mở đầu cho miễn dịch đặc hiệu [1],[11],[12]. Các hàng rào đáp ứng miễn dịch tự nhiên: Hàng rào vật lý: Đó là da và niêm mạc có tác dụng ngăn cách nội môi của cơ thể với môi trƣờng xung quanh. Da lành lặn, không bị tổn thƣơng sẽ cản trở sự xâm nhập của kháng nguyên, đặc biệt lớp tế bào ngoài cùng (sừng hoá) luôn đƣợc bong ra và đổi mới tạo ra một cản trở vật lý trƣớc sự xâm 4 nhập của kháng nguyên. Niêm mạc gồm một lớp tế bào có tác dụng cản trở sự xâm nhập của kháng nguyên lạ, vì ngoài tính đàn hồi nhƣ da, nó còn đƣợc phủ bởi một lớp chất nhầy.
Chất nhầy do những tuyến dƣới niêm mạc tiết ra tạo nên màng bảo vệ làm cho vi khuẩn và các vật lạ không bám thẳng đƣợc vào tế bào, mà sự bám này là điều kiện tiên quyết để chúng có thể xâm nhập vào sâu hơn. Một số niêm mạc nhƣ mắt, miệng… thƣờng xuyên đƣợc rửa sạch bởi các dịch tiết loãng. Một số niêm mạc khác nhƣ niêm mạc đƣờng hô hấp lại có các vi nhung mao luôn rung động cản bụi mang theo vi sinh vật và các vật lạ, không cho chúng vào phế nang và đẩy ra khỏi phế quản cùng với các phản xạ ho và hắt hơi [1],[11],[12]. Hàng rào hóa học: Da và niêm mạc ngoài tác dụng cản trở cơ học chúng còn đƣợc tăng cƣờng bởi một số yếu tố hoá học.
Trên da có các chất tiết: acid lactic, acid béo của mồ hôi và tuyến mỡ dƣới da mà các vi khuẩn không tồn tại lâu đƣợc. Tại niêm mạc chất nhầy bảo vệ bề mặt tế bào khỏi bị enzyme của virus tác động. Dịch tiết của các tuyến nhƣ nƣớc mắt, nƣớc bọt, nƣớc mũi, sữa… có chứa nhiều lysozym có tác dụng trên vỏ của một số vi khuẩn. Khi kháng nguyên vƣợt qua đƣợc hàng rào da và niêm mạc sẽ gặp phải hàng rào hoá học ngay bên trong cơ thể, đó là dịch nội môi, huyết thanh có chứa lysozym, protein phản ứng C, các thành phần của bổ thể, interferon… Protein phản ứng C là một protein trong huyết thanh có nồng độ tăng cao trong viêm cùng với sự có mặt của ion canci, có tác dụng đối với phế cầu trùng và cố định bổ thể.
Bổ thể là một hệ thống gồm nhiều thành phần, bản chất là các chuỗi poly peptid đƣợc hoạt hoá theo một trình tự nhất định, khi đƣợc hoạt hoá mỗi thành phần của nó sẽ đƣợc cắt ra ít nhất là 2 thành phần, mỗi phần có tác dụng riêng. Ví dụ phần C3a và C5a có tác dụng hoá ứng động bạch cầu, gây giãn mạch…Phần C3b, C5b dính vào vi khuẩn giúp cho tế bào thực bào dễ tiếp cận và tiêu diệt vi khuẩn. Interferon là một họ protein đƣợc sản xuất bởi nhiều loại tế bào có đặc tính chống một cách không đặc hiệu các 5 virus, làm cản trở sự xâm nhập và nhân lên của virus. Những tế bào bị nhiễm virus lại có khả năng sinh ra interferon thấm vào các tế bào xung quanh, giúp các tế bào không bị virus xâm nhập tiếp [1],[11],[12].
Hàng rào tế bào: Đây là hàng rào quan trọng và phức tạp nhất. Các tế bào có khả năng thực bào đã đƣợc Mechnikoff phát hiện ra từ những năm đầu của thế kỷ XX, gồm hai loại: Tiểu thực bào và đại thực bào. Không những trong máu, trong nội môi có tế bào thực bào mà trên niêm mạc cũng có rất nhiều tế bào có khả năng thực bào di tản từ nội môi ra. Tiểu thực bào là những bạch cầu hạt trung tính.
Đại thực bào cũng bắt nguồn từ tuỷ xƣơng, phân hoá thành mono bào ở máu hoặc di tản đến các mô trở thành các tế bào của hệ thống võng nội mô. Hàng rào thể chất: là tổng hợp tất cả các đặc điểm hình thái và chức năng của cơ thể. Những đặc điểm đó khá bền vững, có tính di truyền quyết định tính phản ứng của cơ thể trƣớc các yếu tố xâm nhập. Chính hàng rào này đã tạo nên sự khác nhau giữa loài này với loài khác, giữa cá thể này với cá thể khác, trƣớc sự tấn công của các vật lạ.
Hàng rào thể chất đã tạo nên sự khác biệt về sức đề kháng, tính nhạy cảm giữa các cá thể, các loài. Viêm không đặc hiệu: Tất cả các cơ chế bảo vệ kể trên có thể thấy ở một hiện tƣợng rất hay gặp đó là viêm không đặc hiệu (viêm cấp) với biểu hiện là phản ứng tuần hoàn và phản ứng tế bào với các triệu chứng sƣng, nóng, đỏ, đau, nhằm tiêu diệt và loại bỏ các tác nhân xâm nhập. Miễn dịch đặc hiệu Miễn dịch đặc hiệu (miễn dịch đặc hiệu) là trạng thái miễn dịch xuất hiện khi cơ thể đã có tiếp xúc với kháng nguyên. Kháng nguyên đƣợc đƣa vào chủ động hay ngẫu nhiên.
Miễn dịch đặc hiệu có thể có đƣợc khi truyền các tế bào có thẩm quyền miễn dịch hoặc truyền kháng thể vào cơ thể [11],[12]. 6 Hệ thống đáp ứng miễn dịch đặc hiệu: Để loại trừ kháng nguyên lạ khi xâm nhập vào cơ thể, hệ thống đáp ứng miễn dịch đặc hiệu sử dụng hai phƣơng thức: Đáp ứng miễn dịch dịch thể và đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào. Cả hai phƣơng thức đáp ứng miễn dịch đều trải qua 3 bƣớc: Nhận diện, hoạt hoá và hiệu ứng Bước nhận diện kháng nguyên: Khi kháng nguyên xâm nhập vào cơ thể sống sẽ gặp sức đề kháng đầu tiên của cơ thể là đáp ứng miễn dịch tự nhiên. Trong phản ứng bảo vệ này, đại thực bào đóng một vai trò rất quan trọng.
Nếu hiện tƣợng thực bào là một phần của đáp ứng miễn dịch không đặc hiệu thì đồng thời cũng là bƣớc khởi đầu của đáp ứng miễn dịch đặc hiệu. Trong đáp ứng miễn dịch đặc hiệu đại thực bào có chức năng xử lý và trình diện kháng nguyên. Những kháng nguyên lạ sau khi bị các tế bào thực bào tiêu trong túi thực bào thì một số sản phẩm giáng hoá của chúng đƣợc đƣa ra ngoài màng thực bào kết hợp với phân tử MHC II (Phức hợp hoà hợp mô chủ yếu) để trình diện cho các tế bào có thẩm quyền miễn dịch. Lympho bào là những tế bào sẽ tham gia vào đáp ứng miễn dịch đặc hiệu [11],[12],[16].
Bước hoạt hoá: Các lympho bào có receptor tƣơng ứng với tế bào thực bào trình diện (TCR đối với lympho bào T và BCR đối với lympho bào B) sẽ tiếp nhận kháng nguyên. Khi có sự liên kết giữa hai tế bào nhƣ thế sẽ tạo ra quá trình hoạt hoá các lympho bào. Nếu là lympho bào B sẽ hình thành đáp ứng miễn dịch dịch thể, nếu là lympho bào T thì sẽ hình thành đáp ứng miễn dịch tế bào. Tế bào trí nhớ: Một số lympho bào B và T đã đƣợc mẫn cảm sẽ trở thành các tế bào trí nhớ, nếu tiếp xúc lại với kháng nguyên đã gây mẫn cảm sẽ tạo ra đáp ứng miễn dịch với cƣờng độ mạnh hơn và thời gian duy trì đáp ứng nhanh và dài hơn [12],[16].
Bước hiệu ứng: Tạo ra các kháng thể hoặc các tế bào T dƣới lớp để tiêu diệt kháng nguyên. Khi kháng nguyên đƣợc trình diện cho tế bào lympho B thì tế bào B đƣợc hoạt hoá (trực tiếp nếu kháng nguyên không phụ thuộc 7 tuyến ức hoặc gián tiếp qua lympho bào Th nếu kháng nguyên phụ thuộc tuyến ức) và sẽ biệt hoá thành tƣơng bào sản xuất ra kháng thể dịch thể gọi là globulin miễn dịch viết tắt là Ig. Các Ig khi đổ vào dịch nội môi có thể lƣu hành trong đó một thời gian, một số có ái tính với tế bào hạt ái kiềm, một số kết hợp với kháng nguyên có khả năng hoạt hoá bổ thể và làm giải phóng các hoá chất trung gian. Những hiện tƣợng này đƣợc thấy trong phản ứng viêm đặc hiệu.
Khi đại thực bào trình diện kháng nguyên cho tế bào lympho T (kháng nguyên phụ thuộc tuyến ức) làm cho những tế bào này đƣợc mẫn cảm trở thành những tế bào T hoạt hoá và một số trở thành tế bào trí nhớ. Tế bào lympho T hoạt hoá sản xuất ra những chất tƣơng tự nhƣ globulin miễn dịch, nhƣng chỉ có phần hoạt động kết hợp với kháng nguyên là lộ ra khỏi bề mặt của tế bào. Sự kết hợp kháng nguyên ngay trên bề mặt tế bào sẽ kích thích lympho bào tiết ra các lymphokin. Sự điều hoà đáp ứng miễn dịch: Cũng nhƣ mọi đáp ứng của cơ thể sống, đáp ứng miễn dịch một khi xảy ra chịu sự điều hoà phức tạp do nhiều loại tế bào tham gia.
Đáng chú ý là T helper (Th: hỗ trợ) và T Suppessor (Ts: T ức chế ) và các chất lymphokin [11],[12],[16]. Phân loại miễn dịch đặc hiệu Miễn dịch đặc hiệu đƣợc chia làm hai loại là miễn dịch thể dịch (còn gọi là miễn dịch qua trung gian kháng thể) và miễn dịch tế bào (hay miễn dịch qua trung gian tế bào) * Miễn dịch dịch thể (humoral immunity): do các tế bào lympho B đảm nhiệm với các globulin miễn dịch lƣu hành trong các dịch IgG, IgM, IgA, IgE, IgD. - Kháng thể IgG: có nồng độ cao nhất trong huyết thanh. Phân tử IgG là một monormer gồm hai chuỗi nặng và hai chuỗi nhẹ.
IgG có thể thấy cả trong lòng mạch và ở ngoài lòng mạch. IgG là kết quả miễn dịch đặc hiệu sau khi tiếp xúc với kháng nguyên. 8 - Kháng thể IgM: IgM monormer xuất hiện trên bề mặt tế bào B. Loại IgM này đƣợc phát hiện ở trên bề mặt của 90% số tế bào B trong máu ngoại vi và có vai trò sinh học nhƣ một thụ thể dành cho kháng nguyên.
IgM là lớp globulin miễn dịch đầu tiên đƣợc tổng hợp ở trẻ sơ sinh. Cấu trúc pentamer của IgM làm cho lớp kháng thể này có một số tính chất riêng biệt [11],[12]. - Kháng thể IgA: là lớp globulin miễn dịch chính trong dịch ngoại tiết sữa, nƣớc bọt, nƣớc mắt, dịch nhầy khí phế quản, đƣờng tiết niệu, sinh dục, đƣờng tiêu hóa. - Kháng thể IgE: nồng độ trong huyết thanh rất nhỏ.
Các kháng thể IgE gây ra các phản ứng quá mẫn tức thì với phản ứng của hen, mày đay và sốc phản vệ. - Kháng thể IgD: đƣợc phát hiện lần đầu tiên ở một bệnh nhân bị đa u tủy mà protein đa u tủy của bệnh này không phản ứng với huyết thanh kháng isotype kháng lại cacsisotype đã biết lúc đó là IgG, IgM, IgA. * Miễn dịch qua trung gian tế bào: do các tế bào lympho T đảm nhận với các dƣới nhóm chúng: TCDH, Tc, Ts, Th và các cytokin do chúng tiết ra.
