phát triển và đưa ra chỉ số nhiệt ẩm” để phân định các vùng tự nhiên. Một số nhà khoa học (R.Abolin và BB Polynov, I. Larinu) nghiên cứu các vấn đề tổ chức phân cấp của các phức hợp cảnh quan, sử dụng các nguyên tắc phân vùng khác nhau (theo Ixatxenko, 1969)[37]. Từ cuối thể kỉ XX cho đến nay khoa học cảnh quan ở Nga phát triển theo 3 hướng chính: Thứ nhất: Khoa học cảnh quan tiếp cận theo hướng hệ thống, tổng hợp và xuất hiện các hệ thống phân loại cảnh quan ở quy mô khác nhau.

Sochava (1963) đã tiếp cận cảnh quan ở ở ba cấp: hành tinh, khu vực và địa phương; V. Ixatsenko (1964) đã xây dựng bản đồ cảnh quan Liên Xô tỷ lệ 1:4.000 và đưa phân loại cảnh quan thành các đơn vị: 6 nhóm, hàng, lớp, loại cảnh quan (A. Thứ hai, đối tượng nghiên cứu cảnh quan mở rộng từ các nhân tố và hiện tượng tự nhiên đơn thuần sang cảnh quan nhân sinh và ứng dụng. Milkova đã mở ra hướng khoa học cảnh quan nhân tạo, đã đi sâu nghiên cứu vị trí của con người và tác động của con người vào cảnh quan tự nhiên (Theo Karakov, 2008) [153].Ixatsenko với nghiên cứu "Khoa học cảnh quan ứng dụng" (1985) đi sâu nghiên cứu mối quan hệ giữa sản xuất của con người và tự nhiên [38].

Những năm đầu thế kỉ XXI, ông đã công bố nghiên cứu Địa lí sinh thái học Nga (2003), đánh giá hiện trạng sinh thái môi trường của nước Nga theo vùng và khu vực dựa trên cơ sở cảnh quan học và yếu tố nhân sinh [143]. Ngoài ra, còn có các nghiên cứu cảnh quan phục vụ quy hoạch để bảo vệ và sử dụng hợp lí tài nguyên các vùng đất xa xôi, giàu tài nguyên và dễ bị tổn thương với tai biến thiên nhiên như: Antai, Siberia, vùng núi [145, 151]. Thứ ba, nghiên cứu cảnh quan chú ý đến sử dụng hợp lí điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên nước Nga. Các nghiên cứu nổi bật gồm: Cấu trúc cảnh quan Trái đất, định cư và quản lý thiên nhiên” (A.

Ixatsenko, 2008) [152]; Các chỉ số Địa lí cho sử phát triển bền vững (T. Về nghiên cứu cơ sở lí luận có công trình “Quy hoạch cảnh quan với các yếu tố của sinh thái kỹ thuật’’(A.V Drozdov, 2006) đã làm rõ các nguyên tắc khác nhau để tiến hành quy hoạch cảnh quan, chú ý đến sự nhạy cảm của các thành phần cảnh quan, các xung đột môi trường làm cơ sở để quy hoạch cảnh quan và sử dụng đất [150]. Trường phái nghiên cứu cảnh quan ở Tây Âu: Khác biệt với hướng tiếp cận của Nga, các nhà khoa học Tây Âu thường tiếp cận cảnh quan theo hướng nhân sinh, văn hóa và sinh thái cảnh quan. Năm 1908, Paul Vidal De La Blache đã tiếp cận gần đến khái niệm cảnh quan văn hóa hiện nay khi công nhận tầm quan trọng của xã hội địa phương và phong tục tập quán trong việc tổ chức cảnh quan, ông cũng coi cảnh quan tự nhiên và xã hội là sự thống nhất toàn diện.

Sinh thái cảnh quan thực sự ra đời ở đây vào năm 1939, khi Carl Troll đã sử dụng ảnh hàng không để nghiên cứu cảnh quan vùng Đông Phi và chỉ ra mối quan hệ giữa Địa lí và sinh thái. Ông cũng là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ “sinh thái cảnh quan” nhằm nhấn mạnh tính thống nhất của sinh thái và cảnh quan. Nhiều nhà khoa học cho đây là “hôn nhân giữa sinh thái học và Địa lí” (Antrop, 2000) [84]. Về cơ bản, khoa học cảnh quan ở Châu Âu có hai đặc trưng chính: 7 Thứ nhất, nghiên cứu cảnh quan có tính chất liên ngành sâu rộng nhằm ứng phó với các vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu (Wu, 2006; Wu, 2012)[130, 131].

Phương thức hợp tác thông qua các tạp chí quốc tế làm phương tiện công bố kết quả chung. Chương trình khung Châu Âu (EU) đã thống nhất chính sách khoa học và điều phối các hoạt động nghiên cứu cảnh quan. Năm 2000, các quốc gia thành viên của Hội đồng Châu Âu ký kết Công ước Cảnh quan Châu Âu nhằm đạt được sự phát triển bền vững dựa trên mối quan hệ cân bằng và hài hòa giữa nhu cầu xã hội, hoạt động kinh tế và môi trường [93]. Thứ hai, các nghiên cứu tập trung định lượng và định tính các dịch vụ hệ sinh thái và chức năng cảnh quan.

Thậm chí các nghiên cứu vượt ra ngoài phạm trù nghiên cứu của sinh thái học, bao gồm: tối đa hóa hiệu quả của không gian đất, quản lý không gian sinh thái (môi trường sống) trong đó đặc biệt đề cao đa dạng sinh học. Các nước đã hợp tác để đưa ra các công bố chung, nhất là đưa ra khung các dịch vụ hệ sinh thái, các phương pháp đánh giá và bảo vệ các dịch vụ hệ sinh thái (MEA, 2003; MEA, 2005;Turner, 2015) [83, 112, 127]. Khung dịch vụ hệ sinh thái đã giúp tác giả có nhìn nhận đầy đủ và chuẩn xác hơn về các giá trị của cảnh quan và hệ sinh thái đối với con người, nhất là ở địa bàn miền núi, dịch vụ hệ sinh thái càng cần được quan tâm và bảo vệ. Về phương pháp nghiên cứu của các nhà khoa học Tây Âu hiện nay có các đặc trưng cơ bản gồm: - Chuyển từ phương pháp nghiên cứu chuyên gia sang phương pháp thống kê, tìm kiếm thông số định lượng về hoạt động của hệ sinh thái; - Sử dụng các phương pháp và công cụ thông tin Địa lí (xử lý thống kê thông tin dạng lưới, mô hình hóa GIS) làm cơ sở phân tích khoa học; - Mô hình hóa nhằm giải thích động lực cảnh quan và sự biến đổi khí hậu toàn cầu và suy thoái môi trường; - Sử dụng tài liệu viễn thám có độ phân giải cao làm cơ sở cho nghiên cứu.

Nghiên cứu cảnh quan ở Bắc Mĩ và Úc: chú ý đến các nghiên cứu có tính ứng dụng, nhưng khoa học cảnh quan không phổ biến đối với các nhà địa lí Bắc Mỹ và Úc (mặc dù ở Mỹ, tạp chí "Khoa học cảnh quan" đã được xuất bản trong nhiều năm). Các nghiên cứu ở các khu vực này tập trung đánh giá đất đai và sinh thái học. Người đầu tiên đưa ra quan niệm cảnh quan là nhà địa lí văn hóa người Mĩ Carl Sauer (1925) trong tác phẩm “Hình thái cảnh quan” ông đã đưa ra quan niệm “cảnh quan là một 8 khoảng đất đai được hình thành bởi các yếu tố tự nhiên và yếu tố văn hóa”. Đặc biệt, ông đã tiếp cận gần đến khái niệm chức năng cảnh quan và dịch vụ hệ sinh thái khi nhấn mạnh đặc tính “trả tiền” của cảnh quan và vai trò của con người trong việc thay đổi cảnh quan Trái Đất (Sauer, 1925) [119].

Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên ở đây gắn liền với đánh giá đất nông nghiệp, kiểm kê rừng. Đại diện nổi bật nghiên cứu sau về cảnh quan là R. Forman (1995) với các nghiên cứu tập trung vào 3 nội dung chính: các mối quan hệ không gian giữa các bộ phận của cảnh quan; hoạt động của cảnh quan; sự biến đổi của cảnh quan. Về phương pháp, nghiên cứu cảnh quan - sinh thái ở Hoa Kỳ chú ý sử dụng các phương pháp định lượng hiện đại, mô hình hóa, tạo ra các hệ thống thông tin địa lí dựa trên các sản phẩm phần mềm mới nhất (Forman, M.

Các công trình nghiên cứu cảnh quan tại Việt Nam: các nhà địa lí người Pháp là những người đầu tiên nghiên cứu về điều kiện tự nhiên Đông Dương và Việt Nam nhằm mục đích quân sự, khai thác tài nguyên, quản lý hành chính. Năm 1922, người Pháp đã thành lập “Hội Địa lí Hà Nội” nhằm nghiên cứu Địa vật lý, Địa lí văn hóa, Khảo cổ học, Du lịch Đông Dương. Các nghiên cứu thành phần Địa lí tự nhiên riêng lẻ được công bố dưới dạng bảng tin như: Cấu trúc địa chất Đông Dương thuộc Pháp (Aurousseau, 1926); Robequain (1930) nghiên cứu về Khí hậu Đông Dương đã làm rõ các đặc điểm khí hậu, quy luật của bão và gió mùa (thông qua quan trắc 19 trạm khí tượng ở Bắc Kì và 10 trạm ở Nam Kì Việt Nam) hay Bruzon và cộng sự (1930) đã nghiên cứu và ghi chép kĩ lưỡng về chế độ gió mùa ở bán đảo Đông Dương và các cơn bão; Gourou (1939) phân tích đặc điểm khí hậu cao nguyên LangBiang [133, 136, 138, 139]. Về sinh vật, các nhà địa lí Pháp đi sâu nghiên cứu tài nguyên rừng và đa dạng sinh học ở Việt Nam.

Năm 1918, Chevalier là người đầu tiên đưa ra bảng phân loại thực vật rừng Bắc Bộ Việt Nam, đây cũng là bảng phân loại rừng nhiệt đới Châu Á đầu tiên trên thế giới. Thành tựu nổi bật nhất của các nhà địa lí Pháp thời kì này là lần đầu tiên xây dựng được hệ thống bản đồ về rừng, khí hậu, thảm thực vật, hệ thống suối khoáng thuộc Đông Dương.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ

Luận án tiến sĩ mang tiêu đề "Đánh Giá Cảnh Quan Để Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Và Du Lịch Tại Huyện Mộc Châu, Tỉnh Sơn La" của tác giả Lê Thị Thu Hòa, dưới sự hướng dẫn của GS. Phạm Hoàng Hải và PGS. Đặng Duy Lợi, được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào năm 2022. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá cảnh quan tự nhiên nhằm phát triển bền vững nông lâm nghiệp và du lịch tại Mộc Châu, một khu vực nổi bật với cảnh quan thiên nhiên đa dạng và tiềm năng du lịch lớn. Bài viết không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự tương tác giữa cảnh quan và hoạt động kinh tế, mà còn đưa ra những khuyến nghị thiết thực cho việc phát triển bền vững khu vực này.

Để mở rộng kiến thức về các vấn đề liên quan, bạn có thể tham khảo thêm các tài liệu sau đây: Giáo trình hướng dẫn tổ chức công tác khuyến nông hiệu quả, nơi cung cấp những phương pháp tổ chức và quản lý trong lĩnh vực nông nghiệp, hoặc Nghiên Cứu Tình Hình Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Ở Huyện Nông Cống, Tỉnh Thanh Hóa Giai Đoạn 2014-2019, giúp bạn hiểu rõ hơn về tình hình sử dụng đất nông nghiệp, hay Giải pháp tiếp tục xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu tại thị xã Đông Triều, Quảng Ninh, nghiên cứu về các giải pháp phát triển nông thôn hiện đại. Những tài liệu này sẽ giúp bạn có cái nhìn toàn diện hơn về các vấn đề phát triển nông nghiệp và du lịch tại Việt Nam.

#phát triển bền vững